بحث:اثبات نصب الهی امام در کلام اسلامی

ادله عقلی نصب الهی امام

به دلایل عقلی متعددی بر انتصابی بودن امامت استدلال شده است که به برخی اشاره می‌‌شود:

دلیل لطف

دانشمندان امامیه از دیرباز در ضمن ادله عقلی بر ضرورت نصب امام به دلیل لطف تمسک کرده‌اند خلاصه دلیل این است:

1. مقدمه اول: نصب امام لطف است.
2. مقدمه دوم: لطف بر خداوند حکیم ـ تبارک و تعالی ـ عقلاً واجب است.
3. نتیجه: نصب امام بر خداوند حکیم ـ تبارک و تعالی ـ عقلاً واجب است.

توضیح: لطف موهبتی است از سوی قانون‌گذار که به وسیله آن اسباب و زمینه فرمان برداری و اطاعت از مقررات و پرهیز از نافرمانی و سرپیچی از قوانین و دوری از ارتکاب معصیت فراهم و مهیا می‌‌گردد. بدون تردید نصب امام و زمامدار و پیشوایی که مکلفان را به وظایف آشنا کرده و با ترغیب و تشویق و از سوی دیگر تنبیه و مجازات در پی استقرار عدالت و هدایت جامعه به صلاح و رستگاری باشد، از مصادیق بارز لطف شمرده می‌‌شود.

پیامبر خاتم (ص) و نصب جانشین بعد از خود

پیامبر اسلام (ص) در پرتو مجاهدت‌‌ها و کوشش‌‌های بیست و سه‌‌ ساله خود دو نهال نوپایی را به نام آیین مقدس اسلام و حکومت دینی به وجود آورده بود که نفس نوپای بودن آن دو به حفاظت و صیانت از انواع آسیب‌‌ها و آفت‌‌ها نیازمند بود که عمر کوتاه حضرت به آن کفاف نداد. این سؤال مطرح است که پیامبر اسلام (ص) آیا درباره چگونگی ادامه حیات دو نهال مزبور "اصل اسلام و حکومت آن" چاره‌‌ای اندیشیده بود، یا آن را به حال خود واگذار نمود؟

سه گزینه و راهکار ذیل ابتداً قابل تصور است

۱. موضع سلبی و سکوت: حضرت، نفیاً و اثباتاً درباره حاکم و خلیفه بعدی خود هیچ موضعی اتخاذ نکرده است. شخص و شورایی را تعیین ننموده است.

۲. سپردن امور به مردم در قالب شورا: فرض دوم این است که پیامبر (ص) دارای موضع ایجابی بوده است و برای دین و حاکمیت دینی فکر و راهکاری اندیشیده است و آن تعیین شورا یا نخبگانی یا بیعت برای اداره کشور است.

این نظریه دارای اشکالاتی است مانند:

1. چه‌‌بسا تعیین فرد در شورایی به دلیل اغراض و امیال اعضای شورا چالش زا باشد و خود آتش اختلاف را شعله‌‌ور کند.
2. به دلیل عدم عصمت اعضای شورا ممکن است به‌جای ضوابط و ملاک‌‌های حقیقی روابط حاکم گردد، چنان‌‌که محصول شورای شش‌نفره منصوب خلیفه دوم چنین شد و با وجود علی (ع) شخص دیگری یعنی «عثمان» انتخاب شد.
3. نکته سوم این‌‌که هیچ مدرک معتبر و غیر معتبری از وجود شورایی جهت تعیین امام و خلیفه توسط پیامبر خبر نمی‌‌‌دهد. پس فرض سوم هیچ طرفداری از اهل سنت هم ندارد.

۳. تعیین و نصب شخص اصلح: فرض سوم این است که پیامبر (ص) با توجّه به شناختی که از اصحاب خود داشته است مناسب‌‌ترین آنان از هر جهت و حیثی را که برای اداره دو نهال نوپای اسلام و حکومت دینی نصب فرموده است. این نظریه مورد اختیار شیعه است.

دلیل نخست

این دلیل متکی بر صفات امام، مانند عصمت افضلیت او نسبت به سایر مردم است. از آنجا که امام باید معصوم و افضل از مردم باشد و صفات این چنینی از امور باطنی و پنهانی است که تشخیص و اطلاع از آنها برای مردم ممکن نیست، پس باید از سوی خداوند یا رسولش تعیین و اعلام شود. بنابراین با توجه به صفات امام، می‌توان الهی بودن این مقام و منصب را به اثبات رساند. البته مردم از راه گزارش پیامبر(ص) یا امام قبلی یا از راه معجزه و کرامت می‌توانند بفهمند که خداوند متعال چه کسی را به امامت برگزیده است.

دلیل دوم

از آنجا که امامت همانند نبوت یکی از ارکان و اصول اساسی دین است، پس واجب است مقام و منصب امامت از سوی خداوند معین و مشخص شود؛ زیرا هنگامی که فروع دین، مانند نماز و زکات، از طرف خداوند متعال معین و مشخص می‌شود، به طریق اولی امامتی که مهم‌تر و اساسی‌تر از فروع است، باید از سوی خداوند معین و مشخص شود.