کمالات امام

اين مدخل از زیرشاخه‌های بحث امامت است. "امامت" از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:

امامت در قرآن - امامت در حدیث - امامت در نهج البلاغه - امامت در معارف دعا و زیارات - امامت در معارف مهدویت

در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل امامت (پرسش) قابل دسترسی خواهند بود.

گرچه صفات چهارگانه علم خدادادی، عصمت، نصب الهی و افضلیت مطلق متضمن تمام کمالات لازم برای امام و پیشوای مسلمانان به عنوان جانشین رسول خدا(ص) می‌‌باشد اما متکلمان برخی از اوصاف را جداگانه مورد توجه قرار داده‌اند که در اینجا به مواردی اشاره می‌‌شود:

عفت

از آنجا که عفت از سجایا و کمالات انسانی است که بین خمود شهوت و زیاده روی در آن قرار دارد امام باید واجد صفت عفت باشد زیرا هم خمود شهوت نقص محسوب می‌‌شود و هم افراط در آن موجب فجور و منافی با عصمت است.

عدالت

اشتراط عدالت در امام به چند بیان قابل اثبات است زیرا اگر عادل نباشد در رفتار با دیگران یا به ظلم آنان گردن می‌‌نهد و یا به آنها ظلم خواهد کرد و هر دو با عصمت ناسازگار است. بلکه می‌‌توان گفت عدالت به یک معنی شامل همه کمالات نفسانی می‌‌شود همان گونه که فاضل مقداد بعد از اشتراط افضلیت به این نکته تذکر داده است.

شجاعت

شجاعت یکی از ملکات و فضائل انسانی است که حد وسط بین دو رذیله تهور و جبن قرار دارد. از آنجا که عدم شجاعت یعنی تهور و جبن خروج از اعتدال است و عیب شمرده می‌‌شود، با عصمت سازگار نیست. امام باید از جبن مبرا باشد تا بتواند به وظائف امامت از جمله مقاومت و ایستادگی در برابر دشمنان دین به خوبی اقدام نماید. از سوی دیگر امام باید از تهور هم مبرا باشد تا اینکه خود و جامعه اسلامی را به سوی نابودی سوق ندهد. سید مرتضی اشجع بودن امام را از شرائط و ویژگی‌های امام دانسته و آن را به حکم شرعی وجوب جهاد مستند می‌‌سازد و این که امام در امر جنگ و جهاد هم زعیم و پیشوای امت است.

سایر متکلمان مانند شیخ طوسی و حمصی نیز حکم جهاد و دفاع از کیان امت اسلامی را دلیل بر لزوم اتصاف امام به شجاعت و اشجع بودن می‌‌دانند زیرا امام پیشوای امت اسلامی است لذا در دفاع از امت اسلامی هم باید در خط مقدم جبهه باشد و در غیر این صورت امامت و جلوداری او معنای خود را از دست می‌‌دهد. امیرالمؤمنین(ع) که به اتفاق کل در شجاعت بی نظیر است در باب شجاعت و پایداری نبی گرامی اسلام(ص) می‌‌فرماید: «كُنَّا إِذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ اتَّقَيْنَا بِرَسُولِ اللَّهِ(ص) فَلَمْ يَكُنْ أَحَدٌ مِنَّا أَقْرَبَ إِلَى الْعَدُوِّ مِنْهُ». وقتی که آتش جنگ شعله ور می‌‌شد به رسول خدا(ص) پناه می‌‌بردیم او از همه ما به دشمن نزدیک‌تر بود. از امام رضا(ع) نقل شده که فرمود: «لِلْإِمَامِ عَلَامَاتٌ يَكُونُ أَعْلَمَ النَّاسِ وَ أَحْكَمَ النَّاسِ وَ أَتْقَى النَّاسِ وَ أَحْلَمَ النَّاسِ وَ أَشْجَعَ النَّاسِ وَ أَسْخَى النَّاسِ وَ أَعْبَدَ النَّاسِ». امام دارای نشانه‌هایی است دانشمندترین و عادل‌ترین و باتقواترین و شجاع‌ترین و سخاوتمندترین و عابدترین مردم است.

قدرت بر اعجاز

از آنجا که امامت را همانند نبوت یک منصب و جایگاه ویژه و الهی می‌‌دانیم امام باید برای اثبات آن برای مردم بتواند همراه با ادعای امامت کار خارق العاده‌ای انجام دهد تا دلیل بر صدق و راستگویی او در ادعای امامت باشد و معلوم شود که او منصوب از سوی خدای تعالی است.

امام صادق(ع) در پاسخ ابوبصیر درباره علت نیاز پیامبر و امام به معجزه می‌‌فرماید: «لِيَكُونَ دَلِيلًا عَلَى صِدْقِ مَنْ أَتَى بِهِ وَ الْمُعْجِزَةُ عَلَامَةٌ لِلَّهِ لَا يُعْطِيهَا إِلَّا أَنْبِيَاءَهُ وَ رُسُلَهُ وَ حُجَجَهُ لِيُعْرَفَ بِهِ صِدْقُ الصَّادِقِ مِنْ كَذِبِ الْكَاذِبِ» معجزه داده تا دلیل بر راست گویی کسی باشد که معجزه می‌‌آورد معجزه علامتی برای خداست آن را به هیچ کس جز پیامبران، رسولان و حجت هایش نمی‌دهد تا با آن صدق راستگو و کذب دروغ گو شناخته شود. امام صادق(ع) در ضمن بیان صفات امام می‌‌فرماید: «وَ يَكُونَ لَهُ الْمُعْجِزُ وَ الدَّلِيلُ».

تدبیر

یکی از وظائف و مسؤولیت‌های امام اداره امور اجتماعی مسلمانان است بنابراین باید دارای تدبیر و دانش و مهارت مدیریت باشد؛ زیرا بدون آگاهی و توان لازم برای اتخاذ تصمیم مناسب با شرائط گوناگون، جامعه اسلامی به سوی هلاکت و نابودی سوق داده می‌‌شود. در روایت از تدبیر به حُسنُ الوِلَایةِ تعبیر شده است: امام باقر(ع) از رسول خدا(ص) نقل می‌‌کند: « لَا تَصْلُحُ الْإِمَامَةُ إِلَّا لِرَجُلٍ فِيهِ ثَلَاثُ خِصَالٍ وَرَعٌ يَحْجُزُهُ عَنْ مَعَاصِي اللَّهِ وَ حِلْمٌ يَمْلِكُ بِهِ غَضَبَهُ وَ حُسْنُ الْوِلَايَةِ عَلَى مَنْ يَلِي حَتَّى يَكُونَ لَهُمْ كَالْوَالِدِ الرَّحِيمِ وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَى حَتَّى يَكُونَ لِلرَّعِيَّةِ كَالْأَبِ الرَّحِيمِ».

هاشمیت

امامیه به اتفاق یکی از مشخصات امام را هاشمی بودن می‌‌دانند بر خلاف اهل سنت که در اشتراط قرشیت اتفاق نظر دارند اما هاشمیت را برای امام لازم نمی‌دانند. آنان می‌‌گویند: از آنجا که ابوبکر امام بود و هاشمی نبود معلوم می‌‌شود که هاشمیت شرط امامت نیست.

در نقد سخن اهل سنت می‌‌گوییم: اولاً میزان در شرائط امامت دلیل کتاب و سنت است نه آنچه بعد از پیامبر(ص) اتفاق افتاده است یعنی "ما وقع" را باید با ضابطه و ملاکی که از قرآن و سخنان رسول خدا(ص) به دست می‌‌آید بررسی کرد نه این که از "ما وقع" ملاک اخذ کنیم.

ثانیاً: دلیلی که متکلمان اهل سنت برای اشتراط قرشیت ذکر کرده‌اند – سخن رسول خدا(ص): الائمه من قریش - به عینه دلیل بر اشتراط هاشمیت است زیرا به اتفاق مسلمانان، هاشم اشرف قریش است.

در پایان از بین روایاتی که مجموعه‌ای از ویژگی‌ها و صفات امام را بیان کرده به یک روایت اشاره می‌‌کنیم: «عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ جَابِرٍ عَنِ الصَّادِقِ(ع) قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ(ع) وَ الْإِمَامُ الْمُسْتَحِقُّ لِلْإِمَامَةِ لَهُ عَلَامَاتٌ: فَمِنْهَا أَنْ يُعْلَمَ أَنَّهُ مَعْصُومٌ مِنَ الذُّنُوبِ كُلِّهَا صَغِيرِهَا وَ كَبِيرِهَا لَا يَزِلُّ فِي الْفُتْيَا وَ لَا يُخْطِئُ فِي الْجَوَابِ وَ لَا يَسْهُو وَ لَا يَنْسَى وَ لَا يَلْهُو بِشَيْ ءٍ مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا وَ الثَّانِي أَنْ يَكُونَ أَعْلَمَ النَّاسِ بِحَلَالِ اللَّهِ وَ حَرَامِهِ وَ ضُرُوبِ أَحْكَامِهِ وَ أَمْرِهِ وَ نَهْيِهِ جَمِيعِ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ النَّاسُ فَيَحْتَاجُ النَّاسُ إِلَيْهِ وَ يَسْتَغْنِي عَنْهُمْ وَ الثَّالِثُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ أَشْجَعَ النَّاسِ لِأَنَّهُ فِئَةُ الْمُؤْمِنِينَ الَّتِي يَرْجِعُونَ إِلَيْهَا إِنِ انْهَزَمَ مِنَ الزَّحْفِ انْهَزَمَ النَّاسُ لِانْهِزَامِهِ وَ الرَّابِعُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ أَسْخَى النَّاسِ وَ إِنْ بَخِلَ أَهْلُ الْأَرْضِ كُلُّهُمْ لِأَنَّهُ إِنِ اسْتَوْلَى الشُّحُّ عَلَيْهِ شَحَّ بِمَا فِي يَدَيْهِ مِنْ أَمْوَالِ الْمُسْلِمِينَ الْخَامِسُ الْعِصْمَةُ مِنْ جَمِيعِ الذُّنُوبِ وَ بِذَلِكَ يَتَمَيَّزُ عَنِ الْمَأْمُومِينَ الَّذِينَ هُمْ غَيْرُ مَعْصُومِينَ لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَكُنْ مَعْصُوماً لَمْ يُؤْمَنْ عَلَيْهِ أَنْ يَدْخُلَ فِيمَا يَدْخُلُ النَّاسُ فِيهِ مِنْ مُوبِقَاتِ الذُّنُوبِ الْمُهْلِكَاتِ وَ الشَّهَوَاتِ وَ اللَّذَّاتِ وَ لَوْ دَخَلَ فِي هَذِهِ الْأَشْيَاءِ لَاحْتَاجَ إِلَى مَنْ يُقِيمُ عَلَيْهِ الْحُدُودَ فَيَكُونُ حِينَئِذٍ إِمَاماً مَأْمُوماً وَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ إِمَامٌ بِهَذِهِ الصِّفَةِ وَ أَمَّا وُجُوبُ كَوْنِهِ أَعْلَمَ النَّاسِ فَإِنَّهُ لَوْ لَمْ يَكُنْ عَالِماً لَمْ يُؤْمَنْ أَنْ يَقْلِبَ الْأَحْكَامَ وَ الْحُدُودَ وَ تَخْتَلِفَ عَلَيْهِ الْقَضَايَا الْمُشْكِلَةُ فَلَا يُجِيبُ عَنْهَا أَوْ يُجِيبُ عَنْهَا ثُمَّ يُجِيبُ بِخِلَافِهَا وَ أَمَّا وُجُوبُ كَوْنِهِ أَشْجَعَ النَّاسِ فَبِمَا قَدَّمْنَاهُ لِأَنَّهُ لَا يَصِحُّ أَنْ يَنْهَزِمَ فَيَبُوءُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَ هَذِهِ لَا يَصِحُّ أَنْ تَكُونَ صِفَةَ الْإِمَامِ وَ أَمَّا وُجُوبُ كَوْنِهِ أَسْخَى النَّاسِ فَبِمَا قَدَّمْنَاهُ وَ ذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِالْإِمَامِ».

منابع

• زهادت، عبدالمجید، معارف و عقاید ۵

منبع‌شناسی جامع امامت

• کتاب‌شناسی امامت؛
• مقاله‌شناسی امامت؛
• پایان‌نامه‌شناسی امامت.

پانویس