امام در فقه سیاسی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث امام است. امام از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: امام در لغت - امام در قرآن - امام در تفسیر و علوم قرآنی - امام در کلام اسلامی - امام در معارف و سیره علوی - امام در فقه اسلامی - امام در فقه سیاسی - مقام امام - امام از دیدگاه اهل سنت - پرسش‌های مرتبط

معناشناسی

معنای لغوی

امام پیشوایی است که به گفتار و رفتار او اقتدا می‌شود، یعنی آنکه از وی پیروی می‌شود؛ خواه انسان باشد یا کتاب یا غیر آن، حق باشد یا باطل؛ کتاب، راه، هر کسی که به او اقتدا می‌شود یا در امور جامعه بر دیگران مقدّم شمرده شود، امام خوانده می‌شود؛ چه در راه حق و چه در مسیر ضلالت و گمراهی؛ جمع آن ائمه است.

امام در اصطلاح سیاسی

گرچه در اصطلاح عرف شیعه، امام به ائمه معصومین (ع) اطلاق می‌شود؛ ولی امام به کسی گفته می‌شود که در عمل زمام امور را به دست گرفته و رهبری امت در تمامی شؤون توسط او انجام شود. گاه زمامداری و رهبری امور، براساس حق و عدالت است و گاه به صورت باطل و ظلم. چنانکه امام صادق (ع) فرمود: امامان در کتاب خدا دو گونه‌اند: نخست آنکه خدا فرمود: ﴿وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا﴾ پیامبران را امامان قرار دادیم، تا طبق أمر ما مردم را هدایت کنند، نه اینکه به امر مردم و طبق خواسته آنها که پیامبران، امر خدا را مقدم برخواسته مردم می‌دارند و حکم خدا را پیش از حکم و رأی مردم عمل می‌کنند. دوم آنکه خدا فرمود: ﴿وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ﴾ ما شیاطین را امامانی قرار دادیم که مردم را به سوی آتش دعوت می‌کنند. اینان خواسته‌ها و امیال آدم‌ها را بر امر خدا مقدم می‌دارند و حکم آنها در نزدشان مقدم بر حکم خداست. امیال و هواهای خود را دنبال می‌کنند و کتاب خدا را پشت سر می‌نهند.

قرآن در جای دیگر گفته است: ﴿فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ﴾ که نشانگر دو نوع امام و دو گونه امامت است.

در برخی از نصوص اسلامی به «امیر الحاج» نیز امام اطلاق شده است. امام صادق (ع) وقتی در عرفات از مرکب افتاد و اسماعیل بن علی که قافله‌دار بود، به‌خاطر امام (ع) از حرمت باز ایستاد و به وی فرمود: «سِرْ فَإِنَّ الْإِمَامَ لَا يَقِفُ‌» حرکت کن، امام که نباید بایستد.

در رساله حقوق امام سجاد (ع) نیز بخشی به حقوق امامت اختصاص یافته و در آن دو کلمه سائس و امام، مترادف آمده است: «وَ كُلُّ سَائِسٍ إِمَامٌ».

برخی از مستشرقین اطلاق کلمه امام را در قرآن به معنای رییس دولت و رهبر سیاسی و معرف نظام مورد تردید قرار داده‌اند ولی با توجه به موارد دیگر استعمال این واژه در قرآن به خوبی روشن می‌شود که امامت به مفهوم وسیع، هدایت جامعه و رهبری است شامل همه ابعاد اجتماعی از جمله هدایت و رهبری سیاسی نیز می‌شود.

امام حق

از دیدگاه دانشمندان شیعه، با توجه به آیات قرآن امام حق دارای ویژگی‌های زیر است:

1. انتصاب از جانب خداوند؛
2. برخورداری از عصمت؛
3. خالی‌ نبودن زمین از امام در هر عصری؛
4. مؤید به تائیدات الهی؛
5. علم به اعمال بندگان؛
6. برتری در فضایل نفسانی از همه انسان‌های زمان؛
7. برخورداری از علم در همه مسائل مورد نیاز مردم در امور معاش و معاد.

منابع

1. عمید زنجانی، عباس علی، دانشنامه فقه سیاسی ج۱
2. نظرزاده، عبدالله، فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم