آیه اذن واعیة از دیدگاه اهل سنت

این مدخل زیرشاخهٔ بحث آیه اذن واعیة است. آیه اذن واعیة از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: آیه اذن واعیة در تفسیر و علوم قرآنی - آیه اذن واعیة در حدیث - آیه اذن واعیة از دیدگاه اهل سنت - پرسش مرتبط ندارد

آیه اُذُن واعیة از جمله آیاتی است که بر اساس برخی نصوص روایی صحیح در منابع معتبر فریقین، در شأن امیرالمومنین(ع) نازل شده و بر این اساس بر افضلیت و امامت آن حضرت دلالت دارد. خداوند سبحان در این آیه، از گوش شنوایی سخن گفته است که تعالیم وحیانی و معارف دینی را با هوشیاری می‌شنود، به خاطر می‌سپارد و حفظ می‌کند. مراد از آن گوش شنوای هوشیار، حضرت امیرالمؤمنین(ع) است. چرا که بر اساس حدیث صحیحی که در منابع معتبر و مقبول فریقین، وارد شده، پیامبر اکرم(ص) از خداوند درخواست کرد که گوش امیرالمؤمنین(ع) را طرف دریافت حقایق وحیانی قرار دهد و خداوند نیز دعای پیامبرش را اجابت فرموده است.

با این حال برخی مخالفان همچون ابن تیمیه، در رد این دلیل، اولاً حدیث دال بر نزول آیه ﴿وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ﴾ در شأن حضرت علی(ع) را به اتفاق اهل علم، موضوع و جعلی دانسته است؛ ثانیاً اختصاص آن به علی(ع) را منکر شده است.

متن آیه

﴿لِنَجْعَلَهَا لَکُمْ تَذْکِرَةً وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ﴾.

شأن نزول آیه

در بسیاری از کتب معروف اسلامی اعم از تفسیر و حدیث آمده است که پیغمبر گرامی اسلام به هنگام نزول این آیه فرمود: «سَألتُ رَبِّی أَن یَجعَلَها أُذُنُ عَلِیّ»: من از خدا خواستم که گوش علی را از گوش‌های شنوا و نگه دارنده حقایق قرار دهد» و به دنبال آن علی(ع) می‌فرمود: «مَا سَمِعتُ مِن رسولِ الله(ص) شَیئا قَطُّ فَنَسِیته، اِلاّ وَ حَفِظته»؛ من هیچ سخنی بعد از آن از رسول خدا(ص) نشنیدم که آن را فراموش کنم، بلکه همیشه آن را به خاطر داشتم».

در غایة المرام شانزده حدیث در این زمینه از طرق شیعه و اهل سنت نقل شده است و محدث بحرانی در تفسیر البرهان از محمد بن عباس نقل می‌کند که در این باره سی حدیث از طرق عامه و خاصه نقل شده است و این فضیلتی است بزرگ برای امیرالمؤمنین(ع) بود و به همین دلیل بعد از او در مشکلاتی که برای جامعه اسلامی در مسائل علمی پیش می‌آمد موافقان و مخالفان به آن حضرت پناه برده و حل مشکل را از ایشان مطلب می‌کردند.

شرح و تفسیر آیه

مفسران اهل سنت در تفسیر آیه مذکور به دو نکته اهتمام ویژه‌ای دارند:

1. مفهوم‌شناسی «اذن واعیة»: ایشان انسان دارای «اذن واعیة» را انسانی دانسته‌اند که توان حفظ سخنان دیگران به ویژه کلام الهی را داشته و درباره فرمایشات الهی، تأمل و تفکر کرده و از این فرمایشات بهره جوید. آنان بر این باورند که شأن «اذن واعیة» این است که هر چیزی را شنید، حفظ کند و آن را با ترک عمل ضایع نسازد.
2. مصداق‌شناسی «اذن واعیة»: به اعتقاد مفسران اهل سنت مفرد و نکره آمدن لفظ «اذن» دلالت بر این دارد که مصادیق «اذن واعیة» بسیار کم است. همچنین دلالت بر این دارد که گوش واحد مطرح‌شده در آیه مذکور (حضرت علی(ع) است)، هنگامی که دستورات الهی را حفظ و تعقل کند، سواد اعظم نزد خداوند است و به غیر او توجهی نمی‌شود، حتی اگر تعدادشان زیاد باشد.

بنابراین، بر اساس تفاسیر اهل سنت «اذن واعیة» نامیده شدن حضرت علی(ع) در آیه مذکور، بر کمال علم و دانش وی دلالت دارد. روشن است که این مسأله مورد اهتمام مفسران شیعه نیز است. به عنوان مثال در تفسیر نمونه تطبیق اذن واعیة بر حضرت علی(ع)، فضیلتی بزرگ برای ایشان دانسته شده است؛ چراکه او را صندوقچه اسرار نبی اکرم(ص) و وارث تمام علوم ایشان معرفی می‌نماید.

احادیث مرتبط با آیه

«عَنِ الثعْلَبِي فِي تَفْسِيرِهِ يَرْفَعُهُ بِسَنَدِهِ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: ﴿وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ﴾، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص) لِعَلِى(ع): سَأَلْتُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَهَا أَذْنَكَ يَا عَلَى. قَالَ عَلَىّ(ع): فَمَا نَسِيتُ شَيْئاً بَعْدَ ذَلِكَ وَ مَا كَانَ لِى أَنْ أَنْسَى.».

«ثعلبی در تفسیرش گوید: چون آیه: ﴿وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ﴾، نازل شد، رسول خدا(ص) به علی(ع) فرمود: یا علی، از خدا خواستم این گوش را گوش تو قرار دهد. علی(ع) گوید: از آن پس هرگز چیزی را فراموش نکرده‌ام».

«عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص) لَعَلِي بن أبيطالب(ع): يَا عَلَىّ، إِنَّ اللَّهَ أمَرَنِي أَنْ أُدْنِيكَ وَ لَا أُقْصِيَكَ وَ أَنْ أُحِبَّكَ وَأَحِبَّ مَنْ يُحِبُّكَ وَ أَنْ أُعَلِّمَكَ وَتَعِيَ وَ حَقّ عَلَى اللَّهِ أَنْ تَعِيَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ: ﴿وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ﴾ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص): سَأَلْتُ رَبِّي أَنْ يَجْعَلَهَا أَذُنَكَ يَا عَلِیّ. قَالَ عَلَى(ع): فَمُنْذُ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، مَا سَمِعَتْ أَذُنَاى شَيْئاً مِنَ الْخَيْرِ وَالْعِلْمِ وَالْقُرْآنِ إِلّا وَعَيْتُهُ وَ حَفِظْتُهُ»؛ «ابن عباس گوید: پیامبر خدا(ص) به علی بن ابیطالب(ع) فرمود: «یا علی، خداوند به من امر کرده که به تو نزدیک شوم و از تو دور نباشم و تو و کسانی را که تو را دوست دارند، دوست داشته باشم و به تو یاد بدهم و تو گوش فرا دهی و شایسته است بر خدا که تو گوش فرا دهی، پس خداوند نازل کرد: ﴿وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ﴾. پيامبر فرمود: یا علی از پروردگارم خواستم که گوش تو را چنین کند. علی می‌گفت: از وقتی که این آیه نازل شد، گوش من چیزی را از خیر و علم و قرآن نشنیده مگر اینکه آن را فهمیده و حفظ کرده‌ام».

آیه اذن واعیه در منابع اهل سنت

سیوطی در الدرالمنثور، از شش طریق از بریده صحابی معروف، از رسول خدا(ص) نقل می‌کند که به علی(ع) فرمود: : «خداوند به من امر فرموده که تو را به خود نزدیک سازم و دور نکنم، و تو را تعلیم دهم، و تو نگهداری کنی و شایسته تو است که چنین باشی، در این هنگام این آیه نازل شد: ﴿وَ تَعِيَهٰا أُذُنٌ وٰاعِيَةٌ﴾.

در همان کتاب از ابونعیم اصفهانی در حلیة الاولیاء از علی(ع) نقل می‌کند که پیامبر(ص) به او این چنین فرمود. (سپس همان مضمون حدیث بریده را ذکر می‌کند و در پایان آن می‌افزاید: «تو گوش‌های نگهدارنده علم و دانش منی».

و باز در همان کتاب از پنج طریق از مکحول (یکی از خدمتکاران پیامبر(ص) نقل می‌‌کند، هنگامی که آیه ﴿وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ﴾ نازل شد، پیامبر(ص) فرمود: «از پروردگارم تقاضا کرده ام که این گوش شنوا و نگهدارنده را گوش علی(ع) قرار دهد»، مکحول می‌گوید: پس از آن علی(ع) می‌فرمود: «سخنی از رسول خدا نشنیدم که آن را فراموش کنم» و نیز زمخشری در کشّاف حدیث اخیر را نقل کرده، بی‌آنکه بر آن ایرادی بگیرد.

جمعی دیگر از مفسّران مانند فخر رازی در تفسیر کبیر و آلوسی در روح المعانی و بروسوی در روح البیان و قرطبی در تفسیر جامع همگی ذیل آیه مورد بحث، حدیث اخیر را نقل کرده‌اند. طبری نیز در تفسیر خود، این حدیث و بعضی از احادیث دیگر را در این زمینه آورده است.

حاکم حسکانی در شواهد التنزیل سیزده حدیث در ذیل این آیه ذکر کرده است که از راویان مختلف نقل شده، و سلسله سند آنها به پیامبر اکرم(ص) منتهی می‌‌شود، تعدادی از این احادیث از مکحول خدمت گزار پیامبر، و بعضی از بریده و بعضی از شخص علی بن ابیطالب(ع) و بعضی از جابر بن عبدالله انصاری است، که نمونه‌های آنها را در ذیل مطالعه می‌‌فرمائید.

در حدیثی از ابوالدنیا به نقل از علی(ع) می‌خوانیم: هنگامی که آیه: ﴿وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ﴾ نازل شد، پیامبر اکرم(ص) به من فرمود: «ای علی! من از خدا تقاضا کردم که مصداق آن را گوش تو قرار دهد (آنچه را می‌شنوی، حفظ کنی و به کار بندی و منتشر سازی)».

در حدیث دیگری از مکحول می‌خوانیم هنگامی که پیامبر(ص) آیه: ﴿وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ﴾ را تلاوت فرمود رو به سوی علی(ع) کرد و گفت: «از خدا خواسته‌ام که این گوش‌های نگهدارنده را گوش‌های تو قرار دهد»، پس از آن علی(ع) می‌گوید: «بعد از آن هر چه از پیامبر(ص) شنیدم هرگز فراموش نکردم».

در حدیث دیگری از بریده اسلمی مضمون حدیثی را که در آغاز نقل کردیم عیناً آورده است و بالاخره از جابر بن عبدالله انصاری، نقل می‌کند هنگامی که آیه فوق نازل شد پیامبر از خدا تقاضا کرد که (مصداق اتم آن را) گوش‌های علی(ع) قرار دهد و این خواسته پیامبر انجام شد.

نویسنده کتاب فضائل الخمسه این حدیث را علاوه بر آنچه گفته شد از کنزالعمال و نورالابصار و مجمع الزوائد الهیثمی و اسباب النزول واحدی نیشابوری نیز نقل کرده است.

دلالت آیه

دلالت بر افضلیت امیرالمومنین(ع)

بر اساس احادیثی که در تفسیر این آیه از مفسران و محدثان مشهور سنی همچون ثعلبی و ابونعیم روایت شده است، خداوند تنها گوش حضرت امیرالمؤمنین(ع) را گوش شنوای هوشیاری قرار داده که ظرف علم نبوی باشد و علم را از رسول خدا(ص) فراگیرد و حفظ کند. روشن است که براساس این احادیث، فضیلت برخورداری از گوش شنوا تنها به حضرت امیرالمؤمنین(ع) اختصاص یافته است و هیچ یک از صحابۀ دیگر از چنین جایگاه و فضیلتی برخوردار نشده‌اند. در نتیجه، آیۀ شریفه بیان‌گر افضلیت امیرالمؤمنین(ع) از سایر صحابه است. ضمن اینکه این احادیث را جمع کثیری از پیشوایان حدیثی و تفسیری اهل سنت در ذیل آیه روایت کرده‌اند که از میان آنها می‌توان مشاهیر زیر را نام برد: بلاذری؛ سعید بن منصور؛ محمّد بن جریر طبری؛ ابن منذر؛ ابن أبی حاتم؛ ثعلبی؛ ابن مردویه؛ أبو نعیمغ زمخشری؛ ماوردی؛ واحدی؛ رازی؛ قرطبی؛ نیشابوری؛ ابن کثیر؛ أبوحیّان؛ سیوطی؛ ابن عساکر؛ هیثمی و ضیاء مقدسی.

مناقشات ابن تیمیه

ابن تیمیه، اندیشمندان نامدار و مورد اعتماد سنیان را بی‌اعتبار و غیر قابل اعتماد معرفی می‌کند و در مناقشه به استدلال علامۀ حلّی می‌نویسد: «پاسخ به وی وجوهی دارد:

۱. نخست بیان صحت این اسناد است. ثعلبی و ابونعیم احادیثی را روایت می‌کنند که به اجماع همگان به آنها احتجاج نمی‌شود.

۲. دوم: این حدیث به اتّفاق اهل دانش ساختگی است».

نقد و بررسی مناقشه در جعلی بودن حدیث

تواتر معنوی حدیث

در پاسخ به این اشکال باید گفت: حدیث نزول آیه ﴿وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ﴾ در شأن حضرت علی(ع) متواتر معنوی است و در حدیث متواتر بحث از صحت، حُسن، ضعف، جعل و... معنا ندارد؛ چراکه در چنین حدیثی مهم تکیه داشتن حدیث به جمعی است که خبر مجموع، موجب یقین انسان به صدور آن از نبی اکرم(ص) گردد. به عبارت دیگر هرگاه حدیثی توسط جمعی نقل شد که امکان تبانی ایشان بر دروغ وجود نداشته باشد، انسان یقین به صدور آن از نبی اکرم(ص) خواهد کرد و با وجود چنین یقینی بحث از رجال حدیث و اینکه آنان عادل و ضابط و... هستند و نیز بحث از اینکه حدیث صحیح، حسن، ضعیف، مجعول و یا... است، معنا ندارد. در یک کلام وقتی تواتر حدیثی اثبات شد، آن حدیث بدون نیاز به هیچ بحث دیگری حجت و قابل احتجاج است حتی اگر تمام روات آن کافر باشند. اثبات تواتر حدیث نزول آیه ﴿وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ﴾ (و گوشی شنوا آن را ضبط کند) در شأن حضرت علی(ع) متوقف بر دو امر است: تعریف حدیث متواتر و تطبیق آن تعریف بر حدیث مذکور.

تعریف حدیث متواتر:

حدیث متواتر به حدیثی گفته می‌شود که تا انتهای سند توسط تعداد زیادی از رواتی که امکان تبانی و توافقشان بر دروغ وجود ندارد، نقل شود. باید توجه داشت که عدد خاصی در تعداد روات حدیث متواتر، مطرح نیست، بلکه مهم این است که تعداد ایشان به اندازه‌ای باشد که عقل تبانی آنان بر کذب و یا وقوع کذب و اشتباه از آنان به صورت تصادفی را محال بداند. بنابراین، اقدام برخی از علماء به تعیین عدد روات و اینکه این عدد هفتاد یا دوازده یا چهار و یا... است، اقدام صحیحی نیست.

طبقات حدیث

باید توجه داشت که در تمامی طبقات روات حدیث متواتر، باید تعداد ایشان به اندازه‌ای باشد که یقین به عدم کذب به صورت عمدی و یا اشتباهی شود، بنابراین اگر در برخی طبقات تعداد روات یقین‌آور باشد، اما در برخی دیگر این چنین نباشد، نمی‌توان به تواتر حدیث حکم کرد. نکته آخر اینکه مستند در حدیث متواتر باید حس باشد، بنابراین قضایای اعتقادی که مستند به عقل هستند مانند وحدانیت خداوند سبحان و نیز قضایای عقلی صرف مانند قضیه «یک نصف دو است»، نمی‌توانند از مصادیق حدیث متواتر باشند؛ چراکه چنین قضایایی به عقل تکیه دارند نه اخبار. تطبیق تعریف به حدیث مورد نزاع: نخست باید گفت حدیث نزول آیه ﴿وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ﴾ در شأن حضرت علی(ع) از مصادیق قضایای اعتقادی مستند به عقل یا قضایای عقلی صرف نیست، پس می‌تواند از مصادیق حدیث متواتر باشد. در مورد تعداد روات حدیث مذکور نیز باید گفت: تعداد ایشان در تمامی طبقات به اندازه‌ای است که انسان یقین به عدم تبانی آنان به کذب یا عدم اشتباه ایشان نماید:

طبقه اول روات حدیث: حضرت علی(ع)، بریده بن حصیب اسلمی، ابن عباس، جابر بن عبدالله انصاری و انس بن مالک انصاری.

طبقه دوم روات حدیث: مکحول، عبدالله بن رستم ابی داوود، ابوعمرو عثمان بن خطاب معروف به ابی الدنیا الاشجّ، زر بن حبیش الاسدی، عمر بن علی بن ابی طالب(ع)، صالح بن میثم، ابی زبیر، میمون بن مهران، سعید بن جبیر، و قتادة و...

طبقه سوم روات حدیث: علی بن حوشب، عبدالله بن زبیر، فضیل بن عبدالله، ابوبکر مفید، عدی بن ثابت، محمد بن عمر، محمد بن عبدالله، عباد بن کثیر، جعفر بن برقان، مسلم بن بطین، سعید بن بشیر و...

طبقه چهارم روات حدیث: زید بن یحیی، ولید بن مسلم، بشر بن آدم، اسماعیل بن ابراهیم ابویحیی تیمی، قاضی ابوالفضل احمد بن محمد بن عبدالله رشیدی، ابوسیعد بن ابی رشید، ابوعثمان بن ابی بکر زعفرانی، ابوعمر بن ابی زکریا شعرانی، اعمش، عبد الله بن عمر، علی بن سهل رملی، یحیی بن صالح، ابوتوبه، مسکین سمان، عباس بن بکار، عبدالله بن واقد، عبدالرزاق و...

طبقه پنجم روات حدیث: عباس بن ولید، حمد بن خلف، حسن بن حماد، سنان بن هارون، محمد بن عبدالله، ابو عمیر رملی، ابو امیه، محمد بن عبد الرحمان بن سهم انطاکی، علی بن سهم رملی، اسحاق بن ابراهیم بن ابی اسرائیل، سوید بن سعید، موسی بن عیسی بن منذر، اسماعیل بن غزوان بن محمد بن فضیل، حصین، محمد بن زکریا همان محمد بن غالب بغدادی همان ۴۳۵) عباس دوری همان ۴۳۷)، محمد بن یحیی بن ابی سمینه، ابو سالم بغدادی، سفیان، ابراهیم بن محمد یمانی و...

طبقه ششم روات حدیث: ابوزرعه دمشقی، محمد بن جریر طبری، زکریا بن یحیی زحمویه، محمد بن مسیب بن اسحاق، ابوعلی محمد بن محمد بن ابی حذیفه، احمد بن علی خراز، علی بن سراج مصری، عبدالله بن محمد بن ناجیه، ابوولید محمد بن ادریس شامی، عبدالرحمان بن داوود، محمد بن عبد الله بن سلیمان، ابواحمد بصری، ابوالقاسم بن فضل، ابو الحسن صفار، ولید بن ابان، ابو جعفر حضرمی، علاء بن مسلمه، فضل بن دکین، و... با توجه به این تعداد، باید گفت: به یقین حدیث دال بر نزول آیه ﴿وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ﴾ در شأن حضرت علی(ع) دارای تواتر معنوی است؛ چراکه تبانی بر کذب پنج تن از صحابی آن هم صحابه‌ای همچون حضرت علی(ع)، حبر الأمة ابن عباس و... در طبقه اول روات و نیز تبانی بر کذب یازده راوی در طبقه دوم و سوم، هفده راوی در طبقه چهارم، بیست و یک راوی در طبقه پنجم و هجده راوی در طبقه ششم حدیث مذکور امری است که هیچ انسان منصفی آن را نمی‌پذیرد.

نمونه‌ای از اسانید حدیث

حدیث مذکور با طرق متعدد و اسانید گوناگون از رسول گرامی اسلام(ص) و نیز حضرت علی(ع) نقل شده است. حاکم حسکانی در کتاب شواهد التنزیل بعد از اشاره به اینکه حدیث مذکور توسط جماعتی از روات از حضرت علی(ع) نقل شده است، به اسامی برخی از آنها اشاره دارد که عبارتند از: اباعمرو عثمان بن خطاب معروف به آبی الدنیا الاشجح، زر بن حبیش الاسدی، عمر بن علی بن ابی طالب(ع) و مکحول شامی. همچنین وی بریده اسلمی، مکحول، جابر بن عبد الله انصاری، ابن عباس، انس بن مالک انصاری و... را نیز روات حدیث مذکور از نبی اکرم(ص) معرفی کرده است. از آنجا که بررسی تک‌تک اسانید حدیث مذکور در این مجال نمی‌گنجد، یک نمونه از این اسانید را مورد بررسی قرار می‌دهیم تا اثبات شود که حتی اگر حدیث مذکور متواتر نباشد، باز به لحاظ سندی قابل دفاع و احتجاج است.

ابن ابی‌حاتم در تفسیر خود می‌نویسد: حدثنا أبو زرعة الدمشقی، حدثنا العباس بن الولید بن صبح الدمشقی، حدثنا زید بن یحیی، حدثنا علی بن حوشب، سمعت مکحولا یقول: لما نزل علی رسول الله(ص) ﴿وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ﴾ قال رسول الله(ص): «سألت ربی أن یجعلها أذن علی» فکان عليّ یقول: ما سمعت من رسول الله(ص) شیئا قط فنسیته. سیوطی بر این باور است که وی در این تفسیر ملتزم بود که صحیح‌ترین احادیث را نقل کند و هرگز در آن، حدیث موضوع نیاورده است.

روات حدیث

ابوزرعة دمشقی: عبیدالله بن عبدالکریم بن یزید بن فروخ معروف به ابوزرعه دمشقی از شیوخ مسلم، نسائی، ابن ماجه و... است. نسائی او را ثقه دانسته است. به اعتقاد ابو حاتم او امام است. ابوبکر خطیب وی را امام، حافظ، متقن و صادق دانسته است. عبدالله بن احمد به نقل از پدرش ابوزرعه را از حفاظ معرفی کرده است. همچنین او به نقل از پدرش می‌گوید: «افقه از اسحاق بن راهویه و احفظ از ابی زرعه را ندیده‌ام». اسحاق بن راهویه بر این باور است که هر حدیثی که ابو زرعة اطلاعی از آن نداشته باشد، اصل ندارد. ابن حبان نیز نام او را در کتاب ثقات آورده است. اینها بخشی از تعدیل‌هایی است که علماء درباره وی بیان داشته‌اند. قطعاً الفاظی همچون ثقة، حافظ، متقن، امام و... در نزد علمای رجال دلالت بر ضبط و عدالت راوی و در نتیجه حجیت حدیث او دارد، به خصوص اگر این الفاظ دال بر مبالغه باشند، مانند افقه و احفظ.

عباس بن ولید بن صبح دمشقی: وی از شیوخ ابن ماجه و... است. ابو حاتم او را شیخ نامیده است. به اعتقاد ابن حجر او صدوق است. ابن حبان نیز نام عباس بن ولید را در کتاب الثقات آورده و او را مستقیم الامر فی الحدیث دانسته است. ذکر نام عباس در کتاب الثقات حکایت از ثقه بودن وی در نزد ابن حبان و در نتیجه حجیت حدیث او دارد. تعدیل با الفاظ شیخ و صدوق نیز چون دلالت بر ضبط راوی ندارد، موجب می‌شود که حدیث راوی نگاشته شده و در مورد ضبط وی تحقیق شود. بنابراین بر اساس تعدیل ابن حبان احادیث عباس بن ولید قابل احتجاج است و بر اساس تعدیل‌های ابو حاتم و ابن حجر نیز حدیث وی نگاشته شده و در مورد ضبط وی تحقیق می‌شود.

زید بن یحیی: احمد بن حنبل، احمد بن عبدالله عجلی، اسحاق بن ابراهیم و ابن حجر عسقلانی او را ثقه دانسته‌اند. حافظ ابوعلی حسین بن علی نیشابوری نیز وی را ثقه مأمون دانسته است. ابوزرعة دمشقی درباره او می‌گوید: «او از اهل فتوی در دمشق بود». ابن معین نیز می‌گوید: «از او حدیث نوشته‌ام و او پیرو مکتب رأی و اجتهاد بود». اشاره شد که لفظ «ثقة» از الفاظی است که دلالت بر ضبط و عدالت راوی و در نتیجه حجیت حدیث او دارد. نکته قابل توجه این است که تکرار الفاظ توثیق حکایت از شدت ضبط و عدالت راوی دارد، خواه این تکرار تکیه بر یک لفظ داشته باشد، مثل اینکه گفته شود: ثقة ثقة و یا با الفاظ مختلف صورت پذیرد، به عنوان مثال گفته شود: ثقة ثبت، ثقة متقن، ثقة مأمون و...، بنابراین حافظ نیشاپوری با تکرار لفظ توثیق به دنبال اثبات شدت عدالت و ضبط زید بن یحیی است.

نکته دیگر اینکه ذهبی به نقل از ابن عدی مراد ابن معین از عبارت «یکتب حدیثه» را ضعف روای دانسته است. به عبارت دیگر هرگاه ابن معین درباره یک راوی بگوید: «یکتب حدیثه» (حدیث او نوشته می‌شود) یعنی وی از جمله ضعفا است. اما باید توجه داشت که: اولاً، عبارت «یکتب حدیثه» (حدیث او نوشته می‌شود) غیر از عبارت «کتبت عنه و کان صاحب رای» (از او حدیث نوشتم و او پیرو مکتب رأی و اجتهاد بود) است؛ چراکه فعل در جمله دوم به صورت معلوم آمده است. ثانیاً، بر فرض که جمله «کتبت عنه و کان صاحب رأی» (از او حدیث نوشتم و او پیرو مکتب رأی و اجتهاد بود) عبارت دیگر «یکتب حدیثه» (حدیث او نوشته می‌شود) باشد و بر ضعف زید بن یحیی دلالت نماید، باز اشکالی به ثقه بودن و حجیت حدیث زید وارد نیست؛ چراکه جرح با الفاظی همچون «یکتب حدیثه» جرح مبهم است و جرح مبهم توان مقابله با تعدیل آن هم تعدیلی که در آن لفظ توثیق تکرار شده باشد را ندارد.

علی بن حوشب: عبدالرحمن بن ابراهیم و عجلی او را ثقه دانسته‌اند. ابن حبان نام او را در کتاب ثقات آورده است. دحیم و ابن حجر عسقلانی نیز می‌گویند: «لا بأس به». باید توجه داشت که لفظ «لا بأس به» چون دلالت بر ضبط راوی ندارد، نمی‌توان با تکیه بر آن حجیت خبر راوی را اثبات نمود، بلکه باید حدیث راوی را نوشته و در مورد ضبط وی تحقیق کرد. درباره علی بن حوشب باید گفت: چون افرادی همچون عبدالرحمن بن ابراهیم و عجلی او را ثقه دانسته‌اند، پس می‌توان نتیجه گرفت که وی دارای قوه ضبط بوده و حدیث او حجت است.

مکحول: محمد بن منذر هروی او را فقیه شام دانسته است. سعید بن عبد العزیز نیز وی را افقه اهل شام معرفی کرده است. محمد بن عبد الله بن عمار موصلی بر این باور است که او امام اهل شام است. عجلی درباره وی می‌گوید: «تابعی، ثقة» (تابعی و ثقه است). ابو حاتم می‌گوید: «در شام افقه از مکحول را نمی‌شناسم». ابن حجر نیز می‌نویسد: «ثقة فقیه کثیر الارسال» (ثقه و فقیه است و احادیث مرسل زیاد نقل می‌کند). بنابراین مکحول ثقه بوده و احادیث وی قابل احتجاج است.

با توجه به اینکه مکحول کثیر الارسال است، قطعاً روایت او از نبی اکرم(ص) مرسل است؛ چراکه او یک تابعی است، اما آیا روایت مرسل مترادف با روایت موضوع است؟ در پاسخ باید گفت: عدم صحت اصطلاحی حدیث و از آن جمله حدیث مرسل مترادف با موضوع بودن آن نیست. جالب اینکه امام ابوحنیفه، امام مالک و پیروان ایشان مراسیل افراد ثقه را از مصادیق حدیث صحیح و قابل احتجاج دانسته‌اند. آنان بر صحت ادعای خویش دو دلیل ارائه کرده‌اند: ۱. راوی ثقه از نبی اکرم(ص) نقل روایت نمی‌کند، مگر اینکه آن را از فرد ثقه‌ای شنیده باشد، به خصوص اینکه اگر آن راوی تابعی باشد؛ چراکه ظاهر امر این است که تابعین احادیث را از صحابه اخذ کرده‌اند و صحابه عدول می‌باشند. ۲. به شهادت نبی اکرم(ص) حال و وضعیت غالب در مردمان قرون نخست اسلام عدالت و صداقت است، بنابراین اگر به جرح یکی از روات آن عصر اطلاع نیافتیم، ظاهر این است که وی عادل و مقبول الحدیث است. به عبارت دیگر فرد محذوف در مراسیل ثقه به دورانی تعلق دارد که حال غالب در آن دوران عدالت و صداقت است و چون ما اطلاعی از وضعیت آن راوی محذوف نداریم و جرحی نیز در مورد وی در دسترس نیست، ظاهر این است که وی عادل و مقبول الحدیث است.

با توجه به آنچه گفته شد باید گفت: تمام روات سند حدیث مذکور ثقه بوده و احادیث ایشان قابل احتجاج است. همچنین الفاظ تحمل در این سند حکایت از سماع (شنیدن) حدیث توسط راوی و اتصال آن دارند. تنها اشکال موجود این است که روایت مکحول از نبی اکرم(ص) مرسل است که در پاسخ به این اشکال نیز گفته شد:

1. روایت مرسل مترداف با روایت موضوع نیست.
2. ابوحنیفه، مالک و پیروان ایشان مراسیل ثقه را حجت دانسته‌اند.

جبران ضعف حدیث با قاعده کثرت طرق و متابعات و شواهد

ابن صلاح در کتاب «علوم الحدیث» خاطرنشان می‌سازد: اگر ضعف حدیثی ناشی از ضعف راوی در حفظ، یا مرسل بودن حدیث باشد، چنین ضعفی با نقل آن حدیث از طریقی دیگر قابل جبران خواهد بود. دکتر محمد عجاج خطیب نیز اسباب ضعف و جرح روات را بر دو نوع دانسته است:

1. اموری که عدالت راوی را از بین می‌برند، مانند: دروغ بستن به رسول الله(ص)، دروغ بستن به احادیث مردم، فسق، جهالت راوی، بدعت‌گذاری با امری کفرآمیز و اموری از این قبیل.
2. اموری که حکایت از ضعف راوی در حفظ و ضبط دارند که عبارتند از: غفلت، زیادی غلط و اشتباه، سوء حفظ، وهم مانند متصل کردن حدیث مرسل یا منقطع و مانند اینها. محمد عجاج بر این باور است که اگر ضعف حدیث ریشه در قسم اول از اسباب ضعف داشته باشد، قاعده کثرت طرق قادر به جبران ضعف حدیث نخواهد بود؛ چراکه اسباب ضعف چنین حدیثی قدرت تخریب بیشتری دارند. اما اگر ضعف حدیث ناشی از قسم دوم اسباب ضعف باشد، این حدیث از طریق قاعده کثرت طرق تقویت شده و ضعف آن با نقل آن حدیث از طریقی دیگر جبران خواهد شد؛ چراکه با این روش روشن خواهد شد که راوی طریق اول ضعف در ضبط ندارد. بنابراین بر اساس قاعده کثرت طرق، حدیث از مرتبه ضعیف به مرتبه «حَسَن لغیره» ارتقا خواهد یافت. به اعتقاد وی ضعف حدیث به دلیل تدلیس و ارسال نیز با قاعده کثرت طرق قابل جبران است و نقل حدیث از طریق دیگر، آن را از مرتبه ضعیف به مرتبه حسن لغیره خواهد رساند. احمد بن محمد بن صدیق غماری پا را فراتر گذاشته و مدعی شده است که حدیثی را که ضعف شدید نداشته باشد، می‌توان با تکیه بر قاعده کثرت طرق و وجود متابعات و شواهد به مرتبه «صحیح لغیره» رساند. جالب اینکه روایات راویان ضعیف را نیز می‌توان به عنوان متابعات و شواهد مورد استناد قرار داد؛ چراکه در صحیح بخاری و مسلم روایات جماعتی از راویان ضعیف به عنوان متابعات و شواهد نقل شده است، البته این حکم فراگیر نبوده و روایت هر راوی ضعیفی چنین صلاحیتی را ندارد، و به این جهت است که دار قطنی و دیگران در توصیف روات ضعیف می‌گویند: «فلانٌ یعتبَر به و فلانٌ لا یعتبَر به» (روایت فلانی قابل اعتبار است و روایت فلان کس قابل اعتبار نیست).

با توجه به مطالب مذکور باید گفت: قاعده کثرت طرق و تقویت حدیث توسط متابعات و شواهد، از قواعد مسلم و پذیرفته شده نزد علمای حدیثی اهل سنت است. حدیث دال بر نزول آیه ﴿وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ﴾ در شأن حضرت علی(ع) نیز از طرق متعددی نقل شده و دارای متابعات و شواهد مختلف است. بنابراین، حدیث مذکور بر مبنای علمای حدیثی اهل سنت از احادیث صحیح لغیره و یا حداقل از احادیث حسن لغیره است و روشن است که چنین حدیثی نزد جمهور علماء حجت بوده و قابل عمل است.

نقل حدیث در تفسیر مورد اعتماد ابن تیمیه

در میان منابعی که حدیث مذکور را نقل کرده‌اند، تفسیر طبری قرار دارد. وی از سه طریق روایات نزول آیه ﴿وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ﴾ در شأن حضرت علی(ع) را نقل کرده است. حال باید از ابن تیمیه پرسید که چگونه ممکن است در تفسیری که خود آن را تائید کرده و آن را اصح تفاسیر و خالی از بدعت دانسته است و معتقد است که صاحب آن از افراد متهم روایت نقل نکرده است، احادیث موضوع آن هم موضوع مورد اتفاق وجود داشته باشد؟

۳. وجه سوم ابن تیمیه پس از ساختگی شمردن حدیث، آیه را تفسیر به رأی می‌کند و می‌نویسد: مراد خداوند از "اذن واعیة" در این آیه: ﴿إِنَّا لَمَّا طَغَى الْمَاءُ حَمَلْنَاكُمْ فِي الْجَارِيَةِ * لِنَجْعَلَهَا لَكُمْ تَذْكِرَةً وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ﴾‌، گوش یکی از مردم نیست؛ چراکه این خطاب به بنی آدم است و نشاندن آنها در کشتی از بزرگترین آیات است. خدای تعالی می‌فرماید: ﴿وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ * وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ﴾ و فرموده: ﴿أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِنِعْمَةِ اللَّهِ لِيُرِيَكُمْ مِنْ آيَاتِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ﴾. پس چگونه همه اینها را یکی از مردم به خاطر می‌سپارد؟

آری، گوش علی [(ع)] از گوش‌های شنوای هوشیار است، همچون گوش ابوبکر و عمر، عثمان و غیر اینها و در اینجا علی(ع) به این امر اختصاص ندارد و این از مطالبی است که به ضرورت دانسته می‌شود. همانا گوش‌های شنوا، گوش علی(ع) به تنهایی نیست. آیا گوش رسول خدا(ص)، شنوا نیست‌؟ و همین طور گوش حسن، حسین، عمار، ابوذر، مقداد، سلمان فارسی، سهل بن حنیف و غیر اینها از کسانی که بر فضیلت و ایمانشان توافق دارند؟ و اگر گوش شنوا برای او و غیر او باشد، جایز نیست که گفته شود این افضلیت برای غیر او حاصل نشده است... .

سپس ادّعا شده که آیه در زمرۀ فضائل علی(ع) است، در حالی که به تحقیق چنین نیست. همچنین ادعا شده که این فضیلت برای غیر او نیست، در حالی که به تحقیق از فضائل مشترک است؛ پس همانا همۀ فضائلی که برای علی(ع) ثابت است، میان او و دیگران مشترک است، به خلاف فضائل ابوبکر و عمر که همه آنها اختصاصی است و اشتراکی در آنها نیست!

همچنین ادّعا شده که این فضیلت مستلزم امامت است، در حالی که معلوم است که فضیلت جزئی در امری از امور، مستلزم فضیلت مطلق و امامت نیست و به امام اختصاص ندارد، بلکه برای امام و غیر امام و برای فاضل مطلق و غیر او ثابت می‌شود. پس شیعه استدلال خود را بر این سه مقدمه بنا نهاده در حالی که هر سه آنها باطل است. از این رو آن را به مقدمۀ چهارمی پیوند می‌زند که مورد اختلاف است، لیکن ما در آن با او نزاعی نداریم، بلکه می‌پذیریم که هر کس افضل باشد، به امامت سزاوارتر است، لیکن رافضی بر آن حجتی ندارد.

نقد و بررسی

ابن تیمیه ادّعا کرده که برخورداری از گوش شنوایی که ظرف علم نبوی است به امیرالمؤمنین(ع) اختصاص ندارد. اما این سخن وی ادّعایی است که هیچ دلیلی برای آن وجود ندارد و این همان تفسیر قرآن بر اساس هوای نفس است که با نص صریح مخالفت می‌کند. بنابر این ادّعای وی پوچ و باطل است. وی می‌کوشد با داخل کردن رسول خدا(ص) و حسنین(ع) در دایرۀ دارندگان گوش شنوا، اختصاص آن را به امیرالمؤمنین(ع) نفی می‌کند، اما بطلان این سخن هم روشن است، زیرا:

1. گوش شنوا ظرفی برای فراگیری و حفظ علم نبوی و حقایق وحیانی است، پس خود رسول اکرم(ص) از این دایره خارج و فراتر از آن است.
2. بحث افضلیت در میان صحابه پیامبر و برای اثبات شایستگی جانشین رسول خدا(ص) مطرح می‌شود و هرگز هیچ یک از صحابه حتی امیرالمؤمنین(ع) با پیامبر اکرم(ص) قابل مقایسه نیست و مقایسه آنها با رسول خدا(ص) خطایی آشکار و نابخشودنی است.
3. برخورداری سایر ائمه و جانشینان امیرالمؤمنین(ع) از گوش شنوای علم نبوی، هرگز با نزول آیۀ شریف در شان امیرالمؤمنین(ع) منافقات ندارد.
4. داخل ساختن سایر صحابه به ویژه حاکمان پس از پیامبر خدا(ص)، در این دایره بی‌اساس و بدیهی البطلان است. در نتیجه براساس نص صریح و سنّت صحیح، آیۀ شریف تنها در شأن امیرالمؤمنین(ع) نازل شده و این فضیلت در میان صحابه تنها به امیرالمؤمنین(ع) اختصاص دارد و بیان‌گر افضلیت ایشان است؛ از این‌رو برخلاف ادّعای ابن تیمیه، هر چهار مقدمۀ استدلال مرحوم علّامه و نتیجۀ حاصل از آن قطعا صحیح است.

مقدمات علّامه حلی:

1. آیۀ شریفه ﴿وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ﴾ بر پایۀ احادیث صحیح، در شأن امیرالمؤمنین(ع) نازل شده و بیان‌گر فضلیت ایشان است.
2. نزول این آیۀ و برخورداری از این فضیلت تنها به امیرالمؤمنین(ع) اختصاص دارد و احدی در این فضیلت با او شریک نیست.
3. برخورداری از این فضیلت اختصاصی، به روشنی بر افضلیت امیرالمؤمنین(ع) از سایر صحابه دلالت دارد.
4. به حکم عقل، تقدم مفضول بر فاضل قبیح است.

نتیجه:

امیرالمؤمنین(ع) باید بر سایر صحابه مقدم شود، پس او امام و خلیفۀ بلافصل رسول خدا(ص) خواهد بود.

چون این برهان برهانی است بُرنده و روشن، از این رو ابن تیمیه چاره‌ای جز یاوه‌سرائی و بدگویی از شیعیان ندارد. به همین جهت است که در سخن دراز و باطل خود، شیعه را مورد حمله قرار داده و بسیار ناسزاگویی کرده و آنها را به بی‌عقلی و جهل متهم ساخته است! اما مطالبی که وی دربارۀ شیعیان تفوّه کرده، شایسته خود او و اسلاف و پیروانش است؛ از این‌رو ما از طرح و پاسخ‌گویی به آنها خودداری و تنها برهان قاطع علّامه را بازگو کردیم تا خوانندگان منصف، خود در این باره قضاوت کنند.

در پایان یادآور می‌شویم که غیر از احادیث مطرح شده از سوی مرحوم علّامه، احادیث صحیح دیگری در این باره در متون معتبر نزد سنیان و توسط اندیشمندان مورد اعتماد آنان روایت شده و احادیث دیگری نیز مضمون آن را تأیید می‌کنند و شاهدی بر صحّت آن هستند. به عنوان نمونه سیوطی در الدرّالمنثور از طبری، ابن أبی حاتم، واحدی، ابن مردویه، ابن عساکر و ابن نجار نقل می‌کند که هر یک به اسانید خود از بریده روایت کرده‌اند که گفت: «رسول خدا(ص) به علی(ع) فرمود: «همانا خداوند به من امر کرده که تو را به خود نزدیک سازم و از خویش دور نکنم و به تو علم بیاموزم و تو آن را فراگیری و به خاطر بسپاری و حق توست که آن را بیاموزی و حفظ کنی و ظرف آن باشی»، پس این آیه نازل شد».

با توجه به التزام ابن ابی‌حاتم مبنی بر نقل احادیث صحیح در کتاب خود و اجتناب از آوردن احادیث ضعیف و با توجه به نقل این تفسیر در کتاب وی، می‌توان به صحت تفسیر این آیه، اهل سنّت را ملتزم کرد.

منابع

1. مکارم شیرازی، ناصر، پیام قرآن ج۹
2. حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۶
3. جمعی از نویسندگان، فرهنگ‌نامه علوم قرآنی
4. برازش، علیرضا، تفسیر اهل بیت، ج۱۶