حجاب در فقه اسلامی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث حجاب است. حجاب از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: حجاب در قرآن - حجاب در حدیث - حجاب در فقه اسلامی - حجاب در جامعه‌شناسی اسلامی - حجاب در معارف و سیره حسینی - حجاب در معارف و سیره فاطمی - حجاب از دیدگاه اهل سنت - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

بر زن، واجب است تمامی بدن خود ـ جز صورت و دست از سر انگشتان تا مچ و نیز پا از سر انگشتان تا مچ ـ را از نامحرم بپوشاند. در وجوب پوشاندن صورت و دست‌ها از سر انگشت تا مچ و نیز قدم‌ها اختلاف است. مراد از نامحرم هر بیننده بالغ و نیز نابالغ ممیّز بجز شوهر و محارم است.

به نصّ قرآن کریم ﴿وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاء وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِن زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ﴾ بر زن واجب نیست خود را از مردان ﴿غَيْرِ أُولِي الإِرْبَةِ﴾ بپوشاند. در مراد از ﴿غَيْرِ أُولِي الإِرْبَةِ﴾ اختلاف است. برخی آن را به پیر مردانی تفسیر کرده‌اند که بر اثر پیری زیاد رغبتی به زناشویی ندارند.

پوشاندن موی اصلی از نامحرم واجب است؛ لکن در وجوب ستر موی مصنوعی، مویْ‌بند و زیور آلات متّصل به مو ـ با پوشیده بودن موی اصلی ـ اختلاف است. پیرزنانی که بر اثر پیری امیدی به ازدواج ندارند به نصّ قرآن کریم از حکم یاد شده مستثنا هستند و نمایاندن آن مقدار از مو که نپوشاندن آن برای پیرزنان، متعارف است ـ مانند بعض مو و ذراع ـ برای آنان جایز است، مشروط بر آنکه از این کار قصد خودنمایی نداشته باشند؛ هرچند پوشاندن آن مقدار نیز برای آنان افضل است.

حکم حجاب در نگاه فقها

1. شیخ مفید معتقد است: برای زن مسلمان جایز نیست که زینتش را جز برای کسانی که خداوند در کتابش مباح دانسته، آشکار سازد». اگر زینت متصل به بدن نباید نمایش داده شود، خود بدن که جاذبه و تحریک بیشتری می‌آفریند، به قیاس اولویت نباید نمایش داده شود.
2. علامه حلی می‌نویسد: «همه بدن زن به جز صورت واجب است که پوشانده شود. علمای شهرها بر این حکم اجماع دارند، به جز ابوبکر بن عبدالرحمان بن هشام؛ زیرا او می‌گوید: پوشاندن همه بدن زن واجب است، حتی ناخن‌ها، که این قول مردود است. اما کفین نیز نزد علمای امامیه همانند صورت هستند و مالک و شافعی و اوزاعی و ابوثور نیز همین‌گونه گویند؛ چون ابن عباس درباره سخن خداوند متعال ﴿وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا﴾ گفت: مقصود از زینت ظاهری که مجاز به آشکار کردن هستند، همان وجه و دو کف دست است». علامه حلی همچنین در نهایه می‌نویسد: «زن آزاد و بالغ، همه بدنش باید پوشانده شود؛ جز وجه و کفین و قدمین. دلیل این حکم نیز قول و خداوند متعال است: ﴿وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا﴾.
3. مرحوم راوندی می‌نگارد: «وجه و کفین و قدمین عورت به شمار نمی‌روند و برای زن واجب نیست که بپوشاند»؛ ولی پوشش دیگر اعضا واجب است.
4. مرحوم بحرانی در توضیح آیه ﴿وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ﴾ می‌نگارد: «خُمُر یا مقنعه‌ها جمع خمار، پارچه‌ای است برای پوشش سر زن که به دو طرف سرانداخته می‌شود. در آیه به زنان دستور داده شده که مقنعه‌ها را بر روی سینه‌هایشان نیز بیندازند تا گردن و سینه پوشیده شود؛ چون گفته شده که آنان پیشتر [گوشه و پره] مقنعه‌ها را به پشت سر می‌انداختند و در نتیجه سینه‌ها پیدا می‌شد. آیه صراحت دارد که مقنعه باید بر سینه و پشت انداخته شود تا باعث پوشش سر و گردن گردد».
5. محقق کرکی آورده: «علما اجماع دارند بر اینکه همه بدن زن [به استثنای وجه و کفین] باید پوشانده شود. و قول خداوند متعال ﴿وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا﴾ به وجه و کفین تفسیر شده و مشهور فقهای امامیه قدمین را نیز استثنا می‌داند؛ زیرا قدمین غالباً آشکارند».
6. شهید مطهری می‌گوید: «در اینکه پوشانیدن غیر وجه و کفّین بر زن واجب است، از لحاظ فقه اسلام هیچ گونه تردیدی وجود ندارد. این قسمت جزء ضروریات و مسلّمات است. نه از نظر قرآن و حدیث و نه از نظر فتاوا در این باره اختلاف و تشکیکی وجود ندارد. آنچه مورد بحث است پوشش چهره و دست‌ها تا مچ است».

متون فقهی بارها از اجماع میان فقهای مسلمان بر وجوب پوشش زن، جز وجه و کفین سخن می‌گوید:

1. علامه حلی: «به اجماع علمای شهرها لازم است تمام بدن زن پوشانده شود».
2. مقداد حلی صاحب کنزالعرفان: «فقها اتفاق نظر دارند که پوشاندن همه بدن زن لازم است، جز بر همسر و محارم».
3. محقق کرکی: «اینکه همه بدن زن باید پوشانده شود، اجماعی میان علماست».
4. شهید مطهری: در اینکه پوشانیدن غیر وجه و کفّین بر زن واجب است، از لحاظ فقه اسلام هیچ گونه تردیدی وجود ندارد».

وجوب پوشش بدن زن، فراتر از اجماع، جزء ضروریات احکام اسلامی است. ضرورت، بسیار محکم‌تر از اجماع است؛ همانند واجب بودن اصل نماز که از ضروریات است و اثباتش بی‌نیاز از اجماع و اجتهاد و فتوا و حتی کتاب و سنت است. به چند نمونه بنگرید:

1. آیت‌اللّه بروجردی: «در وجوب پوشش غیر وجه و کفین، هیچ اشکالی نیست و با ضرورت نزد مسلمانان شیعه و سنی واجب است».
2. شهید مطهری: این قسمت [پوشانیدن غیر وجه و کفّین] جزء ضروریّات و مسلّمات است».

مقدار واجب پوشش زن در برابر نگاه نامحرم

پوشش، به عمل پوشیدن، حجاب و ستر تعریف شده و حجاب، به ستر و آنچه که با آن چیزی از چیز دیگر پوشانده یا آنچه میان دو چیز حائل می‌شود، معنا شده است. همچنین از نگاه برخی، اصل حجاب عبارت از ستر و مانع میان بیننده و دیده شده است. ستر نیز، پوشاندن و سُتْرَه، چیزی است که به وسیله آن دیگری پوشانده می‌شود. اما معنای اصطلاحی حجاب که در علم فقه از آن به ستر تعبیر می‌شود، از مؤلفه‌های ویژه‌ای برخوردار است؛ برای مثال، چیزی را که زن برای پوشاندن عورت از نامحرم به تن می‌کند، حجاب دانسته‌اند. مهم‌ترین مؤلفه‌های مفهوم فقهی حجاب در این تعریف عبارتند از:

1. پوشش زن؛ بنابراین، حجاب در اینجا به پوشش زنان مربوط است.
2. ستر عورت؛ بنابراین هدف از حجاب، پوشاندن عورت است و مراد از عورت زن، تمام بدن اوست.
3. پوشاندن از اجانب؛ بدین ترتیب، منظور از حجاب، حفظ عورت زن از دیدگان نامحرمان است. با توجه به این موارد، به پوششی که عورت زن را در مقابل نامحرمان حفظ نکند، حجاب گفته نمی‌شود.

با توجه به شواهد و متون تاریخی، از آغاز پیدایش انسان، هر یک از زن و مرد کوشیده‌اند تا پوششی مناسب برای خود فراهم کنند؛ انسان، نخست با برگ و پوست درختان و بعدها با پوست حیوانات و رفته رفته با تن‌پوش‌هایی که از بافته‌های دست تهیه می‌کرد، خود را می‌پوشاند.

زنان یونانی در دوره‌های گذشته، صورت و اندامشان را تا روی پا می‌پوشاندند و سخن از حجاب در لابه‌لای کهن‌ترین نوشته‌های تاریخ‌نگاران یونانی به چشم می‌خورد. برای نمونه، زنان شهر «ثیب» در یونان دارای پوششی خاص بودند، به گونه‌ای که روی صورت را فرا می‌گرفت و مقابل چشم‌ها دو سوراخ بود تا بتوانند ببینند. همچنین حجاب در بین زنان سیبری، ساکنان آسیای صغیر و زنان شهرهای قلمرو ماد، پارسیان و اعراب وجود داشته و حجاب زنان رومانی از جلوه بیشتری برخوردار بوده است. چنان که در نقش برجسته‌ها و تندیس‌های پیش از میلاد می‌توان مشاهده نمود، پوشاک زنان ایرانی در دوره مادها از لحاظ شکل با پوشاک مردان یکسان بوده و مرد و زن، تنها با تفاوتی که در پوشش سر آنان وجود داشته از هم متمایز می‌شدند. لباس زنان اشکانی، پیراهنی گشاد، پرچین، آستین‌دار و بلند بود که تا زمین می‌رسید؛ آنان پیراهن دیگری نیز داشتند که روی اولی پوشیده و روی آن دو پیراهن، چادری به سر می‌کردند. با توجه به برخی نقوش به جامانده از دوره هخامنشیان، پوشش زنان بومی، جامه‌ای ساده و بلند، یا دارای راسته‌چین و آستین کوتاه بوده است؛ در این نقوش، برخی زنان از پهلو بر اسب سوارند و چادری مستطیلی بر روی همه لباس‌های خود انداخته و زیر آن پیراهنی با دامن بلند و در زیر آن نیز، پیراهن بلند دیگری پوشیده‌اند که تا مچ پا نمایان است. در میان ادیان الهی، زردشتیان دارای جامه ویژه مذهبی هستند؛ چنان که هر یک از پسران و دختران، پس از رسیدن به پانزده سالگی باید آن را به تن کنند و خودداری از پوشیدن آن، برای آنان پیامدهایی به دنبال دارد. از نظر دین زردشت، بر هر یک از مرد و زن واجب است که هنگام انجام مراسم عبادی و نیایش، سرخود را پوشانده و پوشش زنان باید به گونه‌ای باشد که هیچ یک از موهای سر زن از زیر آن بیرون نباشد. در قرون وسطا، مردان یهودی، زنان خود را با لباس‌هایی خاص می‌آراستند؛ اما به آنها اجازه نمی‌دادند با سر عریان در انظار عمومی ظاهر شوند. در عهد جدید نیز بر وجوب حجاب و پوشش زنان تأکید شده است.

در میان اعراب عصر جاهلیت، زنان چندان پوشش را رعایت نمی‌کردند و جامه‌های آنان باز بود؛ به گونه‌ای که گردن سینه و اطراف آن پوششی نداشت. حتی گاه زنان عرب، همچون مردان، به صورت عریان طواف می‌کردند و این کار را فضیلت می‌شمردند؛ تا اینکه قرآن آن را منع نمود و داشتن پوشش و پرهیز از خودآرایی را بر زنان واجب ساخت.

پیش از ظهور اسلام در شبه جزیره عربستان، حجاب به عنوان پدیده‌ای عرفی وجود نداشت و زنان مبالاتی نسبت به آن نداشتند؛ اما با بعثت پیامبر(ص) و نزول آیات حجاب از یک سو و اقدامات الزام‌آور آن حضرت(ص) از سوی دیگر، حجاب به عنوان یک ضرورت دینی در آن سرزمین واجب شده و رواج یافت.

در منابع فقهی، بحث حجاب و پوشش زن در کتاب‌های «صلاة» (بحث ستر در نماز) و «نکاح» (بحث جواز نگاه کردن مرد به زنی که از او خواستگاری می‌شود) ارائه شده است.

دلایل وجوب حجاب

پیرامون ضرورت پوشش و حجاب برای زنان، آیاتی از قرآن وجود دارد که مورد استناد فقیهان قرار گرفته است. یکی از این آیات که بیشتر مورد توجه فقیهان امامیه و اهل سنت بوده، در توصیه زنان به پاک‌دامنی و پوشاندن زینت‌های غیرظاهرشان است: ﴿وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ﴾. «خُمُر»، جمع «خِمار» است و «خِمار» همان مقنعه‌ای است که چون سر را می‌پوشاند بدین نام خوانده شده و بقیه آن را بر سینه خود می‌آویزند. «جُیُوب» هم جمع «جَیْب»، به معنای گریبان و سینه‌هاست. در این آیه، زنان از آشکار کردن زینت‌های خود جز مقداری که پیداست، منع شده‌اند: ﴿وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا﴾؛ زینت در مقابل زشتی و به معنای زیبایی و هر آنچه که با آن تزیین و آرایش می‌کنند آمده است. برخی درباره این آیه «زینت زنان» را همان مواضع زینت دانسته‌اند؛ زیرا آشکار کردن خود زینت، مانند گوشواره و دست‌بند حرام نیست، و مراد از اظهار زینت، آشکار نمودن محل آنهاست. از نگاه برخی دیگر، مراد از زینت، خود زیور آلات است، منتها در حالی که روی بدن قرار گرفته باشد؛ چون لازمه آشکار کردن چنین زینتی، آشکار نمودن اندامی است که زینت بر آن قرار دارد. بنابراین جایز نیست که زنان حتی بدون نمایان شدن اندامشان، زینت پنهان را آشکار سازند؛ مانند آشکار کردن لباس‌های زینتی مخصوص زیر چادر.

درباره زینت آشکار و پنهان سه دیدگاه وجود دارد.

1. زینت آشکار، تنها لباس است و زینت پنهان، خلخال، گوشواره، دست‌بند و زینت‌هایی است که روی بدن قرار می‌گیرند و نگاه به آنها مستلزم نگاه به بدن است؛
2. زینت آشکار، سرمه، انگشتری و خضاب کف دست است؛
3. زینت آشکار، صورت و کف دست‌هاست.

آیه دیگر در خصوص اجتناب از خودآرایی بانوان، خطاب به همسران پیامبر(ص) است که به آنان توصیه می‌کند در خانه مانده و چنان که در زمان جاهلیت معمول بود، زینت‌هایشان را آشکار نکنند: ﴿وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى﴾. مفسران و فقیهان درباره این آیه که مورد استناد فقیهان امامیه و اهل سنت قرار گرفته است، حکم آن را درباره نهی از تَبَرُّجْ، حکمی فراگیر و مربوط به همه زنان و تکیه آیه بر زنان پیامبر(ص) را به عنوان تأکید بیشتر برای آنان دانسته‌اند. «تَبَرُّجْ» از برج گرفته شده که به معنای بلند و ظاهر بودن در برابر همه دیدگان است و در مورد زن، به این معناست که زینت‌های خود را آشکار کند. به گفته برخی از مفسران، منظور از جاهلیت اولی، زمان تولد حضرت ابراهیم(ع) است که زنان با پوشیدن پیراهن مروارید دوز در میانه راه‌ها، خود را به مردان عرضه می‌کردند. از نگاه بعضی دیگر، معنای تبرج جاهلیت اولی این است که آنها داشتن دوست برای زن را علاوه بر همسر، مجاز می‌دانستند؛ به گونه‌ای که پایین تنه خود را از آن شوهر و بالاتنه را برای دوست خود قرار می‌دادند. به عقیده برخی نیز جاهلیت اولی همان جاهلیت پیش از بعثت است و برای معین کردن زمان دقیق آن، دلیلی وجود ندارد. همچنین گفته‌اند: مقصود از جاهلیت اولی همان جاهلیتی است که مقارن عصر پیامبر(ص) بوده و در آن زمان، زنان، دنباله روسری‌های خود را پشت سر می‌انداختند، چنان که گلو و بخشی از سینه، گردن‌بند و گوشواره‌های آنان نمایان بوده است.

در آیه دیگر درباره ضرورت حجاب که مورد استناد فقیهان اسلام قرار گرفته آمده است: ﴿يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ﴾ (احزاب، ۵۹). - «جَلَابیب» جمع «جِلْبَاب»، به معنی پیراهن است و برخی آن را شبیه مقنعه و پوشاننده سر و سینه دانسته‌اند. برخی از مفسران، «یُدنِین» را نزدیک نمودن جلباب به بدن توسط زن و آزاد نگذاشتن آن دانسته‌اند. در روایتی از امام باقر(ع)، وجوب پوشش مقنعه برای دختر، از اولین عادت ماهانه، یعنی زمان بلوغ تعیین شده است. همچنین گفته‌اند از زمانی که دختر بالغ می‌شود، پوشش موی او واجب است. درباره حجاب حضرت زهرا(س) گفته‌اند که آن حضرت(س) در حالی که مقنعه را محکم به سر بسته و خود را در جامه‌ای فراگیر پیچیده بود، در جمع زنان بنی هاشم، چنان که جامه بلندش پاها را می‌پوشاند، با ابهت، حیا و متانت قدم برمی‌داشت و برای همگان، راه رفتن پیامبر اکرم(ص) را تداعی می‌نمود.

منابع

1. هاشمی شاهرودی، سید محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت
2. علی‌پور وحید، حسن، مکتب در فرآیند نواندیشی
3. شمس ناتری، محمد ابراهیم، مقاله «پوشش زن»، دانشنامه فاطمی ج۴