بحث:فساد در قرآن

از اتهام به فساد تا مبارزه با آن

هر چند که طبیعت آدمی به سبب ویژگی‌های خاص آن، ظرفیت آن را دارا می‌‌باشد تا از عدالت و اعتدال و تعادل خارج شود، ولی فساد را به سادگی بر نمی‌تابد؛ چراکه انسان به طور فطری به گونه‌ای آفریده شده تا به کمال و امورکمالی گرایش و از هر امر ضد کمالی اجتناب کند. از آن جایی که نظام نیکوی آفرینش بر پایه عدالت است، به طور طبیعی و فطری انسان نیز بدان گرایش دارد.

همین مسأله گرایش فطری به عدالت موجب می‌‌شود تا هر انسانی به طور طبیعی نسبت به هر گونه فساد واکنش منفی نشان دهد؛ چراکه فساد به معنای خروج از نظام کمالی تلقی می‌‌شود. بیزاری و انزجار فطری آدمی نسبت به فساد همچنین موجب شده تا خود را از هر گونه اتهام فساد و فسادگری مبرا و پاک دارد. این گونه است که اتهام فساد و یا فسادگری از سوی همگان به شدت رد می‌‌شود و هر کسی نه تنها خود را انسانی عادل بلکه مصلح بر می‌‌شمارد که با هر گونه فساد و تباهی مبارزه کرده و می‌‌کوشد تا عدالت و اعتدال را جایگزین فساد نماید. یکی از حربه‌های انسان‌ها در جنگ‌های روانی علیه یک دیگر آن است که دیگری را متهم به فساد و فسادگری نماید و خود را نه تنها انسانی عادل بلکه مصلح بر شمارد تا این گونه نشان دهد تا چه اندازه نسبت به فساد حساسیت دارد؛ چراکه اتهام فساد و فسادگری به معنای اتهام سخت و سهمگین، خروج از فطرت و سلامت جسم و روان و روح است.

خداوند در آیاتی از جمله آیه ۱۱ سوره بقره گزارش می‌‌کند که حتی منافقان که گاه آگاهانه و گاه ناآگاهانه دست به فساد می‌‌زنند، خود را نه تنها عادل بلکه مصلح می‌‌دانند که فسادها را اصلاح می‌‌کنند. این نشان می‌‌دهد که از نظر توده‌های مردم فساد امری ناپسند عقلانی و عقلایی است و عقل و عرف جوامع بشری نه تنها فساد را نمی‌پسندد بلکه با آن مبارزه نیز می‌‌کند. همین واکنش فطری توده‌های مردم نسبت به فساد است که منافقان و حتی مفسدان را بر آن داشته است تا به هر شکلی شده خود را از اتهام فساد و فسادگری پاک و مبرا کنند. در برابر، همین شدت انزجار فطری مردم از فساد و فسادگری موجب می‌‌شود تا اتهام زنی خود به یکی از حربه‌های مهم در جنگ روانی تبدیل شود؛ چراکه شخص متهم به فساد یا فسادگری، از سوی توده‌های مردم مطرود می‌‌شود و هیچ جاذبه‌ای بر مردم نخواهد داشت. طرد اجتماعی نسبت به فسادگران و متهمان به آن، مهم‌ترین دلیل بر فطری بودن انزجار آدمی از فساد و فسادگری می‌‌کند؛ چنان که همین مسأله، خود عاملی است تا از سوی مخالفان در جنگ روانی و نرم به کار گرفته شود.

خداوند در آیه ۱۲۷ سوره اعراف گزارش می‌‌کند که اشراف و درباریان دولت استبدادی و استکباری فرعون، حضرت موسی(ع) و قومش را به فساد و فسادگری متهم می‌‌کردند، تا این گونه جلوی اقدامات عدالت خواهانه موسی و پیروانش را بگیرند. همین اتهامات که انزجار عمومی و طرد اجتماعی را سبب می‌‌شود، ابزاری کارآمد در دست فرعون و فرعونیان بود. شرایط اجتماعی با این اتهامات به گونه‌ای فراهم آمد تا فرعون به سادگی و آسانی دستور قتل حضرت موسی(ع) را فراهم آورد. وی از نظر فرعونیان مستکبر و مفسد، متهم می‌‌شود که نظم عمومی و عدالت اجتماعی را مختل کرده و فساد و تباهی را در جامعه به شکل پدیده‌ای اجتماعی در آورده است. این اتهامات و ظرفیت تاثیرگذاری آن نشان می‌‌دهد که توده‌های مردمی نسبت به فساد و فسادگری تا چه اندازه انزجار دارند، به گونه‌ای که خود مفسدان واقعی و مستکبران جامعه فرعونی، برای اعمال فشار علیه موسی(ع) و پیروانش، از حربه اتهام فساد بهره می‌‌گیرند.

در حقیقت مستکبران و مفسدان جامعه، با ادعای قرار گرفتن در جای مصلحان اجتماعی می‌‌کوشند تا مصلحان واقعی و عدالت خواهان را به عنوان متهمان فساد و فسادگری معرفی کنند و توده‌های مردم عدالت خواه و فسادگریز را با خود همراه سازند. خداوند در آیات ۲۶ و ۲۷ فاطر با اشاره به پلشتی فرعون و فرعونیان روشن می‌‌سازد که منکران قیامت و متکبران و مستکبران واقعی که عامل هر گونه فساد و فسادگری هستند، چگونه در مقام مدعیان عدالت و اصلاحات قرار می‌‌گیرند و با تبلیغات دروغین عدالت جویان و مصلحان واقعی را متهم به فساد و فسادگری می‌‌کنند. فرعون و فرعونیان مدعی این هستند که اگر حضرت موسی(ع) و پیروانش را به حال خود واگذار کنیم، آنان به سبب خوی فاسد و فسادگری، همه جامعه را به فساد و تباهی می‌‌کشانند، بنابراین به عنوان یک رفتار و عمل پیشگیرانه لازم و ضروری است که حضرت موسی(ع) را به قتل برسانیم.

به سخن دیگر، فرعون از این موضوع آگاه بود که مردمان به طور فطری و طبیعی از فساد پرهیز دارند و به مبارزه با فسادگری می‌‌روند. ایجاد ترس از آینده‌ای تاریک که فساد به عنوان یک پدیده اجتماعی فراگیر تبدیل شود، سازوکاری است که فرعون برای سرکوب عدالت‌خواهی حضرت موسی(ع) به کار می‌‌برد تا این گونه مجوز اقدام به ظاهر پیشگیرانه قتل حضرت موسی(ع) را بگیرد و افکار عمومی را با خود همراه سازد. در جهان امروز، آمریکا و دیگر قدرتهای استکباری و مفسد و متکبر نیز از همین شیوه در سرکوب عدالت خواهان و مصلحان واقعی بهره می‌‌گیرند. اتهام زنی به دیگران با ابزارهای قوی تبلیغاتی و افکارسازی و ایجاد همراهی و همدلی افکار عمومی با خود موجب می‌‌شود تا جنگ‌های پیشگیرانه‌ای را علیه ملت‌های آزاده و عدالتخواه سامان دهند.

به هر حال، همواره مفسدان واقعی و مستکبران در قالب اجرای عدالت و مبارزه با فساد و فسادگری پا به میدان می‌‌گذارند و با اتهام زنی به مصلحان واقعی و عدالت خواهان، آنان را سرکوب و به قتل می‌‌رسانند. این شیوه فرعونی و استکباری هم اکنون از طریق جنگ نرم و دیپلماسی عمومی در جهان در جریان است تا با عنوان منادیان صلح، آزادی، دمکراسی، عدالت‌خواهی، فسادگری خود را توجیه و عدالت خواهان و مصلحان واقعی را متهم و در نهایت از گردونه معادلات سیاسی بیرون کنند. خداوند در آیات ۸۱ و ۸۲ سوره یونس در تحلیل طرفداران فسادگران و مفسدان، به مجرمان اشاره می‌‌کند که به سبب مخالفت با حق در جرگه مفسدان قرار می‌‌گیرند و هم نوا و همصدا با آنان علیه حق و عدالت عمل می‌‌کنند..

مفسدان چه کسانی هستند؟

از آیات پیشین، برخی از مصادیق مفسدان معلوم و دانسته شده است. افزون بر متکبران، مستکبران، می‌‌توان به فساد انگیزی شیطان اشاره داشت. شیطان و اولیای‌اش همواره در کمین مردمان هستند تا ایشان را گمراه و با خود به دوزخ ببرند. ابلیس و دیگر شیاطین برای دست یابی به این منظور با وسوسه‌ها و دسیسه‌های خویش می‌‌کوشند تا میان مؤمنان، برداران و خویشان اختلاف و فساد بیاندازند.

راغب اصفهانی با اشاره به واژه نزغ که در آیه اخیر آمده است تبیین می‌‌کند که چگونه ابلیس و شیطان در هر کاری وارد می‌‌شود به قصد فسادانگیزی است،؛ چراکه این واژه به معنای ورود به کاری به نیت فساد انگیزی در آن می‌‌باشد. بنابراین انسان‌ها می‌‌بایست مواظب وسوسه‌ها و دسیسه‌های شیطانی باشند که جز به فساد و فسادانگیزی نمی‌خواند. از جمله این کارهای ابلیسی می‌‌توان به واداشتن آدمی به قطع رحم اشاره کرد.

خداوند در آیه ۵۳ سوره اسراء به انسان‌ها هشدار می‌‌دهد که مراقب خود باشند؛ چراکه هیچ کس از انسان‌ها یعنی حتی اهل ایمان که در مراتب و مقامات عالی ایمانی هستند، از فسادانگیزی‌های شیطان در امان نیستند؛ چراکه ابلیس با سخنان ناشایست و مشاجراتی که در میان مردمان پدید می‌‌آید، بستر مناسبی را برای فسادانگیزی پیدا می‌‌کند و از کوچک‌ترین رخنه برای نفوذ در مؤمنان بهره مند می‌‌شود. در حقیقت این کردار و رفتار خود آدمیان است که بستر را برای رخنه شیطان و فسادانگیزی وی آماده می‌‌کند.

خداوند در همین آیه از مؤمنان می‌‌خواهد که همواره بهترین سخنان را بر زبان آورند و بهترین باورها را داشته باشند تا شرایط برای نزغ و نفوذ و رخنه گری ابلیس فراهم نیاید؛ در غیر این صورت حتی مؤمنان نیز می‌‌بایست خود را مهیا کنند تا متاثر از ابلیس باشند؛ چراکه ابلیس از رفتار و گفتار آدمی سوء استفاده می‌‌کند و به مقاصد خود می‌‌رسد. از دیگر گروه‌های فسادگر می‌‌توان به طاغیان در جامعه اشاره کرد که به تعبیر قرآن بیشترین فساد در زمین را موجب می‌‌شوند. آنان با سرکشی و نادیده گرفتن هنجارهای عقلانی و عقلایی و شرعی، بزرگ‌ترین فسادگران زمین به شمار می‌‌آیند.

البته خداوند این گروه‌های فسادانگیز را ناگهان گرفتار عذاب‌های خود می‌‌کند؛ چراکه ربوبیت و پروردگاری‌اش اجازه نمی‌دهد تا ایشان بر خلاف اهداف و مقاصد آفرینش با فسادانگیزی‌های خویش بستر اجتماعی را چنان آلوده کنند که دیگر هیچ عدالت خواه و مصلحی نتواند زندگی کند. گروه دیگر از مفسدان، ظالمان و ستمگرانی هستند که با اعمال نابه هنجار و زشتی چون زنا، لواط و ارتکاب علنی گناه و فحشاء جوامع را به فساد می‌‌کشانند.

اصولا از نظر قرآن ظلم و ستم خود از مهم‌ترین مصادیق فسادانگیزی در جوامع است و همین رفتارهای ستمگرانه است که موجب هلاکت عاملان و بلکه جامعه ایشان می‌‌شود.

خداوند در آیات ۴۷ و ۴۹ سوره توبه منافقان را نیز در ردیف کافران و ظالمان قرار می‌‌دهد و اعمال فسادانگیز ایشان به ویژه در جاسوسی علیه مؤمنان در جنگ سخت و جنگ نرم، به عنوان کاری ظالمانه شناسایی و عاملی برای هلاکت و خشم الهی نسبت به ایشان بر می‌‌شمارد. مسرفان نیز گروهی دیگر از مفسدان هستند که با اسراف گری خویش زمینه‌ساز بسیاری از فسادها و تباهی‌ها در زمین و جوامع بشری می‌‌باشند. خداوند در آیات ۱۵۱ و ۱۵۲ سوره شعراء آنان را فاقد کمترین روحیه اصلاح گری و مایه فساد در زمین بر می‌‌شماردو در آیه ۳۲ سوره مائده، مسرفان را کسانی می‌‌شمارد که بی‌گناهان را می‌‌کشند و در زمین فساد می‌‌کنند.

اهل اسراف با آنکه به ظاهر اهل امتیازات عالی و ویژه در جوامع هستند و به سبب سرمایه و ثروت و قدرت از اعتبار اجتماعی بالایی برخوردار می‌‌باشند، با این همه بر اساس معیارهای اسلامی و قرآنی، نه تنها هیچ اعتبار و ارزش و امتیازی ندارند، بلکه حتی فاقد صلاحیت رهبری جوامع هستند. از این روست که از پیامبران و دیگر رهبران اجتماعی صالح خواسته شده است تا از ایشان پرهیز کنند و اجازه ندهند تا در حوزه مدیریت اجتماعی نفوذ کنند. در حقیقت لازمه تقوا و پیروی از آموزه‌های وحیانی پیامبران، مقتضی آن است که از اسرافگران مفسد پرهیز و دوری شود و اطاعت و پیروی آنان را نپذیرند. این بدان معناست که اصولا مسرفان فاقد صلاحیت رهبری و پیروی هستند.

کافران نیز از جمله مفسدان و فسادگران می‌‌باشند که می‌‌بایست از ایشان پرهیز کرد و اجازه نداد تا در جوامع قدرت بگیرند،؛ چراکه اصولا کفر و شرک خود بزرگ‌ترین ظلم و ستم است و کافران به طور طبیعی به سبب همین ظلم در حق خدا، به سادگی گرایش به فساد و فسادگری دارند و خداوند نیز متناسب با عملکرد و فساد هر یک ایشان را در دنیا و آخرت عذاب خواهد کرد.

از گروه‌های دینی و مذهبی نیز کسانی وجود دارند که به فسادگری تمایل شدید دارند. از جمله معروف‌ترین ایشان می‌‌توان به یهودیان اشاره کرد که به طور مستمر برای ایجاد فساد و تباهی در زمین و دیگر انسان‌ها تلاش می‌‌کنند

بر اساس آیه ۶۴ سوره مائده این معنا به دست می‌‌آید که یهودیان در تمامی طول تاریخ مشغول به فسادگری بوده و خواهند بود. از این روست که خداوند با آوردن فعل مضارع " یسعون " به تلاش دایمی و مستمر و پیگیر ایشان برای فسادگری توجه می‌‌دهد و از مؤمنان می‌‌خواهد تا مواظب و مراقب ایشان باشند..

نقش مفسدان در فروپاشی جوامع

روحیه فساد گری مفسدان موجب می‌‌شود تا افزون بر تباهی خود عامل تباهی و فروپاشی جوامع بشری نیز شوند. آنان هم چنان که محیط زیست بشری را تباه می‌‌کنند و اجازه نمی‌دهند تا محیط زیست سالمی برای بشر و دیگر موجودات در زمین باقی بماند همچنین موجب می‌‌شود تا فتنه و فساد در جوامع گسترش یابد.

گسترش فرهنگ تجاوز و قتل بی‌گناهان و کشتار دسته جمعی مردمان و تلاش برای تباهی جوامع ایمانی و عدالت خواه و ستیزه جویی با عدالت خواهان و مصلحان موجب می‌‌شود تا عدالت نتواند چنان که باید و شاید خود را در جامعه نشان دهد.

راه و رسم مفسدان و اندیشه‌های گمراه کننده آنان، مانع اصلاحات واقعی در جوامع بشری می‌‌شود و قدرت درک وتحلیل را از مردمان می‌‌گیرد و افکار عمومی را گمراه می‌‌کند و به سوی کوردلی سوق می‌‌دهد. این گونه است که جوامع قدرت تحلیل و بصیرت خویش را از دست می‌‌دهند و کورکورانه تابع مفسدان و کارها و اندیشه‌های ایشان می‌‌شوند

جامعه‌ای که گرفتار فرهنگ و فکر و عمل مفسدان می‌‌گردد از سلامت و عدالت بیرون می‌‌رود و شایستگی خویش را برای خلافت الهی از دست می‌‌دهد و از سعادت اخروی محروم می‌‌شود و لطف و محبت الهی و رحمت او از آن سلب می‌‌گردد و در نهایت خشم الهی را برای جامعه رقم می‌‌زند ..

حضور رهبری برای مبارزه با فساد

بی‌گمان حضور رهبری با بصیرت و عدالت خواه در هر جامعه ضروری است. از این روست که حضرت موسی(ع) از خداوند می‌‌خواهد تا حضرت هارون(ع) را به عنوان جانشین خود در میان امت قرار دهد تا با مبارزه با فساد، اصلاحات دایمی را در جامعه مدیریت کرده و اجازه ندهد تا مفسدان مدیریت جامعه را به عهده گیرند.

از آن جایی که مفسدان همواره می‌‌کوشند تا با نفوذ در سطوح رهبری، مدیریت جامعه را در اختیار گیرند و فسادگری خویش را از لایه‌ها و سطوح عالی مدیریت کنند، حضرت موسی(ع) به جانشین خویش هشدار می‌‌دهد تا هرگز راه مفسدان را بر نگزیند و پیرو اندیشه‌ها و رفتارهایشان نباشد، بلکه با اصلاحات دایمی ریشه هر فساد خرد و ریزی را بخشکاند و اجازه ندهد تا مفسدان که فساد در ایشان ریشه دوانیده مدیریت جامعه را از طریق نفوذ در فکر و عمل رهبران، اعمال نفوذ کنند و مقاصد خود را پیش ببرند. بنابراین هوشیاری دایمی و جداسازی مرزهای خودی و غیرخودی میان مفسدان و مصلحان، لازمه رهبری خردمندانه است که در این آیه بر آن گوشزد و تاکید شده است. از آیه این معنا نیز استنباط می‌‌شود که حضرت موسی(ع) از این موضوع در هراس بود که مفسدان با نفوذ در سطوح رهبری بخواهند فساد و تباهی را در جامعه گسترش دهند و به اهداف شوم خود دست یابند. از این روست که به جانشین خود هشدار می‌‌دهد تا همواره تمامی حرکات مفسدان را زیر نظر داشته و با بصیرت نسبت به آن واکنش نشان دهد و اجازه ندهد تا مفسدان با اعمال نفوذ و رفتارهای دیگر مانع اصلاح گری دولت و مدیریت عالی جامعه شوند..

منابع

1. منصوری، خلیل، نقش فساد در فروپاشی جوامع بشری