سیره نظامی

مقدمه

• رفتار عملی پیامبر اکرم(ص) از آغاز تا پایان به گونه‌ای بود که به هیچ وجه نمی‌توان به ایشان برچسب جنگ‌طلبی زد. تأکید رسول صلح و دوستی در درجه اول، بر صلح و آشتی و سازش بود، اما این برنامه، مرز ویژه‌ای داشت.
• رسول خدا(ص) اگر چه جبهه ظلم را به صلح و سازش و رعایت حق و عدالت دعوت می‌کرد؛ ولی هیچ گاه باستم، سازش نکرد. گام اول ایشان در رویارویی با ظالمان، دعوت و انذار بود و جنگ و خشونت نبود؛ جنگ و خشونت، آخرین راهی بود که پیامبر برای رویارویی با ظالمان و طاغوت‌های زمان به کار می‌گرفت.

اهداف جنگ در سیره نبوی(ص)

مدارا و گفتگو؛ اساس دعوت‌

• اساس رسالت پیامبر(ص) بر گذشت و مدارا بود و تا جایی که اعتقادات و حدود الهی محفوظ بماند، با مشرکان و اهل کتاب به عطوفت و رأفت، رفتار و از حقوق شخصی خویش چشم پوشی می‌کرد.
• شیوه‌هایی همچون ارسال مبلغان مذهبی، گفتگو، نوشتن نامه به سران کشورها، فدیه گرفتن برای آزادی اسیران کفار به جای کشتن آنان، انعقاد پیمان صلح با قبایل (مشرکان و اهل کتاب) اختصاص دادن سهمی از غنایم به نومسلمانان، آزادی بدون فدیه اسیرانی که سهم پیامبر(ص) و بنی عبدالمطلب بودند (غزوه طائف) و... از کارهای ایشان بود.

هدایت و ارشاد؛ پیش از جنگیدن‌

• پیامبر(ص) زمانی که ناچار به جنگ بود، غالباً سپاهیان را به سه مسئله سفارش می‌فرمود:

1. دشمن را به اسلام فراخوانند؛ اگر پذیرفتند، اسلام آنان را بپذیرند؛‌
2. اگر نپذیرفتند، آنان را به زیستن در پناه مسلمانان و پرداخت جزیه فراخوانند؛
3. اگر بر جنگ اصرار داشتند، با توکل به خدا با آنها بجنگند و متعرض غیر نظامیان نشوند؛ درختی را قطع نکنند و خانه یا زراعتی را ویران نکنند و از چهارپایان حلال گوشت به مقدار نیاز اکتفا کنند.

معرفی حقانیت دین اسلام

• آن هنگام که دشمن سرسخت و مغرور با اصرار تمام، نیروی خود را آماده کرده، بر مسلمانان می‌تاخت، پیامبر(ص) در اندیشه آن بود که چگونه دریچه‌ای از مهر و عطوفت پروردگارش را بر دل‌های پر کینه آنان بگشاید و شقاوت‌ها و تیرگی‌های وجودشان را با نور ایمان بزداید و آنان را با حقایق دین اسلام آشنا سازد.

رسول خدا(ص) و سیره نظامی‌

• به طور کلی در سیره نظامی پیامبر اکرم(ص) در مقابله با دشمنان اسلام به مؤلفه‌های بسیاری توجه شده است که از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

فرماندهی

• پیامبر(ص) همه ویژگی‌های فرمانده کامل را دارا بود: عقلانیت، شجاعت، قدرت، درایت، به کار‌گیری اصول نظامی و از خودگذشتگی پیامبر(ص) توانست افرادی را که پراکنده و دشمن یکدیگر بودند، نظم و پیوستگی بخشد و با شناخت عمیق از توانایی‌هایشان و گماردن آنها به مناصبی که کارآیی بالایی برای انجام آن داشتند، آنان را به مسئولیت‌پذیری و اطاعتی آگاهانه وادارد؛ چنانکه با وجود تنگدستی و تجهیزات اندک، بر سراسر شبه جزیره عربستان چیره شدند.
• پیامبر(ص) پس از هجرت به مدینه، حدود ۲۷ غزوه را با فرماندهی هوشمندانه خویش هدایت کرد و به پیروزی رسانید؛ اما معیار انتخاب فرماندهان جنگی در سریه‌ها میزان آگاهی و شناخت فرمانده از وضعیت نیروهای دشمن، وجود ویژگی‌های شخصیتی لازم در فرمانده برای در هم شکستن دشمن و تخصص‌های او بود؛ و نه موقعیت اجتماعی، سابقه نظامی و یا سابقه افراد در پذیرش اسلام.
• این شیوه انتخاب فرماندهان جنگی از بررسی اجمالی زندگی‌نامه و ویژگی‌های شخصیتی فرماندهان به روشنی مشخص است؛ مثلاً پیامبر(ص) در محرم سال چهارم هجری "ابی سلمة بن عبدالاسد" را برای سرکوبی قبیله "بنی اسد" به "قَطَن" فرستاد؛ در حالی که در سپاه او بزرگانی چون: ارقم ابن ابی ارقم، اسید بن حضیر، ابوقتادة بن نعمان و عبادة بن بشر، شرکت داشتند که از لحاظ منزلت و موقعیت، از او برتر بودند.
• همچنین حضرت در سال یازدهم هجری، لشکری به فرماندهی اسامة بن زید برای تهاجم به رومیان آماده کرد. اسامه، جوانی هیجده ساله بود که سوابق جنگی نداشت؛ اما قدرت فرماندهی و هدایت سپاه در وی چنان بود که در سپاهش تمامی انصار و مهاجران و سابقین در اسلام جز علی(ع) و عباس عموی پیامبر حضور داشتند. عمرو بن عاص نیز به لحاظ برخورداری از هوش و استعداد نظامی به فرماندهی سریه‌ای انتخاب شد؛ در صورتی که در سپاه وی، افرادی همچون ابوعبیده جراح و فرماندهان بزرگی با سابقه طولانی‌تری در پذیرش اسلام حضور داشتند و فقط چند ماه از اسلام آوردنش می‌گذشت.

استفاده از نیروی کار آزموده و ماهر

• در هر نبردی، به تخصص‌های نظامی گوناگونی نیاز هست؛ سپاه اسلام هم برای رسیدن به اهداف مطلوب در هر نبرد به جمع آوری اطلاعات"، "سواره نظام"، "نیروی پیاده"، "تیراندازان" و... نیازمند است؛ پیامبر(ص) نیز در هر جنگی افراد را بر اساس مهارت‌ها و ویژگی‌های شخصیتی که در هر گروه به آن نیاز بود، بدون توجه به رابطه خویشاوندی برمی گزید و در منصب‌های نظامی قرار می‌داد؛ مثلاً برای مأموریت‌های اطلاعاتی از شخصیت‌های آگاه، توانا، بردبار و رازدار، مانند "حباب بن منذر، عبدالله بن جحش و حذیفة بن یمان" بهره می‌جست. پرچمدار سپاه را از میان افراد شجاع و جسور همچون علی(ع) و حمزة بن عبدالمطلب و سوارکاران را از افرادی انتخاب می‌کرد که محکم و استوار بر اسب می‌جنگیدند.

گردآوری اطلاعات

• تصمیم‌گیری صحیح جنگی بر اساس اطلاعات دقیق و کامل از دشمن ممکن است؛ پیامبر(ص) نیز با توجه ویژه به این بخش از راه‌هایی همچون استقرار مأموران اطلاعاتی در مناطق ورودی و خروجی سرزمین یا منطقه عملیاتی دشمن، قرار گرفتن در مسیر تجّار و مسافران و بازجویی از اسیران کسب خبر می‌کرد.
• بنابر اهمیّت زیاد اطلاعات و معلومات کسب‌شده از دشمن، خاتم انبیا(ص) در برنامه‌ریزی و هدایت جنگ به سوی پیروزی، خود، فرماندهی کل اداره اطلاعات را بر عهده می‌گرفت و گاهی حتی نقشه‌ها و تدابیر را از نیروهای اطلاعاتی پنهان نگه می‌داشت.
• سریه عبدالله بن جحش و بسیاری دیگر از غزوه‌ها و سریه‌ها نشان‌دهنده توجه ویژه پیغمبر(ص) به این بخش از سازماندهی نظامی است. اطلاعات جمع‌آوری شده، در چهار محور اصلی بود:

1. آگاهی از منطقه عملیاتی دشمن، با قرار گرفتن در مسیر کاروان‌های دشمن و یا شنیدن گفتگوهای سپاه دشمن در شب یا اوضاع بد آب و هوایی؛
2. تعیین تعداد سپاه دشمن، با کسب خبر از قبایل هم‌پیمان و یا نیروهای اطلاعاتی، مانند اطلاعات جمع‌آوری شده در جنگ خندق با تلاش زبیر بن عوام؛
3. شناسایی اهداف جنگی دشمن، به کمک عوامل اطلاعاتی موجود در میان دشمن، مانند اطلاعات "عباس بن عبدالمطلب" در میان قریش و مانند غزوه‌های احد و خندق که با گوش دادن مخفیانه به گفتگوهای فرماندهان و با خبر شدن سپاهیان از اهداف نظامی آنان صورت گرفت.‌
4. شناسایی راه‌ها و محورهای ناشناخته و خارج از مسیر برای دفع حرکت‌های غافلگیرانه یا غافلگیر کردن دشمن و یا مقابله با حمله‌های احتمالی دشمن به کمک پیش قراولان، و ساکنان محلی.

• نیروهای اطلاعاتی که وظیفه آنان کسب اخبار صحیح و کامل مربوط به دشمن بود، از افرادی انتخاب می‌شدند که هوش، استعداد فراوان، سلامتی و دقت کامل داشتند؛ افرادی مانند: "حباب بن منذر" و "حذیفة بن یمان".

تقسیم کار

• در زمان رسول اکرم(ص) مشاغل نظامی و مناصب نظامی ثابت و رسمی نبود؛ به این دلیل، تقسیم کار به عواملی از قبیل: نوع مأمورریت، (اطلاعاتی، جنگی و...) نوع نبرد، قدرت دشمن و سلاح‌های آنان، توان جنگی لازم برای مقابله و مکان جنگی بستگی داشت؛ اما تعیین افراد در مناصب نظامی بر اساس میزان تخصص و کارآیی آنان در سیره پیامبر(ص)، روشی ثابت بود.‌ بر این اساس، حضرت، نیروها را به یگان‌هایی تقسیم و وظیفه هرگروه و دسته را مشخص می‌کرد. این شیوه سازماندهی نیروها امر فرماندهی و تسلّط بر نیروها را در زمان جنگ، آسان و تحرک یا استقرار را ممکن می‌ساخت؛ چنانکه پیامبر(ص) در فتح مکه البته بر حسب شرایط، مهاجران را در سه ستون دویست نفری، اوس را در شش ستون ۳۵۰ نفری و قبیله اسلم را در یک ستون دویست نفری، منظم و فرماندهی هر ستون را به رئیس قبیله واگذار کرد؛ برای نمونه "بریدة بن الحصیب و ناجیة بن الأعجم" از فرماندهان قبیله اسلم بودند که هر یک، فرماندهی افراد قبیله خود را عهده دار شدند.
• هر قبیله در یک ردیف و به شکل هرمی (یک، دو، سه و چهار نفره) سازماندهی می‌شد؛ مثلاً قبایل "کنانه، بنی حمزه، بنی لیث و سعدبن بکر" به شیوه "هرم فردی" و به فرماندهی "ابی واقد اللیثی"؛ قبیله "اشجع" به شکل "هرم دوتایی"؛ قبیله "مزینه" به صورت هرم سه تایی و "قبیله جهینه" به شکل هرم چهارتایی آرایش یافت. با این شیوه سازماندهی نیروها، حرکت و سرعت برای دستیابی به موقعیت‌های جنگی فراهم می‌شد.

تشکیل شورای نظامی‌

• پیامبر(ص) پیش از نبرد، با افراد خبره و کارآزموده درباره شیوه و مکان جنگیدن و استفاده از جدید‌ترین سلاح‌ها و روش‌های جنگی مشورت می‌کرد. کندن خندق به پیشنهاد سلمان فارسی و استفاده از منجنیق و دبابّه در غزوه طائف از این موارد است.

استفاده از اصل غافلگیری

• هدف از این شیوه، شکست دادن نیروهای مادی و معنوی دشمن و واداشتن آنان به تسلیم برای جلوگیری از تلفات جانی کمتر بود؛ به این دلیل، پیامبر همواره مسیر نهایی و تدابیر در نظر گرفته شده را حتی از نیروهای اطلاعاتی پنهان می‌داشت و فقط فرماندهان و معاونان آنان از آنها باخبر بودند و جز تبوک، در تمامی نبردها مانند سریه عبدالله بن جحش و فتح مکه و غزوه بنی لحیان این شیوه به کار گرفته شد.

انتخاب بهترین نقطه برای استقرار نیروها

• این اقدام بر اساس شرایط ذیل صورت می‌پذیرفت:

1. استقرار نیرو برای تحرک آسان نیروهای خودی و سخت شدن تحرکات سپاه دشمن؛
2. واقع شدن خورشید، پشت سر نیروها (همانند نبرد بدر)؛ ‌
3. قرار گرفتن استحکامات طبیعی در پشت سر نیروها (همچون غزوه احد)؛
4. نزدیک بودن به چشمه آب و راه‌ها؛
5. دارا بودن شرایط مناسب بهداشتی.

جنگ ضربتی

• یعنی یورش ناگهانی در زمان و مکان مناسب که خسارات انسانی و مادی کمتری در پی داشت و برتری کمّی نیروهای دشمن را جبران می‌کرد.

روحیه دادن در مواقع بحرانی

• پیامبر(ص) هنگام کندن خندق برای رویارویی با احزاب، با دادن نوید فتح ایران و روم، مسلمانان نگران را به تلاش و حفظ آرامش دعوت کرد.

استفاده از جنگ روانی هزار

• این روش،‌از مهم‌ترین روش‌های جنگی پیامبر(ص) بود؛ مسلمانان در فتح مکه در ده هزار نقطه آتش برافروختند تا با ایجاد وحشت، مشرکان را به فرار یا تسلیم وادار کنند.

جنگ بازدارنده

• نوعی دفاع در برابر خطر احتمالی دشمن پیش از آمادگی کامل او برای حمله به مسلمانان بود و مسلمانان با پیشی گرفتن، آنان را در سرزمین خود گرفتار می‌کردند و با سرعت، تحرک و استتار همراه بود؛ برای مثال، در جنگ بنی‌مصطلق، مسلمانان به یکباره به دشمن حمله کردند.

منابع

• ابراهیمی، زینب، فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم

پانویس

 با کلیک بر فلش ↑ به محل متن مرتبط با این پانویس منتقل می‌شوید: