نفقه: تفاوت میان نسخهها
(←مقدمه) |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۷ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = [[نفقه در قرآن]] | پرسش مرتبط = }} | {{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = حقوق همسر| عنوان مدخل = نفقه| مداخل مرتبط = [[نفقه در قرآن]] | پرسش مرتبط = }} | ||
== مقدمه == | == مقدمه == | ||
«نفقه» در لغت به معنای هزینههایی است که مرد به همسرش میپردازد<ref>خلیل بن احمد فراهیدی، العین، ج۵، ص۱۷۷؛ ابن منظور، لسان العرب، ج۱۰، ص۳۵۷، ماده «نفق».</ref>. نفقه به لحاظ وضعیت، انواع و سیره در تأمین [[مسکن]] و دیگر لوازم [[معیشتی]] و [[هزینه]] مصرفی نکاتی دارد که به آن اشاره میشود<ref>[[یدالله مقدسی|مقدسی، یدالله]]، [[سیره همسرداری امامان معصوم (کتاب)|سیره همسرداری امامان معصوم]]، ص ۳۷۲.</ref>. | |||
نَفَقه: خرجی و هزینه، مخارج روزانه، آنچه را که [[انسان]] خرج خود با [[خانواده]] خود میکند، یکی از [[حقوق]] [[مالی]] [[واجب]] بر مرد در [[ازدواج]]. پدر باید خرج [[فرزندان]] را بدهد و شوهر عهدهدار مخارج [[همسر]] است، همچنین هزینه [[زندگی]] پدر و مادر [[نیازمند]]، نیز برده یا حیوانی که مِلک [[انسان]] است، بر او لازم است. به کسانی که خرج آنان بر عهده [[انسان]] است "[[واجب]] النفقه" گفته میشود. اینکه چه نوع مخارجی و تا چه اندازه بر عهده [[انسان]] است، در کتب [[فقهی]] بیان شده است. | نَفَقه: خرجی و هزینه، مخارج روزانه، آنچه را که [[انسان]] خرج خود با [[خانواده]] خود میکند، یکی از [[حقوق]] [[مالی]] [[واجب]] بر مرد در [[ازدواج]]. پدر باید خرج [[فرزندان]] را بدهد و شوهر عهدهدار مخارج [[همسر]] است، همچنین هزینه [[زندگی]] پدر و مادر [[نیازمند]]، نیز برده یا حیوانی که مِلک [[انسان]] است، بر او لازم است. به کسانی که خرج آنان بر عهده [[انسان]] است "[[واجب]] النفقه" گفته میشود. اینکه چه نوع مخارجی و تا چه اندازه بر عهده [[انسان]] است، در کتب [[فقهی]] بیان شده است. | ||
در کاربرد [[قرآنی]]، غیر از نفقهای که یاد شد، هر نوع [[انفاق]] هم گاهی نفقه به شمار آمده است: {{متن قرآن|وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ}}<ref>و هر دهشی بکنید و هر نذری بجای آورید خداوند آن را میداند؛ سوره بقره، آیه ۲۷۰.</ref>؛ {{متن قرآن|وَمَا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ...}}<ref>هیچچیز آنان را از پذیرفته شدن بخششهایشان باز نداشت جز اینکه آنان به خداوند و پیامبرش انکار ورزیدند؛ سوره توبه، آیه ۵۴.</ref>.<ref>[[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگنامه دینی (کتاب)|فرهنگنامه دینی]].</ref> | در کاربرد [[قرآنی]]، غیر از نفقهای که یاد شد، هر نوع [[انفاق]] هم گاهی نفقه به شمار آمده است: {{متن قرآن|وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ}}<ref>و هر دهشی بکنید و هر نذری بجای آورید خداوند آن را میداند؛ سوره بقره، آیه ۲۷۰.</ref>؛ {{متن قرآن|وَمَا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ...}}<ref>هیچچیز آنان را از پذیرفته شدن بخششهایشان باز نداشت جز اینکه آنان به خداوند و پیامبرش انکار ورزیدند؛ سوره توبه، آیه ۵۴.</ref>.<ref>[[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگنامه دینی (کتاب)|فرهنگنامه دینی]].</ref> | ||
== وضعیت نفقه == | |||
وضعیت نفقه و ابعاد ریز آن در [[فقه]] محققانه بررسی شده و این هزینه در واقع تغذیه سالم از دو جهت است: ۱. به لحاظ بهداشتی؛ ۲. به لحاظ [[حلال و حرام]] بودن؛ یعنی نفقه باید برابر [[موازین شرعی]] به دست آمده باشد. گستره [[نفقه همسر]] نیازمندیهای متعارف و درخور [[شأن]] و در حد کفاف [[زندگی]] او را دربرمیگیرد؛ از قبیل خوراک، [[پوشاک]]، مسکن و ابزار آن، لوازم آرایشی، خدمتکار، [[بهداشت]] و درمان، اجرت [[حفظ]] یا بازسازی کالاها و رفع نیازها<ref>حسن بن یوسف حلی، تحریر الاحکام، ج۲، ص۴۷؛ محمدحسن نجفی، جواهر الکلام، ج۳۱، ص۳۳۰؛ روحالله خمینی، تحریرالوسیله، ج۲، ص۲۹۸-۳۰۸، فصل فی النفقات.</ref>. در واقع [[زن]] با داشتن [[مسئولیت]] در برابر [[تولید]] نسل و پرورش آن و با لحاظ ویژگی جسمی و [[روحی]] خاص نیازمند تأمین معاش از سوی مرد است تا بتواند با [[آسایش]] و [[آرامش]] از عهده مسئولیتهایش برآید. اگر بخشی از مسئولیت تأمین زندگی شخصی زن بر عهده خودش باشد به ناچار باید بخشی از فرصت خود را در تلاش برای تهیه این نیازمندیها صرف کند و پس از تلاش به دلیل خستگی ناشی از کار به استراحت بپردازد و در این صورت از اجرای مسئولیت اصلی خویش بازمیماند. البته مقصود از مسئولیت مرد در تأمین معاش [[رهبری]] واحد [[منظم]] با توجه به مسئولیتهای لازم وی و ویژگیهای روحی و نیروی جسمی اوست که با چنین کاری تناسب دارد. | |||
بنابراین [[تکلیف]] مرد در دادن [[نفقه زن]] تکلیفی یکجانبه است<ref>شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۲۷۴، ح۲؛ حسن بن فضل طبرسی، مجمع البیان، ج۱-۲، ص۵۷۵ ({{متن حدیث|... يَا رَسُولَ اللَّهِ{{صل}} مَا حَقُّ الزَّوْجَةِ عَلَى زَوْجِهَا؟ قَالَ{{صل}}: أَنْ لَا يَضْرِبَ وَجْهَهَا وَ لَا يُقَبِّحَهَا وَ أَنْ يُطْعِمَهَا مِمَّا يَأْكُلُ وَ يُلْبِسَهَا مِمَّا يَلْبَسُ وَ لَا يَهْجُرَهَا. وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ{{ع}}: يُشْبِعُ بَطْنَهَا وَ يَكْسُو جُثَّتَهَا وَ إِنْ جَهِلَتْ غَفَرَ لَهَا. وَ رُوِيَ عَنْهُ{{صل}}: اتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ وَ اسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكِتَابِ اللَّهِ وَ مِنْ حَقِّكُمْ عَلَيْهِنَّ أَنْ لَا يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ أَحَدًا تَكْرَهُونَهُ، فَإِنْ فَعَلْنَ ذَلِكَ، فَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ، وَ لَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُهُنَّ وَ كِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ}}).</ref> و [[توانایی]] یا [[ناتوانی]] [[مالی]] زن تأثیری در آن ندارد و زن الزامی ندارد از اموال شخصی خود نیازمندیهای زندگیاش را تأمین کند. در واقع یکی از [[حقوق زن]] همین نفقه است؛ از اینرو بحث نفقه و تأمین [[هزینه]] [[خانواده]] رکن اصلی اقتصاد خانواده است. به هر روی موضوع نفقه در [[سیره امامان]]{{عم}} اهمیتی ویژه داشت که به اجمال بررسی میشود. | |||
روشن است این موضوع از موضوعات [[عرفی]] است که وضعیت زمانی و مکانی در آن تأثیر دارد. [[معصومان]]{{عم}} نیز با لحاظ تفاوت وضعیت زمانی و مکانی عمل میکردند که این ناشی از عوامل تأثیرگذار در فرایند وضعیت هزینه از جمله تفاوت اوضاع [[اجتماعی]]، [[سیاسی]]، [[فرهنگی]] و [[اقتصادی]] آن دورهها بوده که هر معصومی با آن مواجه بوده است، نه تفاوت در دیدگاهها و اهداف. | |||
[[جامعه اسلامی]] دوره حضور [[پیامبر]]{{صل}} در [[مدینه]] تا [[سال هشتم هجرت]] فقط در [[شهر]] کوچک چندهزار نفری مدینه بود که منطقهای محدود با [[فقر]] فراگیر و امکاناتی بسیار محدود را تشکیل میداد. در این وضعیت دشوار اقتصادی [[مسلمانان]]، معصومان{{عم}} حتی گاهی از خوراک روزانه بهره نداشتند؛ چنانکه بر پایه [[خبر متواتر]]<ref>حسن بن علی دیلمی، ارشاد القلوب، ج۱، ص۱۳۶، باب ۴۳ فی السخاء؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۳۵، ص۴۲۱ ({{عربی|... وَ اتَّفَقَتْ الرُّوَاةُ مِنَ الفَرِيقَيْنِ الْخَاصَّةِ وَ الْعَامَّةِ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ بَلِ السُّورَةَ كُلَّهَا نَزَلَتْ فِي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَ زَوْجَتِهِ فَاطِمَةَ{{عم}}...}}).</ref>، [[آیه]] {{متن قرآن|وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا}}<ref>«و خوراک را با دوست داشتنش به بینوا و یتیم و اسیر میدهند» سوره انسان، آیه ۸.</ref> درباره وضعیت مالی امیرمؤمنان{{ع}} و [[فاطمه]] در دوران پیامبر{{صل}} نازل شده است که با تحمل نداری [[وعده]] غذای خود را که به دشواری تهیه شده بود و به آن نیاز داشتند به [[نیازمندان]] [[ایثار]] کردند<ref>علی بن احمد واحدی، اسباب نزول القرآن، ص۴۷۰؛ عبدالله بن عمر بیضاوی، انوار التنزیل و اسرار التاویل [تفسیر بیضاوی]، ج۵، ص۲۷۱؛ سیدامیرابوالفتوح حسینی جرجانی، آیات الاحکام [تفسیر شاهی]، ج۲، ص۲۴۲؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۳۵، ص۲۵۴، ح۱۲ ({{متن حدیث|... {{متن قرآن|وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا}} نَزَلَتْ [أُنْزِلَتْ] فِي عَلِيٍّ وَ فَاطِمَةَ أَصْبَحَا وَ عِنْدَهُمْ ثَلَاثَةُ أَرْغِفَةٍ فَأَطْعَمُوا مِسْكِيناً وَ يَتِيماً وَ أَسِيراً فَبَاتُوا جِيَاعاً فَنَزَلَتْ فِيهِمْ [هَذِهِ] الْآيَةُ}}).</ref>. هرچند نقلها درباره منشأ و راه تهیه این غذا [[اختلاف]] دارند<ref>نوری در مستدرک الوسائل (ج ۱۵، ص۱۵۳، ح۱۷۸۳۶-۴) شیوه تهیه این غذا را بخشش پیامبر یا حذیفة بن یمان به علی و فاطمه{{عم}} دانسته است. در این باره نقلهای دیگری نیز در منابع آمده است؛ چنانکه واحدی در اسباب نزول القرآن (ص۴۷۰) این غذا را نتیجه اجیر شدن شبانه امیرمؤمنان{{ع}} برای آبیاری خرما دانسته است؛ به اینگونه که امام اجرت آن را مقداری جو گرفت و به منزل برد و سه قسمت کردند و هر قسمتی را آرد کردند و از آن خوراکی به نام «خزیره» پختند. عبدالله بن عمر بیضاوی (۶۹۱ق) در انوار التنزیل و اسرار التاویل، (ج ۵، ص۲۷۱) و سیدامیرابوالفتوح حسینی جرجانی (۹۷۶ق) در آیات الاحکام (ج ۲، ص۲۴۲) آن را برابر نقل ابنعباس از «جو» قرضی از شمعون یهودی دانستهاند. به هر روی در اینکه منشأ آن چه بوده نیاز به تحقیق جداگانه دارد و در اینجا به همین اندازه بسنده میشود.</ref>، درباره [[ایثار]] و تحمل نداری آنان متفقاند<ref>محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۱، ص۱۷۷؛ ابن ابی الحدید، شرح نهجالبلاغه، ج۱۳، ص۲۷۶؛ حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ج۲، ص۴۰۳، ح۱۰۵۳.</ref>. | |||
پس از [[فتح مکه]] وطائف در سال هشتم، تغییرات اندکی در آن [[جامعه]] پدید آمد. پس از [[رحلت پیامبر]]{{صل}} به ویژه بعد از [[حاکمیت]] امیرمؤمنان{{ع}} از آسیای میانه تا شمال [[آفریقا]] یعنی [[مصر]] در گستره [[حکومت]] [[اسلام]] درآمده بود. [[ایران]] و [[روم]] دو [[دولت]] بزرگ [[همسایه]] [[دولت اسلامی]] آن [[روزگار]] بودند. حکومت ایران به کلی فروریخته بود و [[سرزمین ایران]] آن [[روز]] در [[اختیار]] حاکمیت [[مسلمانان]] درآمده بود. بخش عمدهای از [[سرزمین روم]] یعنی [[شامات]]، [[فلسطین]]، [[موصل]] و دیگر جاها نیز تحت [[قدرت]] مسلمانان درآمده بودند؛ بنابراین ثروتهای فراوانی پدید آمده بود و [[فقر]] و کمبود و کمغذایی دوره [[پیامبر]]{{صل}} در این دوره وجود نداشت؛ از اینرو [[کشور اسلامی]] با گسترهای که داشت [[ثروتمند]] شده بود و بسیاری از افراد از [[رفاه]] بیش از اندازه برخوردار شده بودند.<ref>ر.ک: سیدعلی خامنهای، انسان ۲۵۰ ساله، ص۸۲-۸۳.</ref> در این دورهها [[امامان]] نیز به تناسب وضعیت زمانشان از [[توسعه]] بر عیال دریغ نمیکردند<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۴، ص۱۱، ح۳؛ محمدباقر مجلسی، مرآة العقول، ج۱۶، ص۱۳۶ (سند صحیح).</ref>. | |||
هرچه [[زمان]] پیش میرفت گزینههای [[معیشتی]] نیز هماهنگ با شرایط زمانه پیشرفتهتر میشد. بر پایه این شرایط، [[خرد]] [[آدمی]] اقتضا میکند [[رفتار]] معیشتی با آن وضعیت هماهنگ شود. [[آموزههای دین]] نیز به آن توصیه میکنند و آیاتی مانند {{متن قرآن|وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ}}<ref>«و بهره خود از این جهان را (هم) فراموش مکن و چنان که خداوند به تو نیکی کرده است تو (نیز) نیکی (پیشه) کن» سوره قصص، آیه ۷۷.</ref> و {{متن قرآن|أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ}}<ref>«(همه) چیزهای پاکیزه بر شما حلال است» سوره مائده، آیه ۴.</ref> و {{متن قرآن|وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ}}<ref>«و (هنگام بخشش) نه دست خود را فرو بند» سوره اسراء، آیه ۲۹.</ref> و {{متن قرآن|وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ}}<ref>«و خداوند از خودتان برای شما همسرانی آفرید و برای شما از همسرانتان فرزندان و فرزندزادگانی پدید آورد و از چیزهای پاکیزه روزیتان داد» سوره نحل، آیه ۷۲.</ref> بر آن دلالت دارند؛ چنانکه [[روایت]] صحیح<ref>محمدباقر مجلسی، مرآة العقول، ج۱۶، ص۱۳۶.</ref> [[کلینی]] از [[امام کاظم]]{{ع}} بر این مطلب صراحت دارد که در صورت تمکن بر افراد تحت تکفل خود توسعه دهید تا [[انتظار]] مرگتان را نکشند<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۴، ص۱۱، ح۳ ({{متن حدیث|... يَنْبَغِي لِلرَّجُلِ أَنْ يُوَسِّعَ عَلَى عِيَالِهِ كَيْلَا يَتَمَنَّوْا مَوْتَهُ...}}).</ref>. این مطلب در وضعیت معیشتی همه [[معصومان]]{{عم}} نمونههایی دارد که در گزارشها مشاهده میشود. این اقدام همانند امور رایجی است که میتوان آن را در [[زندگی]] هر فردی مشاهده کرد. | |||
البته در این دورهها نیز گاهی وضعیت نامناسب [[اقتصادی]] پیش میآمد که [[امامان]]{{عم}} با عملکرد متناسب خود [[حقوق مالی]] [[خانواده]] را با رعایت وضع زمانی تأمین میکردند؛ برای نمونه در یکی از سالهای [[حیات]] [[امام صادق]]{{ع}}، نرخ گندم و نان در [[مدینه]] به گونهای افزایش یافته بود که همگان نگران تأمین خوراکشان بودند؛ حتی افراد متمکن هم با آمیختن آرد گندم و جو و درهم کردن جنس خوب و بد زندگی را [[مدیریت]] میکردند<ref>محمد بن حسن طوسی، تهذیب الاحکام، ج۷، ص۱۶۰، ح۱۴ ({{متن حدیث|... اشْتَرِ لَنَا شَعِيراً فَاخْلِطْهُ بِهَذَا الطَّعَامِ أَوْ بِعْهُ...}}) (سند روایت معتبر است).</ref>. امام صادق{{ع}} - که به تعبیر خودش وضع [[مالی]] خوبی داشت و میتوانست در سطحی بالاتر از دیگران زندگی کند<ref>محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۷، ص۴۳۷، ح۲۲۹۳۲ ({{متن حدیث|... فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ أَنِّي وَاجِدٌ أَنْ أُطْعِمَهُمُ الْحِنْطَةَ عَلَى وَجْهِهَا}}).</ref> - به مُعَتِّب متصدی امور مالی خود گفت: تورم در مدینه بالاست. چقدر گندم ذخیره کردهایم؟ پاسخ: داد [محصول جمعآوری شده را[به اندازه خوراک چند ماه پسانداز کردهایم. [[امام]] با تأکید بر عرضه آن به [[بازار]] به عذر معتّب مبنی بر اینکه گندم در مدینه نایاب است و با فروختن آن به مشکل برمیخوریم، توجه نکرد و بر فروش آن اصرار ورزید. معتب با فروش آن نتیجه را به امام گزارش داد. آن حضرت فرمود: «اکنون آرد و نان منزلم را روزانه و مخلوط از گندم و جو بخر]بیآنکه تفاوتی با دیگران داشته باشد. [[خدا]] میداند من به جهت [[توانایی]] مالیای که دارم میتوانم برای خانوادهام بهترین نان گندم را تهیه کنم؛ ولی چنین نمیکنم؛ چون میخواهم مدیریت نیکوی معاش]که همگامی با شرایط [[زمان]] نیز جزو آن است[را رعایت کرده باشم و [[خدا]] مرا در این حال ببیند»<ref>محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۷، ص۴۳۷.</ref>. افزون بر آنکه امام خوش نداشت در این مدت در وضعیت خوش [[اقتصادی]] به سر برد و [[مردم]] در [[رنج]] باشند<ref>محمد بن حسن طوسی، تهذیب الاحکام، ج۷، ص۱۶۰، ح۱۴ ({{متن حدیث|... فَإِنَّا نَكْرَهُ أَنْ نَأْكُلَ جَيِّداً وَ يَأْكُلُ النَّاسُ رَدِيّاً}}).</ref>. [[امام کاظم]]{{ع}} نیز در فرمانی به معتب مشابه همین مطلب را درباره میوه نوبری که در حالت رایج در بازار کم و گران بود، اظهار کردند<ref>محمد بن حسن طوسی، تهذیب الاحکام، ج۷، ص۱۶۱، ح۱۶ ({{متن حدیث|... يَأْمُرُنَا إِذَا أَدْرَكَتِ الثَّمَرَةُ أَنْ نُخْرِجَهَا فَنَبِيعَهَا وَ نَشْتَرِيَ مَعَ الْمُسْلِمِينَ يَوْماً بِيَوْمٍ}}).</ref>. | |||
گفتنی است رعایت تناسب منصفانه هم اثر [[اخلاقی]] - روانی دارد که علاوه بر [[کمک به نیازمندان]] و کمدرآمدها [[آرامش روانی]] فرد و دیگران را در پی خواهد داشت و از آن به همسانی با مردم تعبیر میشود و هم اثر [[اقتصادی]] دارد که یکی از آنها بازدارندگی از تورم عمومی است. اینگونه [[رفتار]] اگر از فردی سر زند که در [[جایگاه امامت]] بخشی از افراد [[جامعه]] است و نزد دیگران نیز مورد توجه است، تأثیری فزاینده دارد و چه بسا دیگر افراد را به چنین اقدامی را دارد و تورمزدایی را افزایش دهد<ref>[[یدالله مقدسی|مقدسی، یدالله]]، [[سیره همسرداری امامان معصوم (کتاب)|سیره همسرداری امامان معصوم]]، ص ۳۷۲.</ref>. | |||
== انواع نفقه == | |||
نفقه را میتوان در دو نوع رتبهبندی کرد: هزینههای ماندگار مانند هزینههایی که برای [[مسکن]] و دیگر لوازم [[معیشتی]] است؛ ۲. هزینههای مصرفی که روزانه، هفتگی، ماهانه و سالانه به [[مصرف]] میرسد و ناماندگار است. | |||
۱. '''لوازم معیشتی''': مطالب مربوط به این نوع [[هزینه]] در چند گزینه بیان میشود: | |||
# تأمین مسکن و دیگر لوازم معیشتی نخستین نیازهای [[زندگی]] [[زن]] است که در ارتقای [[معیشت]] و توانمندسازی او برای کاهش دغدغههای [[آینده]] وی تأثیری بسزا دارد. این دومین [[حق]] مسلم [[مالی]] زن است که در زندگی مشترک به دست میآورد و [[مرد]] [[وظیفه]] دارد آن را تهیه کند و در منابع فقهی بر آن تأکید شده است<ref>برای نمونه، ر.ک: روحالله خمینی، تحریرالوسیله، ج۲، ص۲۹۸، فصل فی النقات.</ref>. این حق در حمایت از [[عزت]] و [[کرامت]] همسری و ایفای نقش مادری و خانهداری [[همسر]] در جهت برآوردن مسئولیتهای [[تربیتی]] و [[معنوی]] اوست؛ همچنین برای توانمندسازی اعضای [[خانواده]] در [[مسئولیتپذیری]]، تعاملات [[خانوادگی]] و ایفای نقش سازنده آنان است. | |||
# در دورههای گذشته از جمله در دوره [[امامان]]، غالب افراد دارای چند همسر خانهای وسیع با اتاقهای متعدد داشتند که به هر همسری اتاقی اختصاص مییافت و [[مدیریت]] و آراسته کردن آن اتاق ویژه همان زن بود. خود مرد نیز اتاقی مستقل برای خود داشت که محل کارهای شخصی یا [[پذیرایی از مهمان]] بود. این رسمی رایج بود و نگاهی گذرا به [[تاریخ]] به این مطلب [[گواهی]] میدهد. البته وسعت این اتاقها به اندازهای بود که بتواند نیازمندیهای ضروری زندگی آن دوره را پاسخگو باشد. زندگی امامان نیز از این رویه مستثنی نبود؛ از اینرو [[همسران]] را در مدیریت اتاقهای شخصی خود [[آزاد]] میگذاشتند و [[زنان]] نیز به تناسب وضعیت زمانی و مکانی و موقعیت و نیازهای خویش اتاقهای ویژه خود را میآراستند. | |||
# تأمین لوازم [[معیشتی]] همسران و آزاد گذاشتن آنان در چگونه بهرهگیری از لوازم مربوط به خود زمینه را فراهم میکرد تا آنان [[هزینه]] را مناسب با شرایط متفاوت، نیازها و [[شئون]] [[اجتماعی]] زن و شوهر لحاظ کنند. بر این پایه سیره امامان معصوم{{عم}} در تأمین لوازم معیشتی همسران به لحاظ چگونگی و اندازه میتواند به تناسب [[زمان]] و مکان متغیر باشد؛ چراکه وضعیت زندگی [[آدمی]] همواره بر اساس عوامل [[سیاسی]]، [[فرهنگی]]، حوادث طبیعی و شاخصهای [[اقتصادی]] [[تغییر]] میکند؛ از اینرو اگر این وضعیت با وضع زمان و مکان هماهنگ باشد، آدمی با دشواریهای کمتری روبرو میشود. این نکته در بیان [[امام صادق]] به «مدیریت خوب زندگی»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۱۶۶، ح۲ ({{متن حدیث|... وَ لَكِنَّنِي أَحْبَبْتُ أَنْ يَرَانِيَ اللَّهُ قَدْ أَحْسَنْتُ تَقْدِيرَ الْمَعِيشَةِ}}).</ref> تعبیر شده و برای نمونه درباره [[پوشش]] زمانها بهترین پوشش هر زمانی را پوشش [[مردم]] همان زمان البته با رعایت ارزشهای دینی دانسته است<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۱۱، ح۴؛ ج۶، ص۴۴۴، ح۱۵ ({{متن حدیث|... فَخَيْرُ لِبَاسِ كُلِّ زَمَانٍ لِبَاسُ أَهْلِهِ...}})</ref>. این تعبیر معیاری برای همه امور زندگی است که بر رعایت تناسب با وضع زمان و مکان تأکید میورزد. | |||
بنابراین [[سیره امامان]] در این جهت مورد توجه بوده و در غالب، لوازم معیشتی را اینگونه تأمین میکردند که مهریه همسرانشان را از درآمد شخصی خود میپرداختند<ref>شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۱۸۹، ح۵۷۷؛ محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۴۳ ({{متن حدیث|... وَ مُهُورُ نِسَائِنَا وَ أَكْفَانُنَا مِنْ طَهُورِ أَمْوَالِنَا...}}).</ref> و آنان میتوانستند به تناسب زمان و مکان و با لحاظ شرایط و به دور از [[تجملات]] برای [[مسکن]] خود ابزار مورد نیاز و مناسب سلیقه خود مانند پرده یا ملافه رنگی یا فرش و پشتی تهیه کنند و از آن به گونهای استفاده کنند که جایگاه و شان [[همسر]] خود را [[حفظ]] کنند. [[امامان]]{{عم}} نیز در فرصتی که به اتاق آنان میرفتند از آنها بهره میگرفتند؛ ولی در اتاقهای شخصی خود تنها از آن ابزاری استفاده میکردند که به آن نیاز داشتند؛ برای مثال [[امام حسین]]{{ع}} که همسر او پس از دریافت مهریهاش فرش مناسب و پشتی برای مسکن خود خریده بود و [[امام]] روزی در آنجا به سر میبرد، [[دوستان]] آن حضرت به دیدنش رفتند و ایشان را در حال استفاده از آن وسایل مشاهده کردند. یکی از آنان درباره این وسایل پرسید. امام فرمود: [[سیره]] ما [[اهلبیت]]{{عم}} چنین است که [[مهریه]] [[همسران]] را به آنان میپردازیم تا نیازمندیهای خود را به اقتضای وضعیت زمانی و مکانی به دلخواه تهیه کنند<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۴۷۶، ح۱ ({{متن حدیث|... فَقَالَ{{ع}}: إِنَّا نَتَزَوَّجُ النِّسَاءَ فَنُعْطِيهِنَّ مُهُورَهُنَّ فَيَشْتَرِينَ مَا شِئْنَ لَيْسَ لَنَا مِنْهُ شَيْءٌ}}).</ref>. | |||
درباره [[امام باقر]]{{ع}} نیز آمده است برخی دوستان اهل بصره ایشان نزد آن حضرت رفتند و امام در اتاق همسرش در حالی به سر میبرد که ملافه رنگی و گلداری که احتمالاً دستبافت تفننی همسرش بود، مورد استفاده بود. یکی از آنها که فردی ناشناخته بود و با سیره اهلبیت{{عم}} آشنایی چندانی نداشت، در [[دل]] خود در این باره پرسشی داشت. امام پاسخ او را در جلسهای دیگر که آنان را نزد خود فراخوانده بود، به صورت عملی بیان کرد. در این جلسه آنان با امام در مسکنی مفروش به [[حصیر]] و ساده دیدار کردند و آن حضرت با این وضعیت سیره و [[سبک زندگی]] خود را نشان داد و درباره وضعیت دیدار پیشین خود چنین توضیح داد: «ابزار مورد استفاده در دیدار پیشین مربوط به همسرم و در اتاق او بوده است که آن را از [[مال]] خود تهیه کرده و مورد استفاده قرار داده بود و [[دوست]] میداشت من از آن بررسی استفاده کنم و من نیز به [[احترام]] او از آن بهره گرفتم»<ref>احمد بن محمد بن خالد برقی، المحاسن، ج۲، ص۶۲۱، ح۶۱؛ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۴۴۷، ح۱ و ۷ و ص۴۴۸-۴۴۹، ح۱۳ ({{متن حدیث|... يَا أَخَا أَهْلِ الْبَصْرَةِ إِنَّكَ دَخَلْتَ عَلَيَّ أَمْسِ وَ أَنَا فِي بَيْتِ الْمَرْأَةِ وَ كَانَ أَمْسِ يَوْمَهَا وَ الْبَيْتُ بَيْتَهَا وَ الْمَتَاعُ مَتَاعَهَا فَتَزَيَّنَتْ لِي عَلَى أَنْ أَتَزَيَّنَ لَهَا كَمَا تَزَيَّنَتْ لِي...}}).</ref>. یادآوری میشود اولاً این [[پرسش]] [[سائل]] از [[امام]] مبتنی بر این مسئله [[فقهی]] است که آیا بودن هرگونه تصویر اعم از [[انسان]]، حیوان، ماه، [[آفتاب]]، [[ستارگان]] و گل و گیاه در اتاق جایز است یا نه؟ البته سبب آن در جهت [[قبله]] نبودن این تصاویر است تا به هنگام [[نماز]] موجب پراکندگی حواس [[نمازگزار]] نشود. پاسخ آن نیز در [[علم فقه]] شده که بودن تصویر موجودات با [[روح]] در جهت قبله [[کراهت]] دارد و دیگر تصاویر اشکالی ندارد<ref>روحالله خمینی، تحریرالوسیله، ج۱، ص۱۴۶، مسئله ۲۰؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۷۳، ص۱۶۰ ({{متن حدیث|سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} عَنْ تَمَاثِيلِ الشَّجَرِ وَ الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ؟ قَالَ: لَا بَأْسَ بِهِ مَا لَمْ يَكُنْ فِيهِ شَيْءٌ مِنَ الْحَيَوَانِ}}).</ref>. در این نقل نیز [[امام باقر]] پرسش فقهی سائل را با [[سیره]] خود پاسخ داده است؛ در همان حال نشان داده که حتی در اتاق شخصی و محل عبادتش آن را به کار نمیگیرد؛ ثانیاً بر فرض اینکه اگر در ذهن سائل انگیزه دیگری بوده، امام آن را تحلیلگرانه پاسخ داده است؛ یعنی چنانکه قبلاً اشاره شد، [[سیره معصومان]]{{عم}} در استفاده از امکانات زندگی بر پایه وضعیت متفاوت [[اقتصادی]] [[زمان]] متغیر بوده و [[امام صادق]]{{ع}} با [[استدلال]] در این باره دوران سخت اقتصادی زمان پیامبر{{صل}} و [[حکومت امیرمؤمنان]] را متناسب با همان زمان دانسته که شیوه [[رسول خدا]]{{صل}} را میطلبید؛ ولی در وضعیت [[رفاه اقتصادی]] بر بهرهگیری بجا و متناسب از امکانات تأکید کرده است و [[تفکر]] پرهیز از امکانات زندگی و [[زهدورزی]] فریبکارانه برخی افراد را خردمندانه ندانسته است<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۶۵، ح۱؛ ج۶، ص۴۴۳، ح۸ ({{متن حدیث|... فَأَمَّا إِذَا أَقْبَلَتِ الدُّنْيَا فَأَحَقُّ أَهْلِهَا بِهَا أَبْرَارُهَا لَا فُجَّارُهَا وَ مُؤْمِنُوهَا لَا مُنَافِقُوهَا...}}). به گفته مجلسی در مرآة العقول (ج۲۲، ص۳۱۷)، سند روایت ۸ ضعیف است، منتها محتوای آن به جهت هماهنگی با روایت ۱ (نقل مسعده معتبر) است. ر.ک: ابونعیم احمد بن عبدالله اصفهانی، حلیة الأولیاء، ج۳، ص۱۹۳؛ محمد بن احمد ذهبی، تذکرة الحفاظ، ج۱، ص۱۶۷.</ref>. امام باقر{{ع}} در نقل پیشین با تأکید عملی بر این نکته میان استفاده شخصی خود از امکانات و استفاده [[همسر]] از آن تفاوت قایل شده و سختگیری نابجا بر [[خانواده]] در شرایط رفاه اقتصادی را خردمندانه ندانسته است؛ چنانکه درباره [[امام رضا]]{{ع}} نیز آمده است ایشان در دوره رفاه اقتصادی برای اینکه [[مردم]] استفاده از رفاه اقتصادی را [[حرام]] یا مذموم ندانند، در ظاهر پوششی نرمین داشت و زیر آن [[لباس]] زبر برای فریفته [[دنیا]] نشدن میپوشید<ref>شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ج۲، ص۱۷۸، ح١ ({{متن حدیث|كَانَ جُلُوسُ الرِّضَا{{ع}} فِي الصَّيْفِ عَلَى حَصِيرٍ وَ فِي الشِّتَاءِ عَلَى مِسْحٍ وَ لُبْسُهُ الْغَلِيظَ مِنَ الثِّيَابِ حَتَّى إِذَا بَرَزَ لِلنَّاسِ تَزَيَّنَ لَهُمْ}}).</ref>. | |||
درباره [[امام صادق]]{{ع}} نیز آمده است در اتاق شخصی خود برای مهمانانش پشتی آورد<ref>ابنطاووس، فلاح المسائل، ص۲۶۹، الفصل الثلاثون ({{متن حدیث|... مَالِكَ بْنَ أَنَسٍ فَقِيهَ الْمَدِينَةِ يَقُولُ: أَدْخُلُ إِلَى الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ{{ع}} فَيُقَدِّمُ لِيَ الْمِخَدَّةَ...}}).</ref>؛ چنانکه خود ایشان گاهی ابزاری را که جنبه [[بهداشت]] یا پیشگیری از [[بیماری]] یا [[آسایش]] داشت به کار میگرفت؛ مانند اینکه گروهی از [[یاران]] آن حضرت به محضرش رفتند و ایشان را نشسته بر تخت یا صندلی مشاهده کردند<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۸، ص۳۳۳، ح۵۲۰ ({{متن حدیث|... فَوَجَدْنَاهُ مُتَّكِئاً عَلَى سَرِيرٍ قَرِيبٍ مِنَ الْأَرْضِ فَجَلَسْنَا حَوْلَهُ ثُمَّ اسْتَوَى جَالِساً ثُمَّ أَرْسَلَ رِجْلَيْهِ حَتَّى وَضَعَ قَدَمَيْهِ عَلَى الْأَرْضِ...}}).</ref>. البته این کارها بر پایه [[تدبیر]] و [[خرد]] و به تناسب [[زمان]] و مکان است. | |||
[[امامان]] در این اقدامهای خود نکات پیش رو را بیان میکردند: الف) [[روح]] [[زن]] و مرد با یکدیگر تفاوت دارد. روان زن همانند جسم او لطیفتر، حساستر و عاطفیتر است و به حمایت نیاز دارد؛ ولی روح مرد قویتر، تعقلیتر و تحملپذیرتر است؛ چنانکه جسم او خشنتر است<ref>مرتضی مطهری، یادداشتهای استاد مطهری، ج۵، ص۹۶.</ref>. ب) زن به تناسب جسم و روح خود در استفاده از ابزار [[زندگی]] زیباییطلبی بیشتری دارد. ج) مرد برابر تعهدی که در عقد ازدواج پذیرفته، باید از زن حمایت کند؛ از جمله او را در استفاده از وسایل شخصیاش [[آزاد]] بگذارد. د) استفاده از ابزار و امکانات متفاوت بر پایه شرایط زمان و مکان و موقعیت افراد است و نباید همه زمانها را یکسان دانست و در استفاده از آن تردید کرد. | |||
۲. '''هزینههای مصرفی''': در [[فقه]] برای پرداختن نفقه به ویژه هزینههای مصرفی دو راه پیشنهاد شده است: الف) زن برابر وضعیت عادی در [[خانه]] [[مرد]] زندگی کند و همانند دیگر افراد [[خانواده]] از امکانات موجود بهره بگیرد. ب) مرد [[هزینه]] روزانه او را جداگانه بپردازد<ref>روحالله خمینی، تحریرالوسیله، ج۲، ص۳۰۲، فصل فی النفقات، مسئله ۱۲.</ref>؛ به ویژه اگر زن روش نخست را نپذیرفت، روش دوم بر مرد [[واجب]] است<ref>محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۳۱، ص۳۵۱؛ روحالله خمینی، تحریرالوسیله، ج۲، ص۳۰۲، فصل فی النفقات، مسئله ۱۲.</ref>. | |||
درباره اجرایی شدن دو راه یاد شده در پرداخت نفقه به تناسب وضعیت عمل میکردند. همانگونه که بسیاری از مردان در خانه خود به کارهای مربوط به آن میپردازند؛ از قبیل [[مراقبت]] و تعمیر آسان ابزار زندگی و ساماندهی و نظافت برخی کالاها و مانند آن. امامان{{عم}} نیز از این برنامه جدا نبودند و [[سیره]] آنان در تأمین نفقه خانواده و [[همسر]] به اقتضای وضعیت زندگی، شیوه [[همکاری]] و خدمت به همسر در بالاترین سطح بوده و آن را از ابزار [[کمال انسانی]] و همردیف با پاداش شهیدان و [[حج]] و [[عمره]] میدانستند<ref>محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۱، ص۱۳۲، ح۱ ({{متن حدیث|... يَا عَلِيُّ مَنْ كَانَ فِي خِدْمَةِ الْعِيَالِ فِي الْبَيْتِ وَ لَمْ يَأْنَفْ كَتَبَ اللَّهُ اسْمَهُ فِي دِيوَانِ الشُّهَدَاءِ وَ كَتَبَ لَهُ بِكُلِّ يَوْمٍ وَ لَيْلَةٍ ثَوَابَ أَلْفِ شَهِيدٍ وَ كَتَبَ لَهُ بِكُلِّ قَدَمٍ ثَوَابَ حِجَّةٍ وَ عُمْرَةٍ وَ أَعْطَاهُ اللَّهُ بِكُلِّ عِرْقٍ فِي جَسَدِهِ مَدِينَةً فِي الْجَنَّةِ...}}).</ref>؛ چنانکه [[سیره امیرمؤمنان]]{{ع}} در این مورد انجام دادن کارهای رایج [[منزل]] مانند [[آراستن]] کفش، رسیدگی به [[لباس]]، رسیدگی به ظرف آب، کمک به آماده کردن مواد غذایی و ابزار مشابه آن بود<ref>محمد بن محمد شعیری، جامع الاخبار، ص۱۰۲؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۱، ص۱۳۲، ح۱ ({{متن حدیث|وَ فَاطِمَةُ{{س}} جَالِسَةٌ عِنْدَ الْقِدْرِ وَ أَنَا أُنَقِّي الْعَدَسَ}}).</ref>. ایشان افزون بر این به امور دیگری نیز میپرداخت؛ از قبیل تهیه کردن ابزار و نیازمندیهای منزل و انتقال آنها به [[خانه]] به گونهای که پیشنهاد کمک دیگران در انتقال آنها به خانه را نمیپذیرفت و میفرمود: «صاحب عائله [صاحب کالا] به جابجایی آن سزاوارتر است»<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهجالبلاغه، ج۲، ص۲۰۲ ({{متن حدیث|... فَقَالَ{{ع}}: رَبُّ الْعِيَالِ أَحَقُّ بِحَمْلِهِ}}). ابنحنبل، فضائل علی بن ابیطالب، ص۱۳۱ شماره ۳۹ ({{متن حدیث|... اشْتَرَى تَمْراً بِدِرْهَمٍ فَحَمَلَهُ فِي مِلْحَفَتِهِ، فَقَالُوا: نَحْمِلُ عَنْكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ؟ فَقَالَ: لَا، أَبُو الْعِيَالِ أَحَقُّ أَنْ يَحْمِلَ}}).</ref>. در [[سیره پیامبر]]{{صل}} نیز اینگونه [[رفتارها]] نقل شده است<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهجالبلاغه، ج۱۱، ص۱۹۶ ({{متن حدیث|... وَ كَانَ لا يَمْنَعُهُ الْحَيَاءُ أَنْ يَحْمِلَ بِضَاعَتَهُ مِنَ السُّوقِ إِلَى مَنْزِلِ أَهْلِهِ}}).</ref>. | |||
مشابه این سیره رفتاری درباره [[زندگی]] دیگر [[امامان]] مانند [[امام سجاد]]{{ع}} و [[امام رضا]]{{ع}} نیز نقل شده که کالایی را برای منزل خود یا [[نیازمندان]] جابجا میکردند<ref>شیخ صدوق، علل الشرائع، ج۱، ص۲۳۱، ح۵ ({{متن حدیث|... رَأَى الزُّهْرِيُّ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ{{ع}} لَيْلَةً بَارِدَةً مَطِيرَةً وَ عَلَى ظَهْرِهِ دَقِيقٌ وَ حَطَبٌ وَ هُوَ يَمْشِي، فَقَالَ لَهُ: يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ مَا هَذَا؟ قَالَ: أُرِيدُ سَفَراً أُعِدُّ لَهُ زَاداً أَحْمِلُهُ إِلَى مَوْضِعٍ حَرِيزٍ، فَقَالَ الزُّهْرِيُّ: فَهَذَا غُلَامِي يَحْمِلُهُ عَنْكَ، فَأَبَى قَالَ: أَنَا أَحْمِلُهُ}}).</ref>. [[امام صادق]]{{ع}} نیز پس از توصیه افراد به شیوه [[مدیریت اقتصادی]] [[خانواده]] فرمود: «من این برنامه را در سیره رفتاری خود نیز اجرا میکنم»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۵۱۱، ح۵ ({{متن حدیث|... فَإِنِّي أَقُوتُ بِهِ نَفْسِي وَ عِيَالِي...}}).</ref>. | |||
گاهی نیز به تناسب وضعیت از بهکارگیری کارپردازهای خدماتی برای آمادهسازی نفقه همسر و تهیه مواد لازم مربوط به زندگی بهره میگرفتند؛ چنانکه در گزارشهای مربوط به خادمان امامان{{عم}} این نکته آمده است؛ برای نمونه [[امام کاظم]]{{ع}} برای تهیه مواد سوختی و برخی امور دیگر [[منزل]] خود ابوخالد زبالی را خریده و به کار گرفته بود<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ج۴، ص۱۲۴.</ref>. [[امام عسکری]]{{ع}} نیز خادمانی برای آمادهسازی نفقه همسر و تهیه مواد لازم زندگی در [[خانه]] داشت و نام متصدی امور رایج خانه [[عقید]] خادم بود<ref>محمد بن حسن طوسی، کتاب الغیبه، ص۲۷۳.</ref>. | |||
به دیگر سخن شیوه تأمین [[هزینه]] در واقع تغذیه سالم دوسویه است: الف) به لحاظ بهداشتی؛ ب) به لحاظ [[حلال و حرام]] بودن؛ یعنی باید نفقه برابر [[موازین شرعی]] به دست آید و از ویژگیهای این تغذیه سالم تغذیه مناسب است که رعایت کیفیت آن به تناسب وضعیت زمانی و مکانی اقتضای زندگی خردمندانه و سالم است. این نکته در [[سیره]] [[همسرداری]] امامان{{عم}} به [[درستی]] مشاهده میشود؛ چنانکه [[امیرمؤمنان]]{{ع}} در غذای خانواده مواد لازم خوراکی را که در تأمین [[سلامت]] اعضای آنان نقش داشت، تهیه میکرد؛ ولی در سادگی غذای خود به ویژه در دوره حاکمیتش [[مراقبت]] ویژه داشت. امام صادق{{ع}} در این باره فرمود: {{متن حدیث|يَقُوتُ أَهْلَهُ بِالزَّيْتِ وَ الْخَلِّ وَ الْعَجْوَةِ}}: «روغن، سرکه و خرمای عجوه در سبد خوراکی خانواده او جای داشت»<ref>محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۲، ص۱۴۱؛ علی بن عیسی اربلی، کشف الغمه، ج۲، ص۸۵؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۵، ص۴۶، ح۵۸۶۳.</ref>. | |||
[[بهداشت]] تغذیه و بهداشت [[محیط خانواده]] که گسترهای فراخ دارد، از موارد نفقه شمرده میشود و [[سیره امامان]] عمل به دو شیوه پیشگیری و درمان بوده است. پیشگیری از [[آلودگی]] و [[بیماری]] و [[حفظ]] سلامت جسم و [[جان]] خود و [[خانواده]] از امور لازم [[زندگی]] است و مقدم بر درمان است و آسیبهای آن را ندارد؛ چراکه درمان گاهی امکانپذیر نیست و افزون بر آن هزینههایش بیش از پیشگیری است و [[زیان]] [[اقتصادی]] در پی دارد؛ از اینرو امیرمؤمنان فرمود: «هیچ بازدارندهای قویتر از بهداشت پیشگیرانه نیست»<ref>محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۷۴، ص۲۸۲ ({{متن حدیث|لَا وِقَايَةَ أَمْنَعُ مِنَ السَّلَامَةِ}}).</ref>. به هر روی سیره امامان{{عم}} در سلامت و بهداشت محیط خانواده از راه پیشگیری بر آیاتی مانند {{متن قرآن|وَثِيَابَكَ فَطَهِّرْ}}<ref>«و جامهات را پاکیزه گردان» سوره مدثر، آیه ۴.</ref> و {{متن قرآن|كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًا}}<ref>«ای مردم از آنچه در زمین حلال و پاک است بخورید» سوره بقره، آیه ۱۶۸.</ref> و {{متن قرآن|كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ}}<ref>«از چیزهای پاکیزهای که روزیتان کردهایم، بخورید» سوره بقره، آیه ۵۷.</ref> [[استوار]] بود و به امور پیش رو توجه ویژه داشتند؛ اموری از قبیل مواد غذایی [[حلال]]، سالم، سودمند و کمهزینه<ref>پیامبر{{صل}} با لحاظ خواص کدو فراوان از آن استفاده میکرد (محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۷۰، ح۳ {{متن حدیث|... يُعْجِبُهُ الدُّبَّاءُ...}}).</ref>؛ بهرهگیری از میوه نو<ref>ابوالعباس مستغفری، طب النبی{{صل}}، ص۲۷؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۵۹، ص۲۹۶ ({{متن حدیث|... عَلَيْكُمْ بِالْفَوَاكِهِ فِي إِقْبَالِهَا...}}).</ref>؛ [[مصرف]] غذای فصل که به دیگران نیز مصرف آن را توصیه میکردند<ref>امام رضا{{ع}} فرمود: {{متن حدیث|كُلِ الْبَارِدَ فِي الصَّيْفِ وَ الْحَارَّ فِي الشِّتَاءِ وَ الْمُعْتَدِلَ فِي الْفَصْلَيْنِ عَلَى قَدْرِ قُوَّتِكَ وَ شَهْوَتِكَ}}: به اندازه توان و میل خود در تابستان غذای با طبع سرد و در زمستان غذای با طبع گرم و در دو فصل دیگر غذای معتدل بخور (محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۵۹، ص۳۱۱). نمیتوان گفت امام با توصیه مطلبی سودمند به دیگران خود از آن بهره نگیرد؛ چنانکه امام صادق{{ع}} در این باره فرمود: «من نیز این برنامه را اجرا میکنم». (محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۵۱۱، ح۵).</ref>؛ مسواک زدن پیش از [[خواب]] و در میانه و پس از آن به حدی که [[خوف]] ساییده شدن یا ریزش دندانها پدید آید<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۳، ص۲۳ ({{متن حدیث|كَانَ{{صل}} يَسْتَاكُ كُلَّ لَيْلَةٍ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ...}}).</ref>؛ [[دوست داشتن]] بوی خوش و بهرهگیری فراوان از آن<ref>شیخ صدوق، الخصال، ص۱۶۵؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲، ص۱۴۴ ({{متن حدیث|حُبِّبَ إِلَيَّ مِنْ دُنْيَاكُمُ... الطِّيبُ...}}).</ref>؛ حمام رفتن و شستشوی بدن<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۹۴، ح۲؛ شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۱۱۷، ح۲۴۹ ({{متن حدیث|وَ دَخَلَ الصَّادِقُ{{ع}} الْحَمَّامَ...}}).</ref>؛ شستشوی موهای سر و صورت با سدر<ref>حسن بن فضل [[طبرسی]]، مکارم الاخلاق، ص۳۲ ({{متن حدیث|وَ كَانَ{{صل}} إِذَا غَسَلَ رَأْسَهُ وَ لِحْيَتَهُ غَسَلَهُمَا بِالسِّدْرِ}}).</ref>؛ استفاده هفتگی از داروی نظافت<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۵۰۷ ({{متن حدیث|كَانَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} يَطْلِي الْعَانَةَ وَ مَا تَحْتَ الْأَلْيَتَيْنِ فِي كُلِّ جُمُعَةٍ}}). شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۱۱۷، ح۲۵۰ ({{متن حدیث|... كَانَ [أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ{{ع}}] يَدْخُلُ فَيَبْدَأُ فَيَطْلِي عَانَتَهُ وَ...}}). شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۱۲۰ ({{متن حدیث|كَانَ الصَّادِقُ{{ع}} يَطْلِي إِبْطَيْهِ فِي الْحَمَّامِ...}}).</ref>؛ داشتن وضوخانه (دستشویی) [[پاکیزه]]<ref>حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۱۲۶ ({{متن حدیث|مِنْ سَعَادَةِ الْمَرْءِ... نَظَافَةُ مُتَوَضَّاهُ}}).</ref>؛ بهکارگیری کفش راحتی برای دستشویی<ref>حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۱۲۶ ({{متن حدیث|كَانَ [الرِّضَا]{{ع}} يَدْخُلُ الْمُتَوَضَّأَ فِي خُفٍّ صَغِيرٍ}}).</ref>؛ جارو کردن متناوب [[خانه]]<ref>شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۱۶۹ ({{متن حدیث|كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ{{ع}}... يَكْنِسُ}}).</ref>؛ استفاده از ابزار بهداشتی و [[آلوده]] نکردن محیط زندگی<ref>شیخ صدوق، عیون اخبارالرضا، ج۲، ص۱۸۴. راوی درباره امام رضا{{ع}} میگوید: {{متن حدیث|... وَ لَا رَأَيْتُهُ تَفَلَ...}}.</ref>؛ همه این کارها که پیشگیری بهداشتی شمرده میشود، نمونههای شیوه تأمین نفقه [[امامان]]{{عم}} است و بر پایه همین [[روایات]] در [[زندگی]] آنان مشاهده میشود. | |||
با این همه آن گرامیان درباره [[مصرف]] جاری [[خانواده]] خود با ریزبینی به پرهیز از [[اسراف]] توجه داشتند و از [[هزینه]] بیهوده جلوگیری میکردند؛ برای نمونه درباره [[امام سجاد]] و [[امام باقر]]{{عم}} نقل شده است که مواد مصرفی منزلشان را کنترل میکردند و هرگاه میدیدند چیزی از خوراکیهای قابل استفاده دور ریخته شده، به همان اندازه هزینه جاری خانواده را کم میکردند<ref>ابوحنیفه نعمان بن محمد مغربی، دعائم الإسلام، ج۲، ص۱۱۴، ح۳۷۹؛ حسین بن محمدتقی نوری، مستدرک الوسائل، ج۱۶، ص۲۹۲-۲۹۳، ح۱۹۹۲۶ و ۱۹۹۲۸ ({{متن حدیث|... إِذَا رَأَى شَيْئاً مِنَ الطَّعَامِ فِي مَنْزِلِهِ قَدْ رُمِيَ بِهِ نَقَصَ مِنْ قُوتِ أَهْلِهِ مِثْلَهُ}}).</ref>. [[امام رضا]]{{ع}} نیز به غلامانی که بخشی از میوه را خورده و مانده آن را دور ریخته بودند با [[تعجب]] و [[اعتراض]] فرمود: «اگر شما به این میوه نیاز ندارید افرادی هستند که به آن نیاز دارند. پس به آنان تحویل دهید»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۲۹۸، ح۸ ({{متن حدیث|... سُبْحَانَ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ اسْتَغْنَيْتُمْ فَإِنَّ النَّاسَ لَمْ يَسْتَغْنُوا أَطْعِمُوهُ مَنْ يَحْتَاجُ إِلَيْهِ}}). محتوای این روایت با نص آیات و روایات نافی اسراف انطباق دارد.</ref>.<ref>[[یدالله مقدسی|مقدسی، یدالله]]، [[سیره همسرداری امامان معصوم (کتاب)|سیره همسرداری امامان معصوم]]، ص ۳۷۷-۳۸۸.</ref> | |||
== منابع == | == منابع == | ||
{{منابع}} | {{منابع}} | ||
# [[پرونده:13681040.jpg|22px]] [[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگنامه دینی (کتاب)|'''فرهنگنامه دینی''']] | # [[پرونده:13681040.jpg|22px]] [[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگنامه دینی (کتاب)|'''فرهنگنامه دینی''']] | ||
# [[پرونده:IM010877.jpg|22px]] [[یدالله مقدسی|مقدسی، یدالله]]، [[سیره همسرداری امامان معصوم (کتاب)|'''سیره همسرداری امامان معصوم''']] | |||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۱ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۳۶
این مدخل زیرشاخهٔ بحث حقوق همسر است. نفقه از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: نفقه در قرآن - پرسش مرتبط نداردمقدمه
«نفقه» در لغت به معنای هزینههایی است که مرد به همسرش میپردازد[۱]. نفقه به لحاظ وضعیت، انواع و سیره در تأمین مسکن و دیگر لوازم معیشتی و هزینه مصرفی نکاتی دارد که به آن اشاره میشود[۲].
نَفَقه: خرجی و هزینه، مخارج روزانه، آنچه را که انسان خرج خود با خانواده خود میکند، یکی از حقوق مالی واجب بر مرد در ازدواج. پدر باید خرج فرزندان را بدهد و شوهر عهدهدار مخارج همسر است، همچنین هزینه زندگی پدر و مادر نیازمند، نیز برده یا حیوانی که مِلک انسان است، بر او لازم است. به کسانی که خرج آنان بر عهده انسان است "واجب النفقه" گفته میشود. اینکه چه نوع مخارجی و تا چه اندازه بر عهده انسان است، در کتب فقهی بیان شده است.
در کاربرد قرآنی، غیر از نفقهای که یاد شد، هر نوع انفاق هم گاهی نفقه به شمار آمده است: ﴿وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ﴾[۳]؛ ﴿وَمَا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ...﴾[۴].[۵]
وضعیت نفقه
وضعیت نفقه و ابعاد ریز آن در فقه محققانه بررسی شده و این هزینه در واقع تغذیه سالم از دو جهت است: ۱. به لحاظ بهداشتی؛ ۲. به لحاظ حلال و حرام بودن؛ یعنی نفقه باید برابر موازین شرعی به دست آمده باشد. گستره نفقه همسر نیازمندیهای متعارف و درخور شأن و در حد کفاف زندگی او را دربرمیگیرد؛ از قبیل خوراک، پوشاک، مسکن و ابزار آن، لوازم آرایشی، خدمتکار، بهداشت و درمان، اجرت حفظ یا بازسازی کالاها و رفع نیازها[۶]. در واقع زن با داشتن مسئولیت در برابر تولید نسل و پرورش آن و با لحاظ ویژگی جسمی و روحی خاص نیازمند تأمین معاش از سوی مرد است تا بتواند با آسایش و آرامش از عهده مسئولیتهایش برآید. اگر بخشی از مسئولیت تأمین زندگی شخصی زن بر عهده خودش باشد به ناچار باید بخشی از فرصت خود را در تلاش برای تهیه این نیازمندیها صرف کند و پس از تلاش به دلیل خستگی ناشی از کار به استراحت بپردازد و در این صورت از اجرای مسئولیت اصلی خویش بازمیماند. البته مقصود از مسئولیت مرد در تأمین معاش رهبری واحد منظم با توجه به مسئولیتهای لازم وی و ویژگیهای روحی و نیروی جسمی اوست که با چنین کاری تناسب دارد.
بنابراین تکلیف مرد در دادن نفقه زن تکلیفی یکجانبه است[۷] و توانایی یا ناتوانی مالی زن تأثیری در آن ندارد و زن الزامی ندارد از اموال شخصی خود نیازمندیهای زندگیاش را تأمین کند. در واقع یکی از حقوق زن همین نفقه است؛ از اینرو بحث نفقه و تأمین هزینه خانواده رکن اصلی اقتصاد خانواده است. به هر روی موضوع نفقه در سیره امامان(ع) اهمیتی ویژه داشت که به اجمال بررسی میشود.
روشن است این موضوع از موضوعات عرفی است که وضعیت زمانی و مکانی در آن تأثیر دارد. معصومان(ع) نیز با لحاظ تفاوت وضعیت زمانی و مکانی عمل میکردند که این ناشی از عوامل تأثیرگذار در فرایند وضعیت هزینه از جمله تفاوت اوضاع اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی آن دورهها بوده که هر معصومی با آن مواجه بوده است، نه تفاوت در دیدگاهها و اهداف.
جامعه اسلامی دوره حضور پیامبر(ص) در مدینه تا سال هشتم هجرت فقط در شهر کوچک چندهزار نفری مدینه بود که منطقهای محدود با فقر فراگیر و امکاناتی بسیار محدود را تشکیل میداد. در این وضعیت دشوار اقتصادی مسلمانان، معصومان(ع) حتی گاهی از خوراک روزانه بهره نداشتند؛ چنانکه بر پایه خبر متواتر[۸]، آیه ﴿وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا﴾[۹] درباره وضعیت مالی امیرمؤمنان(ع) و فاطمه در دوران پیامبر(ص) نازل شده است که با تحمل نداری وعده غذای خود را که به دشواری تهیه شده بود و به آن نیاز داشتند به نیازمندان ایثار کردند[۱۰]. هرچند نقلها درباره منشأ و راه تهیه این غذا اختلاف دارند[۱۱]، درباره ایثار و تحمل نداری آنان متفقاند[۱۲].
پس از فتح مکه وطائف در سال هشتم، تغییرات اندکی در آن جامعه پدید آمد. پس از رحلت پیامبر(ص) به ویژه بعد از حاکمیت امیرمؤمنان(ع) از آسیای میانه تا شمال آفریقا یعنی مصر در گستره حکومت اسلام درآمده بود. ایران و روم دو دولت بزرگ همسایه دولت اسلامی آن روزگار بودند. حکومت ایران به کلی فروریخته بود و سرزمین ایران آن روز در اختیار حاکمیت مسلمانان درآمده بود. بخش عمدهای از سرزمین روم یعنی شامات، فلسطین، موصل و دیگر جاها نیز تحت قدرت مسلمانان درآمده بودند؛ بنابراین ثروتهای فراوانی پدید آمده بود و فقر و کمبود و کمغذایی دوره پیامبر(ص) در این دوره وجود نداشت؛ از اینرو کشور اسلامی با گسترهای که داشت ثروتمند شده بود و بسیاری از افراد از رفاه بیش از اندازه برخوردار شده بودند.[۱۳] در این دورهها امامان نیز به تناسب وضعیت زمانشان از توسعه بر عیال دریغ نمیکردند[۱۴].
هرچه زمان پیش میرفت گزینههای معیشتی نیز هماهنگ با شرایط زمانه پیشرفتهتر میشد. بر پایه این شرایط، خرد آدمی اقتضا میکند رفتار معیشتی با آن وضعیت هماهنگ شود. آموزههای دین نیز به آن توصیه میکنند و آیاتی مانند ﴿وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ﴾[۱۵] و ﴿أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ﴾[۱۶] و ﴿وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ﴾[۱۷] و ﴿وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ﴾[۱۸] بر آن دلالت دارند؛ چنانکه روایت صحیح[۱۹] کلینی از امام کاظم(ع) بر این مطلب صراحت دارد که در صورت تمکن بر افراد تحت تکفل خود توسعه دهید تا انتظار مرگتان را نکشند[۲۰]. این مطلب در وضعیت معیشتی همه معصومان(ع) نمونههایی دارد که در گزارشها مشاهده میشود. این اقدام همانند امور رایجی است که میتوان آن را در زندگی هر فردی مشاهده کرد.
البته در این دورهها نیز گاهی وضعیت نامناسب اقتصادی پیش میآمد که امامان(ع) با عملکرد متناسب خود حقوق مالی خانواده را با رعایت وضع زمانی تأمین میکردند؛ برای نمونه در یکی از سالهای حیات امام صادق(ع)، نرخ گندم و نان در مدینه به گونهای افزایش یافته بود که همگان نگران تأمین خوراکشان بودند؛ حتی افراد متمکن هم با آمیختن آرد گندم و جو و درهم کردن جنس خوب و بد زندگی را مدیریت میکردند[۲۱]. امام صادق(ع) - که به تعبیر خودش وضع مالی خوبی داشت و میتوانست در سطحی بالاتر از دیگران زندگی کند[۲۲] - به مُعَتِّب متصدی امور مالی خود گفت: تورم در مدینه بالاست. چقدر گندم ذخیره کردهایم؟ پاسخ: داد [محصول جمعآوری شده را[به اندازه خوراک چند ماه پسانداز کردهایم. امام با تأکید بر عرضه آن به بازار به عذر معتّب مبنی بر اینکه گندم در مدینه نایاب است و با فروختن آن به مشکل برمیخوریم، توجه نکرد و بر فروش آن اصرار ورزید. معتب با فروش آن نتیجه را به امام گزارش داد. آن حضرت فرمود: «اکنون آرد و نان منزلم را روزانه و مخلوط از گندم و جو بخر]بیآنکه تفاوتی با دیگران داشته باشد. خدا میداند من به جهت توانایی مالیای که دارم میتوانم برای خانوادهام بهترین نان گندم را تهیه کنم؛ ولی چنین نمیکنم؛ چون میخواهم مدیریت نیکوی معاش]که همگامی با شرایط زمان نیز جزو آن است[را رعایت کرده باشم و خدا مرا در این حال ببیند»[۲۳]. افزون بر آنکه امام خوش نداشت در این مدت در وضعیت خوش اقتصادی به سر برد و مردم در رنج باشند[۲۴]. امام کاظم(ع) نیز در فرمانی به معتب مشابه همین مطلب را درباره میوه نوبری که در حالت رایج در بازار کم و گران بود، اظهار کردند[۲۵].
گفتنی است رعایت تناسب منصفانه هم اثر اخلاقی - روانی دارد که علاوه بر کمک به نیازمندان و کمدرآمدها آرامش روانی فرد و دیگران را در پی خواهد داشت و از آن به همسانی با مردم تعبیر میشود و هم اثر اقتصادی دارد که یکی از آنها بازدارندگی از تورم عمومی است. اینگونه رفتار اگر از فردی سر زند که در جایگاه امامت بخشی از افراد جامعه است و نزد دیگران نیز مورد توجه است، تأثیری فزاینده دارد و چه بسا دیگر افراد را به چنین اقدامی را دارد و تورمزدایی را افزایش دهد[۲۶].
انواع نفقه
نفقه را میتوان در دو نوع رتبهبندی کرد: هزینههای ماندگار مانند هزینههایی که برای مسکن و دیگر لوازم معیشتی است؛ ۲. هزینههای مصرفی که روزانه، هفتگی، ماهانه و سالانه به مصرف میرسد و ناماندگار است.
۱. لوازم معیشتی: مطالب مربوط به این نوع هزینه در چند گزینه بیان میشود:
- تأمین مسکن و دیگر لوازم معیشتی نخستین نیازهای زندگی زن است که در ارتقای معیشت و توانمندسازی او برای کاهش دغدغههای آینده وی تأثیری بسزا دارد. این دومین حق مسلم مالی زن است که در زندگی مشترک به دست میآورد و مرد وظیفه دارد آن را تهیه کند و در منابع فقهی بر آن تأکید شده است[۲۷]. این حق در حمایت از عزت و کرامت همسری و ایفای نقش مادری و خانهداری همسر در جهت برآوردن مسئولیتهای تربیتی و معنوی اوست؛ همچنین برای توانمندسازی اعضای خانواده در مسئولیتپذیری، تعاملات خانوادگی و ایفای نقش سازنده آنان است.
- در دورههای گذشته از جمله در دوره امامان، غالب افراد دارای چند همسر خانهای وسیع با اتاقهای متعدد داشتند که به هر همسری اتاقی اختصاص مییافت و مدیریت و آراسته کردن آن اتاق ویژه همان زن بود. خود مرد نیز اتاقی مستقل برای خود داشت که محل کارهای شخصی یا پذیرایی از مهمان بود. این رسمی رایج بود و نگاهی گذرا به تاریخ به این مطلب گواهی میدهد. البته وسعت این اتاقها به اندازهای بود که بتواند نیازمندیهای ضروری زندگی آن دوره را پاسخگو باشد. زندگی امامان نیز از این رویه مستثنی نبود؛ از اینرو همسران را در مدیریت اتاقهای شخصی خود آزاد میگذاشتند و زنان نیز به تناسب وضعیت زمانی و مکانی و موقعیت و نیازهای خویش اتاقهای ویژه خود را میآراستند.
- تأمین لوازم معیشتی همسران و آزاد گذاشتن آنان در چگونه بهرهگیری از لوازم مربوط به خود زمینه را فراهم میکرد تا آنان هزینه را مناسب با شرایط متفاوت، نیازها و شئون اجتماعی زن و شوهر لحاظ کنند. بر این پایه سیره امامان معصوم(ع) در تأمین لوازم معیشتی همسران به لحاظ چگونگی و اندازه میتواند به تناسب زمان و مکان متغیر باشد؛ چراکه وضعیت زندگی آدمی همواره بر اساس عوامل سیاسی، فرهنگی، حوادث طبیعی و شاخصهای اقتصادی تغییر میکند؛ از اینرو اگر این وضعیت با وضع زمان و مکان هماهنگ باشد، آدمی با دشواریهای کمتری روبرو میشود. این نکته در بیان امام صادق به «مدیریت خوب زندگی»[۲۸] تعبیر شده و برای نمونه درباره پوشش زمانها بهترین پوشش هر زمانی را پوشش مردم همان زمان البته با رعایت ارزشهای دینی دانسته است[۲۹]. این تعبیر معیاری برای همه امور زندگی است که بر رعایت تناسب با وضع زمان و مکان تأکید میورزد.
بنابراین سیره امامان در این جهت مورد توجه بوده و در غالب، لوازم معیشتی را اینگونه تأمین میکردند که مهریه همسرانشان را از درآمد شخصی خود میپرداختند[۳۰] و آنان میتوانستند به تناسب زمان و مکان و با لحاظ شرایط و به دور از تجملات برای مسکن خود ابزار مورد نیاز و مناسب سلیقه خود مانند پرده یا ملافه رنگی یا فرش و پشتی تهیه کنند و از آن به گونهای استفاده کنند که جایگاه و شان همسر خود را حفظ کنند. امامان(ع) نیز در فرصتی که به اتاق آنان میرفتند از آنها بهره میگرفتند؛ ولی در اتاقهای شخصی خود تنها از آن ابزاری استفاده میکردند که به آن نیاز داشتند؛ برای مثال امام حسین(ع) که همسر او پس از دریافت مهریهاش فرش مناسب و پشتی برای مسکن خود خریده بود و امام روزی در آنجا به سر میبرد، دوستان آن حضرت به دیدنش رفتند و ایشان را در حال استفاده از آن وسایل مشاهده کردند. یکی از آنان درباره این وسایل پرسید. امام فرمود: سیره ما اهلبیت(ع) چنین است که مهریه همسران را به آنان میپردازیم تا نیازمندیهای خود را به اقتضای وضعیت زمانی و مکانی به دلخواه تهیه کنند[۳۱].
درباره امام باقر(ع) نیز آمده است برخی دوستان اهل بصره ایشان نزد آن حضرت رفتند و امام در اتاق همسرش در حالی به سر میبرد که ملافه رنگی و گلداری که احتمالاً دستبافت تفننی همسرش بود، مورد استفاده بود. یکی از آنها که فردی ناشناخته بود و با سیره اهلبیت(ع) آشنایی چندانی نداشت، در دل خود در این باره پرسشی داشت. امام پاسخ او را در جلسهای دیگر که آنان را نزد خود فراخوانده بود، به صورت عملی بیان کرد. در این جلسه آنان با امام در مسکنی مفروش به حصیر و ساده دیدار کردند و آن حضرت با این وضعیت سیره و سبک زندگی خود را نشان داد و درباره وضعیت دیدار پیشین خود چنین توضیح داد: «ابزار مورد استفاده در دیدار پیشین مربوط به همسرم و در اتاق او بوده است که آن را از مال خود تهیه کرده و مورد استفاده قرار داده بود و دوست میداشت من از آن بررسی استفاده کنم و من نیز به احترام او از آن بهره گرفتم»[۳۲]. یادآوری میشود اولاً این پرسش سائل از امام مبتنی بر این مسئله فقهی است که آیا بودن هرگونه تصویر اعم از انسان، حیوان، ماه، آفتاب، ستارگان و گل و گیاه در اتاق جایز است یا نه؟ البته سبب آن در جهت قبله نبودن این تصاویر است تا به هنگام نماز موجب پراکندگی حواس نمازگزار نشود. پاسخ آن نیز در علم فقه شده که بودن تصویر موجودات با روح در جهت قبله کراهت دارد و دیگر تصاویر اشکالی ندارد[۳۳]. در این نقل نیز امام باقر پرسش فقهی سائل را با سیره خود پاسخ داده است؛ در همان حال نشان داده که حتی در اتاق شخصی و محل عبادتش آن را به کار نمیگیرد؛ ثانیاً بر فرض اینکه اگر در ذهن سائل انگیزه دیگری بوده، امام آن را تحلیلگرانه پاسخ داده است؛ یعنی چنانکه قبلاً اشاره شد، سیره معصومان(ع) در استفاده از امکانات زندگی بر پایه وضعیت متفاوت اقتصادی زمان متغیر بوده و امام صادق(ع) با استدلال در این باره دوران سخت اقتصادی زمان پیامبر(ص) و حکومت امیرمؤمنان را متناسب با همان زمان دانسته که شیوه رسول خدا(ص) را میطلبید؛ ولی در وضعیت رفاه اقتصادی بر بهرهگیری بجا و متناسب از امکانات تأکید کرده است و تفکر پرهیز از امکانات زندگی و زهدورزی فریبکارانه برخی افراد را خردمندانه ندانسته است[۳۴]. امام باقر(ع) در نقل پیشین با تأکید عملی بر این نکته میان استفاده شخصی خود از امکانات و استفاده همسر از آن تفاوت قایل شده و سختگیری نابجا بر خانواده در شرایط رفاه اقتصادی را خردمندانه ندانسته است؛ چنانکه درباره امام رضا(ع) نیز آمده است ایشان در دوره رفاه اقتصادی برای اینکه مردم استفاده از رفاه اقتصادی را حرام یا مذموم ندانند، در ظاهر پوششی نرمین داشت و زیر آن لباس زبر برای فریفته دنیا نشدن میپوشید[۳۵].
درباره امام صادق(ع) نیز آمده است در اتاق شخصی خود برای مهمانانش پشتی آورد[۳۶]؛ چنانکه خود ایشان گاهی ابزاری را که جنبه بهداشت یا پیشگیری از بیماری یا آسایش داشت به کار میگرفت؛ مانند اینکه گروهی از یاران آن حضرت به محضرش رفتند و ایشان را نشسته بر تخت یا صندلی مشاهده کردند[۳۷]. البته این کارها بر پایه تدبیر و خرد و به تناسب زمان و مکان است.
امامان در این اقدامهای خود نکات پیش رو را بیان میکردند: الف) روح زن و مرد با یکدیگر تفاوت دارد. روان زن همانند جسم او لطیفتر، حساستر و عاطفیتر است و به حمایت نیاز دارد؛ ولی روح مرد قویتر، تعقلیتر و تحملپذیرتر است؛ چنانکه جسم او خشنتر است[۳۸]. ب) زن به تناسب جسم و روح خود در استفاده از ابزار زندگی زیباییطلبی بیشتری دارد. ج) مرد برابر تعهدی که در عقد ازدواج پذیرفته، باید از زن حمایت کند؛ از جمله او را در استفاده از وسایل شخصیاش آزاد بگذارد. د) استفاده از ابزار و امکانات متفاوت بر پایه شرایط زمان و مکان و موقعیت افراد است و نباید همه زمانها را یکسان دانست و در استفاده از آن تردید کرد.
۲. هزینههای مصرفی: در فقه برای پرداختن نفقه به ویژه هزینههای مصرفی دو راه پیشنهاد شده است: الف) زن برابر وضعیت عادی در خانه مرد زندگی کند و همانند دیگر افراد خانواده از امکانات موجود بهره بگیرد. ب) مرد هزینه روزانه او را جداگانه بپردازد[۳۹]؛ به ویژه اگر زن روش نخست را نپذیرفت، روش دوم بر مرد واجب است[۴۰].
درباره اجرایی شدن دو راه یاد شده در پرداخت نفقه به تناسب وضعیت عمل میکردند. همانگونه که بسیاری از مردان در خانه خود به کارهای مربوط به آن میپردازند؛ از قبیل مراقبت و تعمیر آسان ابزار زندگی و ساماندهی و نظافت برخی کالاها و مانند آن. امامان(ع) نیز از این برنامه جدا نبودند و سیره آنان در تأمین نفقه خانواده و همسر به اقتضای وضعیت زندگی، شیوه همکاری و خدمت به همسر در بالاترین سطح بوده و آن را از ابزار کمال انسانی و همردیف با پاداش شهیدان و حج و عمره میدانستند[۴۱]؛ چنانکه سیره امیرمؤمنان(ع) در این مورد انجام دادن کارهای رایج منزل مانند آراستن کفش، رسیدگی به لباس، رسیدگی به ظرف آب، کمک به آماده کردن مواد غذایی و ابزار مشابه آن بود[۴۲]. ایشان افزون بر این به امور دیگری نیز میپرداخت؛ از قبیل تهیه کردن ابزار و نیازمندیهای منزل و انتقال آنها به خانه به گونهای که پیشنهاد کمک دیگران در انتقال آنها به خانه را نمیپذیرفت و میفرمود: «صاحب عائله [صاحب کالا] به جابجایی آن سزاوارتر است»[۴۳]. در سیره پیامبر(ص) نیز اینگونه رفتارها نقل شده است[۴۴].
مشابه این سیره رفتاری درباره زندگی دیگر امامان مانند امام سجاد(ع) و امام رضا(ع) نیز نقل شده که کالایی را برای منزل خود یا نیازمندان جابجا میکردند[۴۵]. امام صادق(ع) نیز پس از توصیه افراد به شیوه مدیریت اقتصادی خانواده فرمود: «من این برنامه را در سیره رفتاری خود نیز اجرا میکنم»[۴۶].
گاهی نیز به تناسب وضعیت از بهکارگیری کارپردازهای خدماتی برای آمادهسازی نفقه همسر و تهیه مواد لازم مربوط به زندگی بهره میگرفتند؛ چنانکه در گزارشهای مربوط به خادمان امامان(ع) این نکته آمده است؛ برای نمونه امام کاظم(ع) برای تهیه مواد سوختی و برخی امور دیگر منزل خود ابوخالد زبالی را خریده و به کار گرفته بود[۴۷]. امام عسکری(ع) نیز خادمانی برای آمادهسازی نفقه همسر و تهیه مواد لازم زندگی در خانه داشت و نام متصدی امور رایج خانه عقید خادم بود[۴۸].
به دیگر سخن شیوه تأمین هزینه در واقع تغذیه سالم دوسویه است: الف) به لحاظ بهداشتی؛ ب) به لحاظ حلال و حرام بودن؛ یعنی باید نفقه برابر موازین شرعی به دست آید و از ویژگیهای این تغذیه سالم تغذیه مناسب است که رعایت کیفیت آن به تناسب وضعیت زمانی و مکانی اقتضای زندگی خردمندانه و سالم است. این نکته در سیره همسرداری امامان(ع) به درستی مشاهده میشود؛ چنانکه امیرمؤمنان(ع) در غذای خانواده مواد لازم خوراکی را که در تأمین سلامت اعضای آنان نقش داشت، تهیه میکرد؛ ولی در سادگی غذای خود به ویژه در دوره حاکمیتش مراقبت ویژه داشت. امام صادق(ع) در این باره فرمود: «يَقُوتُ أَهْلَهُ بِالزَّيْتِ وَ الْخَلِّ وَ الْعَجْوَةِ»: «روغن، سرکه و خرمای عجوه در سبد خوراکی خانواده او جای داشت»[۴۹].
بهداشت تغذیه و بهداشت محیط خانواده که گسترهای فراخ دارد، از موارد نفقه شمرده میشود و سیره امامان عمل به دو شیوه پیشگیری و درمان بوده است. پیشگیری از آلودگی و بیماری و حفظ سلامت جسم و جان خود و خانواده از امور لازم زندگی است و مقدم بر درمان است و آسیبهای آن را ندارد؛ چراکه درمان گاهی امکانپذیر نیست و افزون بر آن هزینههایش بیش از پیشگیری است و زیان اقتصادی در پی دارد؛ از اینرو امیرمؤمنان فرمود: «هیچ بازدارندهای قویتر از بهداشت پیشگیرانه نیست»[۵۰]. به هر روی سیره امامان(ع) در سلامت و بهداشت محیط خانواده از راه پیشگیری بر آیاتی مانند ﴿وَثِيَابَكَ فَطَهِّرْ﴾[۵۱] و ﴿كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًا﴾[۵۲] و ﴿كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ﴾[۵۳] استوار بود و به امور پیش رو توجه ویژه داشتند؛ اموری از قبیل مواد غذایی حلال، سالم، سودمند و کمهزینه[۵۴]؛ بهرهگیری از میوه نو[۵۵]؛ مصرف غذای فصل که به دیگران نیز مصرف آن را توصیه میکردند[۵۶]؛ مسواک زدن پیش از خواب و در میانه و پس از آن به حدی که خوف ساییده شدن یا ریزش دندانها پدید آید[۵۷]؛ دوست داشتن بوی خوش و بهرهگیری فراوان از آن[۵۸]؛ حمام رفتن و شستشوی بدن[۵۹]؛ شستشوی موهای سر و صورت با سدر[۶۰]؛ استفاده هفتگی از داروی نظافت[۶۱]؛ داشتن وضوخانه (دستشویی) پاکیزه[۶۲]؛ بهکارگیری کفش راحتی برای دستشویی[۶۳]؛ جارو کردن متناوب خانه[۶۴]؛ استفاده از ابزار بهداشتی و آلوده نکردن محیط زندگی[۶۵]؛ همه این کارها که پیشگیری بهداشتی شمرده میشود، نمونههای شیوه تأمین نفقه امامان(ع) است و بر پایه همین روایات در زندگی آنان مشاهده میشود.
با این همه آن گرامیان درباره مصرف جاری خانواده خود با ریزبینی به پرهیز از اسراف توجه داشتند و از هزینه بیهوده جلوگیری میکردند؛ برای نمونه درباره امام سجاد و امام باقر(ع) نقل شده است که مواد مصرفی منزلشان را کنترل میکردند و هرگاه میدیدند چیزی از خوراکیهای قابل استفاده دور ریخته شده، به همان اندازه هزینه جاری خانواده را کم میکردند[۶۶]. امام رضا(ع) نیز به غلامانی که بخشی از میوه را خورده و مانده آن را دور ریخته بودند با تعجب و اعتراض فرمود: «اگر شما به این میوه نیاز ندارید افرادی هستند که به آن نیاز دارند. پس به آنان تحویل دهید»[۶۷].[۶۸]
منابع
پانویس
- ↑ خلیل بن احمد فراهیدی، العین، ج۵، ص۱۷۷؛ ابن منظور، لسان العرب، ج۱۰، ص۳۵۷، ماده «نفق».
- ↑ مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم، ص ۳۷۲.
- ↑ و هر دهشی بکنید و هر نذری بجای آورید خداوند آن را میداند؛ سوره بقره، آیه ۲۷۰.
- ↑ هیچچیز آنان را از پذیرفته شدن بخششهایشان باز نداشت جز اینکه آنان به خداوند و پیامبرش انکار ورزیدند؛ سوره توبه، آیه ۵۴.
- ↑ محدثی، جواد، فرهنگنامه دینی.
- ↑ حسن بن یوسف حلی، تحریر الاحکام، ج۲، ص۴۷؛ محمدحسن نجفی، جواهر الکلام، ج۳۱، ص۳۳۰؛ روحالله خمینی، تحریرالوسیله، ج۲، ص۲۹۸-۳۰۸، فصل فی النفقات.
- ↑ شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۲۷۴، ح۲؛ حسن بن فضل طبرسی، مجمع البیان، ج۱-۲، ص۵۷۵ («... يَا رَسُولَ اللَّهِ(ص) مَا حَقُّ الزَّوْجَةِ عَلَى زَوْجِهَا؟ قَالَ(ص): أَنْ لَا يَضْرِبَ وَجْهَهَا وَ لَا يُقَبِّحَهَا وَ أَنْ يُطْعِمَهَا مِمَّا يَأْكُلُ وَ يُلْبِسَهَا مِمَّا يَلْبَسُ وَ لَا يَهْجُرَهَا. وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ(ع): يُشْبِعُ بَطْنَهَا وَ يَكْسُو جُثَّتَهَا وَ إِنْ جَهِلَتْ غَفَرَ لَهَا. وَ رُوِيَ عَنْهُ(ص): اتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ وَ اسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكِتَابِ اللَّهِ وَ مِنْ حَقِّكُمْ عَلَيْهِنَّ أَنْ لَا يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ أَحَدًا تَكْرَهُونَهُ، فَإِنْ فَعَلْنَ ذَلِكَ، فَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ، وَ لَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُهُنَّ وَ كِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ»).
- ↑ حسن بن علی دیلمی، ارشاد القلوب، ج۱، ص۱۳۶، باب ۴۳ فی السخاء؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۳۵، ص۴۲۱ (... وَ اتَّفَقَتْ الرُّوَاةُ مِنَ الفَرِيقَيْنِ الْخَاصَّةِ وَ الْعَامَّةِ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ بَلِ السُّورَةَ كُلَّهَا نَزَلَتْ فِي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَ زَوْجَتِهِ فَاطِمَةَ(ع)...).
- ↑ «و خوراک را با دوست داشتنش به بینوا و یتیم و اسیر میدهند» سوره انسان، آیه ۸.
- ↑ علی بن احمد واحدی، اسباب نزول القرآن، ص۴۷۰؛ عبدالله بن عمر بیضاوی، انوار التنزیل و اسرار التاویل [تفسیر بیضاوی]، ج۵، ص۲۷۱؛ سیدامیرابوالفتوح حسینی جرجانی، آیات الاحکام [تفسیر شاهی]، ج۲، ص۲۴۲؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۳۵، ص۲۵۴، ح۱۲ («... ﴿وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا﴾ نَزَلَتْ [أُنْزِلَتْ] فِي عَلِيٍّ وَ فَاطِمَةَ أَصْبَحَا وَ عِنْدَهُمْ ثَلَاثَةُ أَرْغِفَةٍ فَأَطْعَمُوا مِسْكِيناً وَ يَتِيماً وَ أَسِيراً فَبَاتُوا جِيَاعاً فَنَزَلَتْ فِيهِمْ [هَذِهِ] الْآيَةُ»).
- ↑ نوری در مستدرک الوسائل (ج ۱۵، ص۱۵۳، ح۱۷۸۳۶-۴) شیوه تهیه این غذا را بخشش پیامبر یا حذیفة بن یمان به علی و فاطمه(ع) دانسته است. در این باره نقلهای دیگری نیز در منابع آمده است؛ چنانکه واحدی در اسباب نزول القرآن (ص۴۷۰) این غذا را نتیجه اجیر شدن شبانه امیرمؤمنان(ع) برای آبیاری خرما دانسته است؛ به اینگونه که امام اجرت آن را مقداری جو گرفت و به منزل برد و سه قسمت کردند و هر قسمتی را آرد کردند و از آن خوراکی به نام «خزیره» پختند. عبدالله بن عمر بیضاوی (۶۹۱ق) در انوار التنزیل و اسرار التاویل، (ج ۵، ص۲۷۱) و سیدامیرابوالفتوح حسینی جرجانی (۹۷۶ق) در آیات الاحکام (ج ۲، ص۲۴۲) آن را برابر نقل ابنعباس از «جو» قرضی از شمعون یهودی دانستهاند. به هر روی در اینکه منشأ آن چه بوده نیاز به تحقیق جداگانه دارد و در اینجا به همین اندازه بسنده میشود.
- ↑ محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۱، ص۱۷۷؛ ابن ابی الحدید، شرح نهجالبلاغه، ج۱۳، ص۲۷۶؛ حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ج۲، ص۴۰۳، ح۱۰۵۳.
- ↑ ر.ک: سیدعلی خامنهای، انسان ۲۵۰ ساله، ص۸۲-۸۳.
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۴، ص۱۱، ح۳؛ محمدباقر مجلسی، مرآة العقول، ج۱۶، ص۱۳۶ (سند صحیح).
- ↑ «و بهره خود از این جهان را (هم) فراموش مکن و چنان که خداوند به تو نیکی کرده است تو (نیز) نیکی (پیشه) کن» سوره قصص، آیه ۷۷.
- ↑ «(همه) چیزهای پاکیزه بر شما حلال است» سوره مائده، آیه ۴.
- ↑ «و (هنگام بخشش) نه دست خود را فرو بند» سوره اسراء، آیه ۲۹.
- ↑ «و خداوند از خودتان برای شما همسرانی آفرید و برای شما از همسرانتان فرزندان و فرزندزادگانی پدید آورد و از چیزهای پاکیزه روزیتان داد» سوره نحل، آیه ۷۲.
- ↑ محمدباقر مجلسی، مرآة العقول، ج۱۶، ص۱۳۶.
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۴، ص۱۱، ح۳ («... يَنْبَغِي لِلرَّجُلِ أَنْ يُوَسِّعَ عَلَى عِيَالِهِ كَيْلَا يَتَمَنَّوْا مَوْتَهُ...»).
- ↑ محمد بن حسن طوسی، تهذیب الاحکام، ج۷، ص۱۶۰، ح۱۴ («... اشْتَرِ لَنَا شَعِيراً فَاخْلِطْهُ بِهَذَا الطَّعَامِ أَوْ بِعْهُ...») (سند روایت معتبر است).
- ↑ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۷، ص۴۳۷، ح۲۲۹۳۲ («... فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ أَنِّي وَاجِدٌ أَنْ أُطْعِمَهُمُ الْحِنْطَةَ عَلَى وَجْهِهَا»).
- ↑ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۷، ص۴۳۷.
- ↑ محمد بن حسن طوسی، تهذیب الاحکام، ج۷، ص۱۶۰، ح۱۴ («... فَإِنَّا نَكْرَهُ أَنْ نَأْكُلَ جَيِّداً وَ يَأْكُلُ النَّاسُ رَدِيّاً»).
- ↑ محمد بن حسن طوسی، تهذیب الاحکام، ج۷، ص۱۶۱، ح۱۶ («... يَأْمُرُنَا إِذَا أَدْرَكَتِ الثَّمَرَةُ أَنْ نُخْرِجَهَا فَنَبِيعَهَا وَ نَشْتَرِيَ مَعَ الْمُسْلِمِينَ يَوْماً بِيَوْمٍ»).
- ↑ مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم، ص ۳۷۲.
- ↑ برای نمونه، ر.ک: روحالله خمینی، تحریرالوسیله، ج۲، ص۲۹۸، فصل فی النقات.
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۱۶۶، ح۲ («... وَ لَكِنَّنِي أَحْبَبْتُ أَنْ يَرَانِيَ اللَّهُ قَدْ أَحْسَنْتُ تَقْدِيرَ الْمَعِيشَةِ»).
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۱۱، ح۴؛ ج۶، ص۴۴۴، ح۱۵ («... فَخَيْرُ لِبَاسِ كُلِّ زَمَانٍ لِبَاسُ أَهْلِهِ...»)
- ↑ شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۱۸۹، ح۵۷۷؛ محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۴۳ («... وَ مُهُورُ نِسَائِنَا وَ أَكْفَانُنَا مِنْ طَهُورِ أَمْوَالِنَا...»).
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۴۷۶، ح۱ («... فَقَالَ(ع): إِنَّا نَتَزَوَّجُ النِّسَاءَ فَنُعْطِيهِنَّ مُهُورَهُنَّ فَيَشْتَرِينَ مَا شِئْنَ لَيْسَ لَنَا مِنْهُ شَيْءٌ»).
- ↑ احمد بن محمد بن خالد برقی، المحاسن، ج۲، ص۶۲۱، ح۶۱؛ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۴۴۷، ح۱ و ۷ و ص۴۴۸-۴۴۹، ح۱۳ («... يَا أَخَا أَهْلِ الْبَصْرَةِ إِنَّكَ دَخَلْتَ عَلَيَّ أَمْسِ وَ أَنَا فِي بَيْتِ الْمَرْأَةِ وَ كَانَ أَمْسِ يَوْمَهَا وَ الْبَيْتُ بَيْتَهَا وَ الْمَتَاعُ مَتَاعَهَا فَتَزَيَّنَتْ لِي عَلَى أَنْ أَتَزَيَّنَ لَهَا كَمَا تَزَيَّنَتْ لِي...»).
- ↑ روحالله خمینی، تحریرالوسیله، ج۱، ص۱۴۶، مسئله ۲۰؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۷۳، ص۱۶۰ («سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ(ع) عَنْ تَمَاثِيلِ الشَّجَرِ وَ الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ؟ قَالَ: لَا بَأْسَ بِهِ مَا لَمْ يَكُنْ فِيهِ شَيْءٌ مِنَ الْحَيَوَانِ»).
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۶۵، ح۱؛ ج۶، ص۴۴۳، ح۸ («... فَأَمَّا إِذَا أَقْبَلَتِ الدُّنْيَا فَأَحَقُّ أَهْلِهَا بِهَا أَبْرَارُهَا لَا فُجَّارُهَا وَ مُؤْمِنُوهَا لَا مُنَافِقُوهَا...»). به گفته مجلسی در مرآة العقول (ج۲۲، ص۳۱۷)، سند روایت ۸ ضعیف است، منتها محتوای آن به جهت هماهنگی با روایت ۱ (نقل مسعده معتبر) است. ر.ک: ابونعیم احمد بن عبدالله اصفهانی، حلیة الأولیاء، ج۳، ص۱۹۳؛ محمد بن احمد ذهبی، تذکرة الحفاظ، ج۱، ص۱۶۷.
- ↑ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ج۲، ص۱۷۸، ح١ («كَانَ جُلُوسُ الرِّضَا(ع) فِي الصَّيْفِ عَلَى حَصِيرٍ وَ فِي الشِّتَاءِ عَلَى مِسْحٍ وَ لُبْسُهُ الْغَلِيظَ مِنَ الثِّيَابِ حَتَّى إِذَا بَرَزَ لِلنَّاسِ تَزَيَّنَ لَهُمْ»).
- ↑ ابنطاووس، فلاح المسائل، ص۲۶۹، الفصل الثلاثون («... مَالِكَ بْنَ أَنَسٍ فَقِيهَ الْمَدِينَةِ يَقُولُ: أَدْخُلُ إِلَى الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ(ع) فَيُقَدِّمُ لِيَ الْمِخَدَّةَ...»).
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۸، ص۳۳۳، ح۵۲۰ («... فَوَجَدْنَاهُ مُتَّكِئاً عَلَى سَرِيرٍ قَرِيبٍ مِنَ الْأَرْضِ فَجَلَسْنَا حَوْلَهُ ثُمَّ اسْتَوَى جَالِساً ثُمَّ أَرْسَلَ رِجْلَيْهِ حَتَّى وَضَعَ قَدَمَيْهِ عَلَى الْأَرْضِ...»).
- ↑ مرتضی مطهری، یادداشتهای استاد مطهری، ج۵، ص۹۶.
- ↑ روحالله خمینی، تحریرالوسیله، ج۲، ص۳۰۲، فصل فی النفقات، مسئله ۱۲.
- ↑ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۳۱، ص۳۵۱؛ روحالله خمینی، تحریرالوسیله، ج۲، ص۳۰۲، فصل فی النفقات، مسئله ۱۲.
- ↑ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۱، ص۱۳۲، ح۱ («... يَا عَلِيُّ مَنْ كَانَ فِي خِدْمَةِ الْعِيَالِ فِي الْبَيْتِ وَ لَمْ يَأْنَفْ كَتَبَ اللَّهُ اسْمَهُ فِي دِيوَانِ الشُّهَدَاءِ وَ كَتَبَ لَهُ بِكُلِّ يَوْمٍ وَ لَيْلَةٍ ثَوَابَ أَلْفِ شَهِيدٍ وَ كَتَبَ لَهُ بِكُلِّ قَدَمٍ ثَوَابَ حِجَّةٍ وَ عُمْرَةٍ وَ أَعْطَاهُ اللَّهُ بِكُلِّ عِرْقٍ فِي جَسَدِهِ مَدِينَةً فِي الْجَنَّةِ...»).
- ↑ محمد بن محمد شعیری، جامع الاخبار، ص۱۰۲؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۱، ص۱۳۲، ح۱ («وَ فَاطِمَةُ(س) جَالِسَةٌ عِنْدَ الْقِدْرِ وَ أَنَا أُنَقِّي الْعَدَسَ»).
- ↑ ابن ابی الحدید، شرح نهجالبلاغه، ج۲، ص۲۰۲ («... فَقَالَ(ع): رَبُّ الْعِيَالِ أَحَقُّ بِحَمْلِهِ»). ابنحنبل، فضائل علی بن ابیطالب، ص۱۳۱ شماره ۳۹ («... اشْتَرَى تَمْراً بِدِرْهَمٍ فَحَمَلَهُ فِي مِلْحَفَتِهِ، فَقَالُوا: نَحْمِلُ عَنْكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ؟ فَقَالَ: لَا، أَبُو الْعِيَالِ أَحَقُّ أَنْ يَحْمِلَ»).
- ↑ ابن ابی الحدید، شرح نهجالبلاغه، ج۱۱، ص۱۹۶ («... وَ كَانَ لا يَمْنَعُهُ الْحَيَاءُ أَنْ يَحْمِلَ بِضَاعَتَهُ مِنَ السُّوقِ إِلَى مَنْزِلِ أَهْلِهِ»).
- ↑ شیخ صدوق، علل الشرائع، ج۱، ص۲۳۱، ح۵ («... رَأَى الزُّهْرِيُّ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ(ع) لَيْلَةً بَارِدَةً مَطِيرَةً وَ عَلَى ظَهْرِهِ دَقِيقٌ وَ حَطَبٌ وَ هُوَ يَمْشِي، فَقَالَ لَهُ: يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ مَا هَذَا؟ قَالَ: أُرِيدُ سَفَراً أُعِدُّ لَهُ زَاداً أَحْمِلُهُ إِلَى مَوْضِعٍ حَرِيزٍ، فَقَالَ الزُّهْرِيُّ: فَهَذَا غُلَامِي يَحْمِلُهُ عَنْكَ، فَأَبَى قَالَ: أَنَا أَحْمِلُهُ»).
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۵۱۱، ح۵ («... فَإِنِّي أَقُوتُ بِهِ نَفْسِي وَ عِيَالِي...»).
- ↑ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ج۴، ص۱۲۴.
- ↑ محمد بن حسن طوسی، کتاب الغیبه، ص۲۷۳.
- ↑ محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۲، ص۱۴۱؛ علی بن عیسی اربلی، کشف الغمه، ج۲، ص۸۵؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۵، ص۴۶، ح۵۸۶۳.
- ↑ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۷۴، ص۲۸۲ («لَا وِقَايَةَ أَمْنَعُ مِنَ السَّلَامَةِ»).
- ↑ «و جامهات را پاکیزه گردان» سوره مدثر، آیه ۴.
- ↑ «ای مردم از آنچه در زمین حلال و پاک است بخورید» سوره بقره، آیه ۱۶۸.
- ↑ «از چیزهای پاکیزهای که روزیتان کردهایم، بخورید» سوره بقره، آیه ۵۷.
- ↑ پیامبر(ص) با لحاظ خواص کدو فراوان از آن استفاده میکرد (محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۷۰، ح۳ «... يُعْجِبُهُ الدُّبَّاءُ...»).
- ↑ ابوالعباس مستغفری، طب النبی(ص)، ص۲۷؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۵۹، ص۲۹۶ («... عَلَيْكُمْ بِالْفَوَاكِهِ فِي إِقْبَالِهَا...»).
- ↑ امام رضا(ع) فرمود: «كُلِ الْبَارِدَ فِي الصَّيْفِ وَ الْحَارَّ فِي الشِّتَاءِ وَ الْمُعْتَدِلَ فِي الْفَصْلَيْنِ عَلَى قَدْرِ قُوَّتِكَ وَ شَهْوَتِكَ»: به اندازه توان و میل خود در تابستان غذای با طبع سرد و در زمستان غذای با طبع گرم و در دو فصل دیگر غذای معتدل بخور (محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۵۹، ص۳۱۱). نمیتوان گفت امام با توصیه مطلبی سودمند به دیگران خود از آن بهره نگیرد؛ چنانکه امام صادق(ع) در این باره فرمود: «من نیز این برنامه را اجرا میکنم». (محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۵۱۱، ح۵).
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۳، ص۲۳ («كَانَ(ص) يَسْتَاكُ كُلَّ لَيْلَةٍ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ...»).
- ↑ شیخ صدوق، الخصال، ص۱۶۵؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲، ص۱۴۴ («حُبِّبَ إِلَيَّ مِنْ دُنْيَاكُمُ... الطِّيبُ...»).
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۹۴، ح۲؛ شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۱۱۷، ح۲۴۹ («وَ دَخَلَ الصَّادِقُ(ع) الْحَمَّامَ...»).
- ↑ حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۳۲ («وَ كَانَ(ص) إِذَا غَسَلَ رَأْسَهُ وَ لِحْيَتَهُ غَسَلَهُمَا بِالسِّدْرِ»).
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۵۰۷ («كَانَ رَسُولُ اللَّهِ(ص) يَطْلِي الْعَانَةَ وَ مَا تَحْتَ الْأَلْيَتَيْنِ فِي كُلِّ جُمُعَةٍ»). شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۱۱۷، ح۲۵۰ («... كَانَ [أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ(ع)] يَدْخُلُ فَيَبْدَأُ فَيَطْلِي عَانَتَهُ وَ...»). شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۱۲۰ («كَانَ الصَّادِقُ(ع) يَطْلِي إِبْطَيْهِ فِي الْحَمَّامِ...»).
- ↑ حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۱۲۶ («مِنْ سَعَادَةِ الْمَرْءِ... نَظَافَةُ مُتَوَضَّاهُ»).
- ↑ حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۱۲۶ («كَانَ [الرِّضَا](ع) يَدْخُلُ الْمُتَوَضَّأَ فِي خُفٍّ صَغِيرٍ»).
- ↑ شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۱۶۹ («كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ(ع)... يَكْنِسُ»).
- ↑ شیخ صدوق، عیون اخبارالرضا، ج۲، ص۱۸۴. راوی درباره امام رضا(ع) میگوید: «... وَ لَا رَأَيْتُهُ تَفَلَ...».
- ↑ ابوحنیفه نعمان بن محمد مغربی، دعائم الإسلام، ج۲، ص۱۱۴، ح۳۷۹؛ حسین بن محمدتقی نوری، مستدرک الوسائل، ج۱۶، ص۲۹۲-۲۹۳، ح۱۹۹۲۶ و ۱۹۹۲۸ («... إِذَا رَأَى شَيْئاً مِنَ الطَّعَامِ فِي مَنْزِلِهِ قَدْ رُمِيَ بِهِ نَقَصَ مِنْ قُوتِ أَهْلِهِ مِثْلَهُ»).
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۲۹۸، ح۸ («... سُبْحَانَ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ اسْتَغْنَيْتُمْ فَإِنَّ النَّاسَ لَمْ يَسْتَغْنُوا أَطْعِمُوهُ مَنْ يَحْتَاجُ إِلَيْهِ»). محتوای این روایت با نص آیات و روایات نافی اسراف انطباق دارد.
- ↑ مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم، ص ۳۷۷-۳۸۸.