قدس در قرآن

این مدخل زیرشاخهٔ بحث قدس است. قدس از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: قدس در قرآن - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

«سرزمین» برای همه ملت‌ها، یک نقش بنیادین دارد. گاه این نقش تا آنجا افزایش می‌یابد که جزو هویت فرهنگی آن ملت به شمار می‌آید؛ چنانچه آن جامعه را از «سرزمین» جدا کنیم، هویت تاریخی فرهنگی خویش را از دست می‌دهد. بسیاری از تمدن‌ها و فرهنگ‌ها به زمینی شناخته می‌شود که در آن شکل گرفته و به تکامل و شکوفایی دست یافته‌اند. تمدن‌ها از این‌رو به سرزمین‌ها نسبت داده می‌شود تا «هویت» پیدا کند. چنانچه می‌گویم تمدن بابلی یا تمدن بین‌النهرین. چگونگی پیوند اقوام و تمدن‌ها به سرزمین‌ها و نسبت این وابستگی موجب می‌شود که تفاوت‌های فرهنگی، سیاسی و اجتماعی‌ای در میان مردمی پدید آید. برخی از مکان‌ها، فضاها، زمان‌ها و سرزمین‌ها قداست می‌یابد و به شکل «تابو» و محرمات خود را نشان می‌دهد، به گونه‌ای که ورود به محدوده و حریم آن گناه بزرگ و بزه نابخشودنی به حساب آمده، مرتکب هتک حرمت را به سخت‌ترین کیفرها عذاب می‌دهند و یا جانش را می‌ستانند. سرزمین «قدس» و «بیت المقدس» از جمله سرزمین و اماکنی است که از قداست دینی و ملی خاصی برخوردار است؛ همه پیروان ادیان ابراهیمی آن را به دیده احترام می‌نگرند و برای او ارزش و قداستی ویژه قائل می‌شوند؛ تا آنجا که نام سرزمین را به «قدس» همراه می‌سازند تا همواره احترام و ارزش آن را در اذهان زنده دارند. این احترام از نظر قوم «یهودا» از یک ویژگی دیگری نیز برخوردار است؛ آنان این سرزمین را یک «سرزمین ملی» خویش نیز به حساب می‌آورند و از این‌رو «هویت قومی و دینی» خویش را با این سرزمین آمیخته‌اند. در این نوشتار کوشش بر این است تا نگرش قرآن را به این سرزمین شناخته و پیرامون چگونگی، درستی و نادرستی ادعای ادیان الهی پیرامون قداست سرزمین و به ادعای ویژه قوم یهود به پژوهش بنشینیم.

خداوند در قرآن می‌فرماید: ﴿وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ... * يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلَا تَرْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ * قَالُوا يَا مُوسَى إِنَّ فِيهَا قَوْمًا جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنَّا دَاخِلُونَ﴾. در این آیه خداوند، سرزمین فلسطین را سرزمین مقدس نامیده است، با آنکه در آنجا مردمان زورمند و جبّار زندگی می‌کردند و قوم موسی را که از مصر کوچ کرده بودند به آن سرزمین راه نمی‌دادند. این آیه به این نکته اشاره دارد که این سرزمین از نظر «موسی و قوم او» مقدس بوده است و برای آن ارزش و اعتبار ویژه‌ای در حد حرمت و احترام قائل بودند. پرسش این است که این قداست و احترام برای این سرزمین در اندیشه یهودیان از کجا آمده و ریشه در چه چیزی دارد؟ با آنکه این قوم برای بار نخست به این سرزمین وارد شده‌اند؛ و به ظاهر هیچ عُلقه و پیوندی میان ایشان و سرزمینی که می‌خواهند به آن وارد و به اشغال خود در آورند نیست.

اما با نگاهی به پیشینه تاریخی قوم موسی(ع) در می‌یابیم که میان ایشان و سرزمین قدس نوعی پیوند ملی-دینی برقرار است. می‌دانیم که قوم موسی و اسباط دوازده‌گانه آن فرزندان یعقوب (اسرائیل)(ع) است و یعقوب فرزند اسحاق فرزند خلیل (ابوالانبیاء)(ع) است. و می‌دانیم که حضرت ابراهیم پس از آنکه از ظلم و بیداد نمرود از شهر «اور» در بین النهرین مهاجرت و کوچ می‌کند؛ به همراه سارا همسر و لوط پسرخاله‌اش به سوی سرزمین‌های پیرامون دریای مدیترانه حرکت می‌کنند و آن حضرت در سرزمین فلسطین ساکن می‌گردد. خداوند برای نخستین بار سرزمینی که حضرت ابراهیم به آنجا هجرت می‌کند به عنوان سرزمین مبارک می‌ستاید و می‌فرماید: ﴿وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطًا إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ﴾. نکته جالب توجه در این آیه آن است که خداوند سرزمین را به عنوان مکانی که برای جهانیان مبارک قرار داده شده، توصیف و می‌ستاید؛ بنابراین آیه نمی‌پذیرد که برکت زمین قدس ویژهٔ یهودیان است. بلکه سرزمینی است که برای همه انسان‌ها بلکه جهانیان برکت و خیر است. علت و سبب برکت این سرزمین برای عموم جهانیان جز به این نیست که این سرزمین جایگاه پیامبران و مرکز دعوت به توحید و یکتاپرستی است. بنابر این قداست سرزمین قدس به جهت بُعد دینی آن است نه ملّی آن.

از دیدگاه قرآن قومیت و اعتبارات ملی و قومی ارزشی ندارد و آنچه موجب ارزش است دین، تقوا، توحید و یکتاپرستی است: ﴿يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ﴾. بنابراین آن چه از دیدگاه خداوند موجب قداست و احترام می‌شود ابعاد دینی قضیه است نه ابعاد قومی و ملی آن، چنان‌چه یهود پنداشته‌اند؛ یهود بیشتر بر ابعاد ملی و قومی قضیه تکیه دارند و به ابعاد دینی آن توجه ندارند؛ چون اگر با معیار قداست دینی بنگریم، سرزمین قدس، قداست خاصی برای همۀ مؤمنان و دینداران جهان وارد و خاص قوم و دینی نیست؛ از سوی دیگر برای دانستن ارزش و قداست یک چیز در نزد دینی باید به میزان پایبندی آنان به ارزش‌های دینی و چگونگی برخورد اهل آن دین نسبت به موضوع نگاه شود. با نگاهی به تاریخ و چگونگی برخورد یهودیان در می‌یابیم که آنان هیچ قداستی واقعی برای قدس قایل نیستند؛ خداوند در سوره اسرا به یک سنت و قانون الهی توجه می‌دهد و بیان می‌دارد که میزان در این امور، نحوه و چگونگی برخورد اهل یک دین به ارزش‌ها و باورهای دینی است به یهودیان در طول تاریخ نه تنها برای آن سرزمین ارزش واقعی قایل نشدند بلکه در رفتارهای ناهنجار خود موجبات هتک حرمت آن سرزمین را بارها و بارها فراهم آورند. در بینش یهودی سرزمین قدس، ارض موعود است که در تورات بدان اشاره شده است و آنان در پی این مقصود همواره از هیچ کوششی دریغ و فروگذار نکرده‌اند، با این همه هرگاه به آن مکان مقدس و مبارک در آمدند از هیچ کوششی در هتک حرمت و شکستن تابو و حرمت‌های آن نیز خودداری نورزیده‌اند. و در آن سرزمین مقدس به سرکشی، نافرمانی و گناه پرداخته و حرمت‌های دینی را نقض نموده‌اند.

قرآن با توجه به نمونه اسرائیلی و یهودی شیوه برخورد با مقدسات به یک سنت الهی اشاره می‌کند که بیان آن ما را به حقایق پیرامون جایگاه «قدس» در قرآن و نیز در باورهای یهودی و اسلامی رهنمون می‌سازد. پیش از ورود در این بحث به این نکته اشاره می‌شود که قدس از دیدگاه مسلمانان از جایگاه ویژه دینی، ملّی و قومی برخوردار است. به نظر قرآن و مسلمانان، قدس سرزمینی است که دری از درهای آسمان از آنجا باز می‌شود و معراج از آن مکان برای پیامبر امکان‌پذیر شده است. از دیدگاه قرآن «معبد قدس» یک «مسجد» است و بُعد خضوع و خشوع در برابر حق در آنجا حدی است که به وجود آن مکان پاک و مسجد شریف اقصی، سرزمین‌های پیرامونی آن نیز مبارک و برکت یافته است؛ خداوند می‌فرماید: ﴿سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آيَاتِنَا إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ﴾.

در این آیه، خداوند نام دو مکان را با تقدیس، تبرک و احترام یاد می‌کند ذکر این دو مکان شریف در کنار هم از یک راز و رمز الهی خبر می‌دهد. خداوند بر معبد مقدس قدس نام مسجد می‌نهد و آن را قرین مسجد الحرام قرار می‌دهد. این نشان از تقدّس و ارزش آن از نظر خداوند تبارک و تعالی دارد. خداوند ابراهیم و لوط را به این سرزمین مبارک رهنمون می‌سازد تا عقیده توحیدی را از آنجا به همه جهان گسترش دهد. حضرت ابراهیم پس از سکونت در سرزمین مبارک قدس، به سوی حجاز حرکت می‌کند و در آنجا بیت الله الحرام و خانه کعبه را بنا می‌گذارد تا یک حلقه اتصال قدسی میان این دو مکان پدید آورد. شگفت آن‌که روزی حضرت ابراهیم(ع) از قدس به حجاز سیر می‌کند و دیگر روز پیامبر خدا فرزند آن فریادگر توحید و یکتاپرستی از مسجد الحرام به مسجد الاقصی سیر داده می‌شود. از این جا معلوم می‌شود که ارتباط تنگاتنگ و استواری میان این دو مکان مقدس برقرار است.

بیت المقدس در قرآن

مفسّران «المسجد الاقصی» در آیه نخست سوره اسراء را به «مسجد بیت المقدس» تعبیر کرده‌اند. به نظر آنان، این آیه به سیر شبانه پیامبر اکرم(ص) از مکه به بیت المقدس و معراج اشاره دارد.

در آیات ۱۴۲ و ۱۵۰ سوره بقره در بیان تغییر قبله نیز تلویحاً از بیت المقدس یاد شده است. آن گونه که از بیانات برخی مفسران دوره نخست بر می‌آید، پیامبر در ماه‌های نخست هجرت به مدینه رو به بیت المقدس ـ قبله یهودیان ـ نماز می‌گزارد و پس از آن، خداوند مسجدالحرام را قبله ویژه مسلمانان قرار داد و راه طعنه برخی یهودیان مدینه را بست. عموم مفسران در تفسیر این آیات، روایات مربوط به تغییر قبله از بیت المقدس به مسجدالحرام را معتبر دانسته‌اند. به جز این دو دسته از آیات، مفسران نخستین مانند طبرسی، طبری و سیوطی، برخی از دیگر آیات قرآن از جمله آیات پیش گفته در بخش نام‌های قدس در قرآن را نیز مربوط به بیت المقدس دانسته‌اند.

البته در روایات اسلامی از جمله روایات شیعی و سنی که از پیامبر(ص) و معصومان(ع) نقل شده به اهمیت و ارزش این شهر توجه داده شده است. در روایتی آمده که در شب قدر به فرشتگان امر شد تا به همراه جبرئیل و میکائیل از سدرةالمنتهی در ۴ مکان یعنی کعبه، قبر رسول الله، طور سینا و بیت المقدس هبوط کنند. همچنین حدیث مشهور نبوی آمده که بیت المقدس پس از مکه و مدینه سومین شهر مقدس اسلام و مسلمانان است.

ویژگی‌های قدس شریف

این شهر بر اساس آیات و روایات از ویژگی‌هایی برخوردار است. از همین روست که در میان دیگر مکان‌های روی زمین از جایگاه خاصی سود می‌‌‌‌برد. البته از برخی از آیات این گونه بر می‌‌‌‌آید که سرزمین فلسطین یا شام از قداستی برخوردار است که باید مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا خداوند در آیاتی آن را برای حضرت ابراهیم(ع) و بلکه حتی بنی اسرائیل و مسلمانان به عنوان سرزمین مبارک و مقدسی دانسته است که در ذیل آیات پیش گفته در منابع تفسیری به آن پرداخته شده است. چنان که گفته شد بیت المقدس و یا قدس و یا اورشلیم به باور بیشتری و بلکه همه مفسران، همان قریه و آبادی است که بنی اسرائیل پس از رهایی از ستم فرعونی و درخواست بهره‌مندی از نعمت‌های زمینی دنیا، مامور شدند تا وارد آن شوند.

این سرزمین، سرزمین آباد و پر برکتی بوده است که در آیه ۵۸ سوره بقره به آن اشاره شده است. در این آیه از واژه رغد برای بیان فراوانی نعمت و برکت این سرزمین استفاده شده که راغب اصفهانی در مفردات خویش می‌‌‌‌نویسد که این واژه به معنای پاک و فراوان است با اشاره که در این آیه به مسئله خوردن می‌‌‌‌شود و «رغدا» به عنوان حال فعل «کلوا» قرار گرفته می‌‌‌‌توان این برداشت را درست دانست که مراد از فراوانی و پاک در این آیه، فراوانی نعمت‌های خوراکی پاکی است که بنی اسرائیل از خداو پیامبرش خواسته بودند. خداوند از این فراوانی سرزمینی به عنوان سرزمین مبارک یاد می‌‌‌‌کند. این واژه هر چند اختصاص به نعمت‌های مادی ندارد بلکه برکات معنوی را شامل می‌‌‌‌شود، در هر حال به فراوانی نعمت‌های این سرزمین اشاره مستقیمی نیز می‌‌‌‌کند.

از ویژگی‌های برجسته بیت المقدس وجود مسجداقصی در این سرزمین است. این مطلب در گزارش آیه ۱ سوره اسراء به روشنی بیان شده است. نکته در خور توجه آن است که قرآن زمانی از مسجدالاقصی سخن می‌‌‌‌گوید که هنوز در اختیار مسلمانان قرار نگرفته است و رومیان بر آن حکومت می‌‌‌‌کردند و به ظاهر معبدی برای یهودیان و مسیحیان بوده است. در گزارش قرآن از آن به نام خاص مسجداقصی یاد می‌‌‌‌کند که تعبیر همسنگ مسجدالحرام است. در حقیقت این دو مسجد همسنگ یک دیگر قرار می‌‌‌‌گیرند و از آن به نام معبد و کلیسا و یا کنیسه یاد نمی‌‌‌‌شود. این خود نشان دهنده آن است که در زمانی که آیه نازل شده است دست کم مؤمنان از آن به نام مسجد تحلیل می‌‌‌‌کردند. این مسئله از آنجا تقویت می‌‌‌‌شود که مسجداقصی در زمان‌های نخست بیعت تا زمانی که در مدینه تغییر قبله انجام می‌‌‌‌گیرد، به عنوان قبله و مسجد در نظر مسلمانان از جایگاه خاص برخوردار بوده است.

در آیه ۱۴۲ سوره بقره و نیز ۱۴۳ قبله بودن مسجداقصی گزارش می‌‌‌‌شود که اکنون باز به فرمان الهی از آن عدول شده و می‌‌‌‌بایست که مسجدالحرام به عنوان قبله قرارگیرد. می‌‌‌‌توان این برداشت را تقویت کرد که در کاربرد مسجدالاقصی و مسجدالحرام در سوره اسراء به طور نمادین به مسئله قبله بودن این دو مسجد و قداست و جایگاه خاص آن اشاره می‌‌‌‌شود که محل سیر و معراج پیامبر اکرم(ص) بوده است.

در همین آیه به این نکته نیز توجه داده شده است که برکت سرزمین پیرامونی مسجد الاقصی به خاطر وجود این مسجد و قبله گاه بودن آن است. در حقیقت وجود مسجدالاقصی که قبله نخستین مسلمانان بوده خود عاملی برای برکت و فراوانی روزی مادی و معنوی این سرزمین می‌‌‌‌باشد. این مسجد از زمان‌های گذشته مورد احترام یهودیان و مسیحیان بوده است، ولی یهودیان که خود را تنها دین برحق الهی می‌‌‌‌دانستند با مسیحیان با خشونت برخورد می‌‌‌‌کردند و نمی‌‌‌‌گذاشتند که آنان از این مسجد برای مراسم عبادی خویش استفاده کنند.

قرآن در گزارشی درباره رفتار یهودیان نسبت به مسجداقصی و اهمال و تخریب آن و نیز بازداشت مسیحیان از بهره‌گیری از آن مسجد مقدس می‌‌‌‌فرماید: ﴿وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّن مَّنَعَ مَسَـٰجِدَ ٱللَّهِ أَن يُذْكَرَ فِيهَا ٱسْمُهُۥ وَسَعَىٰ فِى خَرَابِهَآ أُو۟لَـٰٓئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَن يَدْخُلُوهَآ إِلَّا خَآئِفِينَ لَهُمْ فِى ٱلدُّنْيَا خِزْىٌۭ وَلَهُمْ فِى ٱلْـَٔاخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌۭ﴾. در این آیه چنان که صاحب مجمع البیان بیان می‌‌‌‌کند مراد از مساجد مسجدالاقصی است که یهودیان نه تنها خود در آبادی آن نمی‌‌‌‌کوشیدند بلکه در گزارش‌هایی که تاریخ نیز آن را تأیید می‌‌‌‌کند با جلوگیری از بهره‌گیری دیگران از آن کاری کردند تا رو به ویرانی نهاد و زمانی که پیامبر(ص) برای معراج به آنجا رفته بود ویرانه بود که بعدها پس از فتح اسلامی ساخته و بازسازی شد.

فخر رازی درباره کسانی که از ورود به مساجد خدا از سوی یهودیان منع شده بودند می‌‌‌‌نویسد که این گروه مسیحیان فلسطین بودند که هرگاه می‌‌‌‌خواستند وارد مسجدالاقصی برای عبادت شوند با ترس و خوف از رفتار یهودیان به آنجا می‌‌‌‌رفتند و عبادت می‌‌‌‌کردند. به هر حال در گزارش‌های قرآن به این نکته اشاره شده است که مسجدالاقصی مکانی مقدس برای یهودیان و مسیحیان و مسلمانان بوده است. این در صورتی است که رفتار یهودیان را نسبت به ابن مسیحیان از آن رو بدانیم که آنان نمی‌‌‌‌خواستند غیر از خودشان کسانی دیگر از این مکان مقدس استفاده کنند. البته رفتار یهودیان دوره پیامبر با مسجد که می‌‌‌‌گذاشتند تا تعمیر نشود و خود به ویرانی بگذارد را این گونه توجیه کنیم که آنان هر چند که این مکان را مقدس می‌‌‌‌شمردند و خود برای عبادت‌های گاه و بی‌گاه از آن بهره می‌‌‌‌برند ولی تلاشی برای آبادانی آن نداشته و می‌‌‌‌گذاشتند تا به ویرانی و خرابی رود. این شاید بازتاب قداستی بود که مسیحیان از این مکان به عمل می‌‌‌‌آوردند و می‌‌‌‌کوشیدند تا عبادت خویش را در آنجا به جا آورند.

این سخن از آنجا تأیید می‌‌‌‌شود که یهودیان و مسیحیان هر دو این مکان را همانند مسلمانان آغازین قبله نماز خود می‌‌‌‌دانستند و بدان سو نماز و دعا می‌‌‌‌گذاشتند، چنان که به این مسئله در آیات مربوط به تغییر قبله برای مسلمانان اشاره شده است.

از جمله ویژگی‌های خاص شهر قدس و بیت المقدس عبارتند از:

1. قبله اول مسلمانان؛ این عنوان را می‌‌‌‌توان از آیات ۱۴۲ و ۱۵۰ سوره بقره به دست آورد که فرمان تغییر قبله از آن به سمت کعبهوشهر مکه صادر شده است.
2. مقصد اسراء؛ از آیه نخست سوره اسراء به دست می‌‌‌‌آید که مقصد سیر زمینی شبانه حضرت پیامبر(ص) که با تسبیح الهی و فرمان و قدرتش انجام گرفته، شهر قدس و مسجد اقصی در این شهر بوده است.
3. مبدای معراج: از برخی از روایات به ویژه روایات معراجی به دست می‌‌‌‌آید که این شهر و مسجد آن، مبدا و آغاز معراج آسمانی و صعودی آن حضرت(ص) به «سدره المنتهی» و «قاب قوسین او ادنی» بوده است. پیامبر معراج خود به بهشت و دیدار از بهشت و دوزخ را از این شهر شروع کرده است.
4. قبله گاه پیامبران بنی اسرائیل و ساحت قدس: شهر قدس را به اعتبار مسجدی که قبله گاه پیامبران از موسی(ع) تا عیسی(ع) بوده از ویژگی خاصی برخوردار است.
5. سرزمین مبارک: خداوند بارها از این سرزمین و پیرامونش به عنوان مکان مقدس یاد کرده که در آیات پیش گفته به آنها اشاره شده است.
6. مسجد مبارک و مسجد الاقصی: در این سرزمین مسجد اقصی و مسجد مبارک قرار دارد که در آیه ۱ سوره اسراء و برخی دیگر از آیات به آن اشاره شده است.
7. باب حطه و توبه: در این شهر باب توبه و حطه قرار دارد؛ خداوند در آیه ۵۸ سوره بقره فرمان می‌‌‌‌دهد که از این در وارد شده و سجده کرده و کلمه حطه را بگویند تا خداوند گناهان را بریزد و مردمان را بیامرزد و بر احسان خویش بدانان بیافزاید.
8. دومین مسجد در هستی: از ابوذر غفاری نقل شده است که گفت: گفتم‌ای رسول خدا اولین مسجدی که بر زمین پی نهاده شد کدام است؟ فرمود: «مسجدالحرام» گفتم: پس از آن کدام مسجد است؟ فرمود: «مسجد الا قصی»
9. باغ بهشت: امام علی(ع) فرمودند: چهار نقطه در دنیا از باغ‌های بهشت است: مسجد الحرام، مسجد النبی، مسجد بیت المقدس، مسجدکوفه.
10. قصر بهشتی در دنیا: بیت المقدس یکی از چهار قصر بهشتی دنیاست. از امیرمؤمنان علی(ع) روایت است که فرمود: چهار قصر از قصرهای بهشت در دنیا هستند: مسجد الحرام، مسجد النبی، مسجدبیت المقدس، مسجد کوفه.

اینها تنها برخی از ویژگی‌ها و خصوصیاتی است که می‌‌‌‌توان برای سرزمین فلسطین و قدس شریف و مسجد الاقصی بر شمرد. در آیات و روایات ویژگی‌ها و فضایل دیگری برای آن بیان شده است که برخی از آنها در کتبی چون فضایل قدس گردآوری و تدوین شده است..

منابع

1. منصوری، خلیل، قدس در نگاه قرآن