آیه خیر البریة در حدیث

این مدخل زیرشاخهٔ بحث آیه خیر البریة است. آیه خیر البریة از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: آیه خیر البریة در تفسیر و علوم قرآنی - آیه خیر البریة در حدیث - آیه خیر البریة از دیدگاه اهل سنت - پرسش مرتبط ندارد

آیه خیر البریة از جمله آیاتی است که علمای شیعه در اثبات امامت و خلافت بلافصل حضرت امیرالمؤمنین(ع) به آن استناد کرده‌اند. خداوند سبحان در این آیۀ وآیه بعد از آن می‌فرماید: «همانا کسانی که ایمان آورده و نیکوکار شدند، آنان بهترین مردمانند. پاداش ایشان نزد خداوند جنّات عدنی است که از زیر آن جوی‌هایی جاری است! ایشان در آن تا ابد جاودانند و خداوند از آنان خشنود است و آنان از خداوند خشنودند و آن برای کسی است که از خداوند خشیت دارد».

در کتاب‌های روایی شیعه و اهل‌سنت، احادیثی از پیامبر(ص) نقل شده است که در آنها خیرالبریه (بهترین آفریدگان) به امام علی(ع) و شیعیان او تفسیر شده است. طبق این آیه امیرالمؤمنین(ع) بهترین خلق خدا است و روشن است که بهترین خلق خداوند، افضل از دیگران بوده و برای امامت و خلافت الهی شایسته‌ترین فرد است. در نتیجه آیۀ شریفه به روشنی بر امامت حضرت امیرالمؤمنین(ع) پس از رسول خدا(ص) دلالت دارد.

متن آیه

﴿إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُوْلَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ﴾؛ «بی‌گمان آنانکه ایمان آورده‌اند و کردارهایی شایسته کرده‌اند، بهترین آفریدگانند».

شأن نزول آیه در روایات

طبق روایات فراوانی که در کتاب‌های شیعه و اهل سنّت وجود دارد، پیامبر اکرم(ص)، علی و شیعیانش را "خیر البریّه" معرّفی کرده است. این روایات توسط محدثان و مفسران بزرگ عامه و در منابع معتبر آنها نقل شده است که در بخش بعد به تفصیل به ذکر نمونه‌هایی از آنها می‌پردازیم.

نکته تفسیری

مکی بودن آیه، مدنی بودن سوره

بر پایه برخی روایات، آیه خیرالبریه در حالی نازل شد که پیامبر در مکه در مسجد الحرام بود. به نوشته تفسیر نمونه این مسئله منافاتی با مدنی بودن سوره ندارد؛ چراکه ممکن است سوره مدنی باشد و این آیه در سفرهایی که پیامبر(ص) از مدینه به مکه داشته نازل شده باشد.

احادیث مرتبط با آیه

احادیث شیعه

حدیث اول

«قال ابن عباس: ﴿أُوْلَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ﴾، يُرِيدُ خَيْرَ الخَلق».

حدیث دوم

«عن يعقوب بْنِ مِيثَمِ الثَّمَارِ مَوْلَى عَلِى بْنَ الْحُسَيْنِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى أبي جعْفَر(ع) فقلت له اني وَجَدْتُ فِي كتب أبي أن عليّا قال لأبي يا ميثمُ أحبِب حبيب آل مُحَمد و إِن كَانَ فاسقا زانیا و ابغِض مُبْعِضَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ إِنْ كَانَ صَوَّامَا قَوّامَا فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ(ص) وَ هُوَ يَقُولُ: ﴿إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُوْلَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ﴾ ثُمَّ الْتَفتَ إِلَىَّ وَقَالَ هُمْ وَاللَّهِ انت و شیعتکَ و میعادُکَ و مِيعَادُهُمُ الْحَوْضُ غَدا غُرّا مُحَجَّلِينَ مُتَوَّجِينَ فَقَالَ أَبُو جَعْفَر(ع): هکذا هُوَ عِنْدَنَا فِي كِتَابِ عَلَىّ(ع)».

حدیث سوم

«عَنْ زَيْدِ بْنِ شَرَاحِيلِ الْأَنْصَارِي كَاتِبَ عَلَى(ع)، قَالَ: سَمِعْتُ عَلَیّا(ع)، يَقُولُ: حَدّثَنی رسُولُ اللَّهِ(ص) وَ أَنَا مُسْنِدُهُ إِلَى صَدْرِي فَقَالَ: أَی عَلَىّ أَلَمْ تَسْمَعْ قَوْلَ اللَّهِ عَزَوَجَلَّ: ﴿إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُوْلَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ﴾ أَنْتَ وَ شِيعَتُكَ وَ مَوْعِدِي وَ مَوْعِدَكُمْ الْحَوْضَ إِذَا جَثَتِ الْأُمم للحساب تُدْعَوْنَ غُرًّا مُحَجَّلِينَ».

حدیث چهارم

«قال ابن عباس: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَهُ إِ﴿إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُوْلَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ﴾، قَالَ النَّبِى(ص) لِعَلِىّ(ع) وَ هُوَ أَنْتَ وَ شِيعَتُكَ. تَأْتِي أَنْتَ وَ شِيعَتُكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ رَاضِينَ مَرْضِيِّينَ وَ يَأْتِي أَعْدَاؤُكَ غِضَاباً مُقْمَحِينَ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ لهِ وَمَنْ عَدُوى قَالَ مَنْ تَبَرًا مِنْكَ وَلَعَنَكَ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص): مَنْ قَالَ رَحِمَ اللَّهُ عَلِیّا يَرْحَمْهُ اللَّهُ».

حدیث پنجم

«عن امیرالمؤمنین (ع)عَنْ عَامِرِ بْنِ وَاثِلَةَ قَال: .. فَقَامَ إِلَيْهِ ابن الكَوَّاء، فَقَالَ يَا أَمِيرَالْمُؤْمِنِينَ: أَخْبِرْنِي عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَوَجَلٌ ﴿إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُوْلَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ﴾ فَسَكَتَ أَمِيرُالْمُؤْمِنِينَ فَأَعَادَهَا عَلَيْهِ ابْنُ الْكَوَّاءِ فَسَكَتَ فَأَعَادَهَا الثّالِثَةَ. فَقَالَ عَلَى(ع): وَ رَفَعَ صَوْتُهُ وَيحَكَ يَا بن الْكَوّاء أُولَئِكَ نَحْنُ وَ أَتْبَاعُنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ غُرّا مُحَجَّلِينَ رِوَاءَ مَروّیّينَ يُعْرَفُونَ بِسِيمَاهُم».

احادیث عامه

طبق روایات فراوانی که در کتاب‌های شیعه و اهل سنّت وجود دارد، پیامبر اکرم(ص)، علی و شیعیانش را خیر البریّه معرّفی کرده است.

این روایات در کتب مختلفی آمده است، از جمله: «شواهد التّنزیل» نوشته حاکم حسکانی‌؛ «الصّواعق المحرقة» تألیف ابن حجر هیثمی‌؛ «الدّرّ المنثور» نوشته سیوطی‌؛ «نور الابصار» از آثار محمّد شبلنجی‌؛ «تفسیر طبری»؛ «روح المعانی» از تألیفات آلوسی‌؛ «مناقب خوارزمی»؛ «فتح الغدیر» نوشته علّامه شوکانی‌.

به عنوان نمونه: از جابر بن عبدالله انصاری چنین نقل شده که ما خدمت پیغمبراکرم(ص) کنار خانه خدا نشسته بودیم که علی(ع) به سوی ما آمد، هنگامی که چشم پیامبر(ص) به علی(ع) افتاد، فرمود: برادرم به سراغ شما می‌آید. سپس رو به کعبه کرد و فرمود: به خدای این کعبه قسم که این مرد و شیعیانش در قیامت رستگارانند. سپس رو به سوی ما کرد و افزود: به خدا سوگند او قبل از همه شما به خدا ایمان آورد و قیام او به فرمان خدا بیش از همه شما است، وفایش به عهد الهی از همه بیشتر، و قضاوتش به حکم الله افزون‌تر و مساواتش در تقسیم (بیت المال) از همه زیادتر، عدالتش درباره رعیت از همه فزون‌تر، و مقامش نزد خداوند از همه بالاتر است. جابر می‌گوید: در اینجا خداوند آیه ﴿إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُوْلَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ﴾ را نازل فرمود و از آن به بعد هنگامی که علی علیه‌السّلام می‌آمد یاران محمد(ص) می‌گفتند: بهترین مخلوق خدا بعد از رسول الله(ص) آمد.

بسیاری دیگر از علما و محدثان اهل سنت نیز همین مضمامین را در کتب خود نقل کرده‌اند که از جمله آنها می‌توان از افرادی همچون: خطیب خوارزمی در مناقب، ابو نعیم اصفهانی در کفایة الخصام، طبری در تفسیر، ابن صباغ مالکی در الفصول المهمة، شوکانی در فتح الغدیر، شیخ سلیمان قندوزی در ینابیع الموده و آلوسی در روح المعانی ذیل آیه مورد بحث نام برد.

در ادامه به ذکر برخی روایات منقول توسط محدثان و مفسران بزرگ اهل سنت می‌پردازیم.

روایت سیوطی

حدیث اول

از ابن عباس نقل شده که وقتی این آیه نازل شد پیغمبر اکرم(ص) به علی(ع) فرمود: «هُوَ أَنْتَ وَ شِیْعَتُکَ یَوْمَ الْقِیامَةِ راضِیْنَ مَرْضِیِّیْنَ»، «منظور از آن، تو و شیعیان تو در قیامت هستید که هم شما از خدا خشنود هستید و هم خدا از شما خشنود».

حدیث دوم

ابن عباس در حدیث دیگری از ابن مردویه از علی(ع) نقل می‌کند که پیغمبر اکرم(ص) به من فرمود: «آیا این سخن خدا را نشنیده‌ای که می‌فرماید: کسانی که ایمان آورده و اعمال صالح انجام داده‌اند بهترین مخلوقات‌اند؟ آنها تو و شیعیان تو هستید و وعده‌گاه من و شما کنار حوض کوثر است، هنگامی که من برای حساب امت‌ها می‌آیم، شما دعوت می‌شوید در حالی که پیشانی سفید و شناخته شده‌اید».

روایت حاکم حسکانی

حاکم حسکانی در کتاب تفسیری خود به نام شواهد النزیل بیش از بیست روایت که در ذیل آیه خیر البریه نقل شده است را ذکر کرده که در اینجا به دو نمونه از آنها اشاره می‌نماییم.

حدیث اول

ابن عباس می‌‌گوید: هنگامی که آیه ﴿إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُوْلَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ﴾ نازل شد، پیغمبر اکرم(ص) به علی(ع) فرمود: «هُوَ أَنْتَ وَ شِیعَتُکَ تَأْتِی أَنْتَ وَ شِیعَتُکَ یَوْمَ الْقِیامَةِ راضِیْنَ مَرْضِیِّینَ، وَ یَأْتِی عَدُوُّکَ غَضْباناً مُقْمَحِین»؛ منظور از این آیه، تو و شیعیانت هستید که در روز قیامت وارد عرصه محشر می‌‌شوید، در حالی که هم شما از خدا راضی و هم خدا از شما راضی است و دشمنت خشمگین وارد محشر می‌‌شود و به زور به جهنم می‌‌رود».

واژه «مُقْمَحِیْن» آمده است که به معنی بالا نگاه داشتن سر به وسیله غل و زنجیر است.

حدیث دوم

از «ابو برزه» آمده است: وقتی پیغمبر اکرم(ص) این آیه را قرائت کرد، فرمود: «هُمْ أَنْتَ وَ شِیْعَتُکَ یا عَلِی، وَ مِیْعادُ ما بَیْنِی وَ بَیْنَکَ الحَوْضُ»؛ آنها تو و شیعیانت هستید ای علی! و وعده من و شما کنار حوض کوثر است.

روایت ابن جریر طبری

طبری در تفسیر جامع البیان می‌نویسد: «ابن حمید از عیسی بن فرقد، از ابوجارود، از محمّد بن علی برای ما حدیث نقل کرد که پیامبر(ص) دربارۀ آیۀ ﴿أُولَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ﴾ فرمود: «ای علی، [مقصود] تو و شیعیانت هستید»».

روایت ابن عساکر

ابن عساکر نیز به اسناد خود، از چند طریق این حدیث را در تاریخ مدینه دمشق آورده است. وی می‌نویسد: «طبری به سند خود از جابر بن عبداللّه انصاری نقل می‌کند که گفت: ما نزد پیامبر(ص) بودیم که علی بن أبی طالب پیش آمد. پیامبر فرمود: «همانا برادرم بر شما وارد شد». سپس به کعبه روی‌کرد و با دست به آن زد و فرمود: «سوگند به کسی که جانم به دست اوست، قطعاً این [یعنی امیرالمؤمنین(ع)] و شیعیانش در روز قیامت رستگارند». سپس فرمود: «او از نظر ایمان به من نخستین شماست، به عهد خداوند وفادارترین شما، نسبت به امر خداوند پایدارترین شما، نسبت به رعیت عادل‌ترین شما، در تقسیم به مساوات دقیق‌ترین شما و نزد خداوند از نظر برتری عظیم‌ترین شماست. [جابر] گفت: (در این حال این آیه) نازل شد که: ﴿إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ﴾. پس هر گاه علی(ع) می‌آمد، اصحاب محمّد(ص) می‌گفتند: به تحقیق بهترین خلق خدا آمد».

ابوالقاسم بن سمرقندی به سند خود از ابوسعید، از پیامبر نقل می‌کند که فرمود: «علی بهترین خلق خداست».

ابواحمد گفت: این حدیث را غیر از ابو سمره راوی دیگری نیز از شریک روایت کرده است. همچنین به غیر از شریک، راوی دیگری هم از اعمش، از عطیه، از جابر بن عبداللّه روایت کرده است که همانا ما علی(ع) را از برگزیدگان خویش می‌شمردیم. غیر از ابوسمره، کسی این چنین اسناد نداده است.

روایت خوارزمی

وی در دو موضع از کتاب مناقب و به اسانید متعدّد، به نقل این حدیث پرداخته، می‌نویسد: «سَروَر حفّاظ، ابومنصور شهردار بن شیرویه بن شهردار دیلمی به سند خود از جابر نقل می‌کند که گفت: ما نزد پیامبر(ص) بودیم که علی بن ابی طالب(ع) پیش آمد. آن‌گاه رسول خدا(ص) فرمود: «به تحقیق برادرم بر شما وارد شد»؛ سپس به سوی کعبه متوجه شد و آن را با دست بر آن زد، سپس فرمود: «سوگند به کسی که جانم به دست اوست، همانا این (یعنی امیرالمؤمنین) و شیعه او در روز قیامت همان رستگارانند». سپس فرمود: «او از نظر ایمان به من نخستین شماست، به عهد خدای تعالی وفادارترین شما، نسبت به امر خداوند پایدارترین شما، نسبت به رعیت عادل‌ترین شما، در تقسیم به مساوات دقیق‌ترین شما و نزد خداوند از نظر مزیت عظیم‌ترین شماست». [جابر] گفت: دربارۀ او این آیه نازل شد: ﴿إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ﴾. [جابر] گفت: پس هر گاه علی(ع) می‌آمد، اصحاب محمّد(ص) می‌گفتند: همانا بهترین خلق خدا آمد».

خوارزمی به سندی دیگر، روایت را از یزید بن شراحیل انصاری ـ کاتب امیرالمؤمنین(ع) ـ روایت کرده است. وی به نقل از یزید بن شراحیل انصاری می‌نویسد: «شنیدم علی(ع) می‌فرمود: رسول خدا(ص) در حالی که من او را بر سینه‌ام چسبانده بودم به من فرمود: «ای علی، آیا این سخن خدا را نشنیده‌ای [که فرمود]: ﴿إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ﴾، (مراد این آیه) تو و شیعه توست. موعد من و موعد شما در کنار حوض است. آن‌گاه که امت‌ها برای حساب پراکنده می‌شوند، شما با چهره و پیشانی نورانی خوانده می‌شوید».

روایت طبرانی

طبرانی نیز در المعجم الاوسط، به مناسبت این حدیث را به اسناد خود از حضرت امیرالمؤمنین(ع) روایت کرده است. وی می‌نویسد: «علی بن سعید رازی به سند خود از جابر، از ابوالطفیل، از عبداللّه بن نجی برای ما روایت کرد که: همانا به نزد علی(ع) در روز جنگ جمل طلا یا نقره آورده شد. پس از تفکری به کنایه فرمود: (ای دنیا) نقره شوی و طلا شوی، غیر مرا فریب ده، [برو] اهل شامی را فریب ده که به خاطر تو قیام می‌کنند. آن‌گاه سخنش بر مردم گران آمد و آن را به ایشان یادآوری کردند. پس مردم را مطلع ساخت و جمع کرد. مردم بر ایشان وارد شدند، و فرمود: «همانا خلیل من(ص) به من فرمود: «ای علی، همانا تو و شیعه تو به زودی در حالی که خشنود و مورد رضای خدا هستید بر خداوند وارد خواهید شد و دشمن تو در حالی که مورد غضب و دست بر گردن است بر تو وارد می‌شود»». سپس علی(ع)دست مبارک خود را به دور گردنش جمع کرد و چگونگی اقماح را به مردم نشان داد».

این حدیث را کسی غیر از جابر از ابوالطفیل روایت نکرده است و عبدالکریم ابویعفور به تنهایی آن را نقل کرده است.

دلالت آیه

افضلیت امیرالمومنین

علّامه حلّی در کتاب شریف منهاج الکرامة این آیۀ را به عنوان برهان سی و سوم از ادلّه قرآنی امامت امیرالمؤمنین(ع) پس از رسول خدا(ص) مطرح ساخته است. ایشان می‌فرماید: «برهان سی و سوم: قول خدای تعالی است [که فرمود]، ﴿إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ﴾. حافظ ابونعیم به اسناد خود از ابن عباس روایت کرده که گفت: وقتی این آیه نازل شد، رسول خدا(ص) به علی(ع) فرمود: «ایشان [یعنی کسانی که ایمان آورده و نیکوکار شدند] تو و شیعیانت هستید. تو و شیعۀ تو روز قیامت حاضر می‌شوید، در حالی که خشنود و مورد رضایت هستید و دشمن تو وارد می‌شود، در حالی که مورد غضب و دست بر گردن است» و چون او بهترین خلق است، واجب است که او امام باشد».

سید شرف الدین نیز در کتاب اثبات ولایت و خلافت بلافصل امیرالمؤمنین(ع) به این آیه چنین استدلال کرده و می‌فرماید: «خداوند دربارۀ ایشان و شیعیانشان فرمود: ﴿إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ﴾».

ایشان در حاشیۀ این کلام می‌نویسد: «در این باب برای تو همین کافی است که ابن حجر عسقلانی (از علمای اهل سنت) به نزول این آیه دربارۀ ایشان اعتراف کرده و آن را در شمار آیات [بیان کنندۀ] فضیلت ایشان آورده است. آن آیۀ یازدهم از آیاتی است که در فصل یکم از باب یازدهم از کتاب صواعقش آورده است».

سید شرف الدین در ادامه از روایات متعددی در ذیل آیه سخن گفته است که آنها را در فصل جداگانه‌ای ذکر کرده و اعتراف ابن حجر مکی متعصب را برای اثبات مقصود کافی می‌داند.

امامت امیرالمومنین

پس از اثبات افضلیت امیرالمومنین(ع)، به حکم قاعدۀ عقلی لزوم تقدیم شخص فاضل یا افضل بر مفضول یا قبح تقدم مفضول بر فاضل، به روشنی امامت و خلافت بلافصل امیرالمؤمنین(ع) قابل اثبات خواهد بود.

منابع

1. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه ج۲۷
2. حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۶
3. برازش، علیرضا، تفسیر اهل بیت، ج۱۸
4. جمعی از نویسندگان، فرهنگ‌نامه علوم قرآنی
5. مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمد هادی فرقانی