بحث:آیات مربوط به ظهور و انتظار کدامند؟ (پرسش)
نویسنده: آقای واثق
پاسخ تفصیلی
قرآن و حوادث آخرالزمان
- یکی از ویژگیهای قرآن کریم ابدی بودن این کتاب است. یعنی قرآن به عنوان آخرین کتاب نازل شده، لازم است با زبانی سخن بگوید که در همۀ مکانها و زمانها قابل استفاده و عرضه باشد، در غیر این صورت به مرور زمان، تازگی و صلابت خود را از دست خواهد داد. حال با توجه به این ویژگی (یعنی ابدی بودن آیات آن) باید توجه داشته اکثر آیات قرآن به صورت کلی و "قضیه حقیقیه" نه "شخصیه خارجیه" بیان شده است و در هر زمان مصادیق این قضیه حقیقیه ـ که به صورت عام و کلی بیان شده ـ استخراج میشود. از این رو وقتی با روایات تفسیری، برای آیهای مصداق معرفی شده است، مفسرین میفرمایند: "این یکی از مصادیق آیه است نه اینکه آیه فقط همین معنا و مصداق را داشته باشد[۱]. به عنوان نمونه در سوره حمد ذیل آیه
اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ
[۲] شیخ صدوق از امام صادق (ع) حکایت میکند: «"الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِیمُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ (ع)"» و علامه در شرح آن مینویسد: "این روایات از قبیل تطبیق و بیان مصداق بارز برای آیه است"[۳].
- با توجه به آنچه بیان شد: در مورد ظهور و انتظار فرج حضرت مهدی (ع) بلکه دیگر جنبههای شخصیتی ایشان آیۀ صریحی وارد نشده ولی با در نظر گرفتن منطق فهم قرآن و تأویل و تفسیر و با توجه به روایات آیات متعددی را میتوان بر شمرد که یکی از مهمترین مصادیق آیه امام زمان (ع) هستند[۴].
- در قرآن کریم دربارۀ حوادث آخرالزمان و تسلط خوبان و صالحان بر کل عالم هستی، گاه به تصریح و گاه با اشاره سخن به میان آمده است که این امر نشانۀ ریشه دار بودن این مسأله در آیات فراوانی ـ حدود سیصد آیه ـ از کلام الهی است[۵].
- آیات فراوانی در قرآن کریم اختصاص به بررسی حکومت واحد جهانی دارد که مفسرین دینی بر اساس احادیث و تفاسیری که از آنها کردهاند، در عین اینکه ترسیمگر آینده جهان است، آنها را به حضرت مهدی (ع) مربوط دانستهاند[۶].
- بعضی از آیات قرآن در ظاهر دلالت بر مقصود دارد و راجع به دولت جهانی او، یاران شایسته وی، عدالت اجتماعی و جهانگیر او، و اصلاح جهان به دست قومی که جز خدا را نمیپرستند و تنها او را قادر مطلق میدانند، است. این دسته از آیات را در اصطلاح "تنزیل" میگویند که قطع نظر از روایات و به همانگونه که نازل شده با منظور تطیبق میکند و دلالت دارد که سرانجام سراسر گیتی بوسیله یک مصلح بزرگ جهانی پر از عدل و داد خواهد شد. دسته دیگر از آیات شاید به ظاهر و نظر اول دلالتی نداشته باشد ولی با تفسیر و تأویلی که از ائمه اطهار (ع) رسیده است با منظور مطابقت کامل دارد، به این معنی که دلالت این آیات بر مقصود با انضمام روایات وارده از معصومین (ع) کامل میگردد[۷].
- باید توجه داشت چنانکه در حدیث متواتر و معروف «إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ کِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی» که مورد اتفاق شیعه و سنی آمده است پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آل)، اهل بیت خود را از قرآن مجید جدا نمیداند و کشف اسرار و تأویل قرآن مجید را به عهده آنان گذارده است و به مصداق "أهل البیت أدری بما فی البیت" آن ذوات مقدسه نیز بهتر از هر کسی دیگر آشنا به روش و شیوه و اهداف قرآن هستند و بهتر میتوانند مسلمانان را با قرآن راهبرند و در جریان امر بگذارند. آیاتی که توسط اهل بیت عصمت در کتابهای معتبر شیعه راجع به حضرت ولی عصر و ظهور او تأویل و تفسیر شده است بالغ بر صد آیه است، علامه مجلسی در جلد ۱۳ بحارالانوار بیش از ۶۰ آیه در باب مخصوصی و طی سایر ابواب دیگر نقل کرده است[۸].
- مجموعه این آیات در کتب متعددی جمعآوری شده از جمله:
- معجم احادیث الامام المهدی زیر نظر علی کورانی، ج ۵ که در این کتاب در مورد حضرت تا ۲۶۰ آیه ذکر شده است.
- سیمای امام زمان در آیینه قرآن از علی اکبر مهدیپور، ۱۴۰ آیه را ذکر کردهاند.
- سیمای مهدویت در قرآن اثر محمدجواد مولوینیا، ۷۴ آیه را توضیح دادهاند.
- مهدی در قرآن اثر محمد عابدینزاده، ۴۰ آیه را توضیح دادهاند.[۹]
آیات مربوط به امام زمان(ع)
- موعود همۀ کتب آسمانی:
وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ
[۱۰]. این آیه اشاره صریح دارد که عاقبت، صالحان وارث زمین خواهد شد و البته وعدۀ الهی متحقق میگردد[۱۱]. از امام باقر (ع) در مورد این آیه نقل شده است: «این بندگان شایسته که وارثان زمین میشوند، اصحاب مهدی در آخرالزمان هستند»[۱۲].[۱۳] در مجمع البیان پس از بیان این حدیث، حدیثی را نقل میکند: «اگر از عمر دنیا یک روز باقی مانده بود، خداوند همان روز را آنقدر دراز کند تا مردی صالح از اهلبیت برانگیخته شود و جهان را همانگونه که از جور و ستم لبریز شده باشد از داد و دادگری تبریز سازد»[۱۴]. زبور یعنی مزامیر داوود (ع) موجود است و همین عبارتی را که قرآن کریم میفرماید:
وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ
، در زبور فعلی نیز وجود دارد. یکی از اساسیترین مسائلی است که ارادۀ ازلی حق به آن تعلق گرفته است
أَنَّ الأَرْضَ يَرِثُهَا
است که
يَرِثُهَا
جنبه شمولی دارد؛ یعنی به طور فراگیر حاکمان زمین عباد صالح خواهند بود[۱۵]. در زبور کنونی که ملحق به تورات موجود است، چنین آمده: صالحان وارث زمین خواهند بود و در آن تا ابد سکونت خواهند کرد[۱۶].
- وعدۀ الهی به مؤمنان شایسته برای جانشینی در زمین:
وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُم فِي الأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُم مِّن بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا وَمَن كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ
[۱۷]. چون گسترش دین، در سراسر زمین، و جهانگیر شدن آیین از گذشته تاکنون پدیدار نگشته است، پس به یقین این امر در آینده خواهد بود چه این جهانگیریِ دین و آیین، وعدۀ خدایی است و تخلفناپذیر است[۱۸]. در این آیه: سه وعده صریح به مؤمنان وارسته و دارای عمل صالح داده شده است: خلافت در زمین، یعنی رسیدن به حکومت در تمام کرۀ زمین و برقراری عدالت؛ برقراری فرامین الهی در سرتاسر کره خاکی و برقراری آرامش و امنیت کامل در روی زمین و از بین رفتن ترس و نگرانی و ناامنی. از امام زین العابدین (ع) نقل شده فرمود: «این گروه به خدا قسم! همان پیروان ما هستند که خداوند به وسیلۀ مردی از خاندان ما، این موضوع را تحقق میبخشد و او مهدی این امت است»[۱۹].[۲۰] شیخ طوسی در الغیبة و کراجکی در کنزالفوائد روایت کردهاند که این آیه شریفه درباره قائم موعود و یاران او نازل شده است[۲۱].
- ذخیره الهی:
بَقِيَّةُ اللَّهِ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ
[۲۲]. از امام باقر (ع) در حدیثی طولانی از امام عصر(ع) سخن میگوید و میفرماید: «هنگامی که قائم خروج کند، به خانه کعبه تکیه دهد. آنگاه ۳۱۳ نفر نزد او گرد آیند، پس نخستین سخن که گوید، این آیه است:
بَقِيَّةُ اللَّهِ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ
در نقل دیگری آمده است: «من بقیة الله و حجت خدایم و خلیفه خدایم در میان شما، آنگاه هر مسلمانی که به او سلام دهد گوید: «"السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا بَقِیَّةَ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ"»[۲۳]
- امامت و وراثت مستضعفان:
وَنُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ
[۲۴] آیه دربارۀ بنی اسرائیل و قصه حضرت موسی (ع) و فرعون است. در این آیه اصلی مطرح شده است که ارادۀ ازلی الهی بر این تعلق گرفته مستکبران ریشهکن شوند و مستضعفان و عباد الله الصالحین وارثین ارض و حاکمین در زمین باشند؛ آن هم در پهنای زمینغ لذا محتوا و مفهوم عام آیه به خصوص زمان حضرت موسی (ع) و بنی اسرائیل مربوط نیست. اما آیا آن ارادۀ ازلی به طور کامل تحقق یافت؟ نه. قطعا این اراده باید تحقق پیدا کند و این جز با ظهور حضرت حجت (ع) امکانپذیر نیست. حضرت علی (ع) میفرماید: «این دنیا که امروزه از ما روگردان است روزی به ما رو خواهد آورد همانند ناقهای که به فرزندش از روی علاقه، روی میآورد»[۲۵] آنوقت حضرت این آیه را تلاوت فرمود:
وَنُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ
[۲۶]. حضرت امیر علی (ع) در خصوص این آیه فرمودند[۲۷]: «آنان مستضعفان خاندان محمدند، خداوند پس از کوشش آنان، مهدیشان را میفرستد و آنان را عزیز میگرداند و دشمنان آنان را ذلیل میسازد»[۲۸]. همان طور که ملاحظه میشود در آیات متعددی از قرآن کریم این وعده الهی متذکر شده است که روزی فراخواهد رسید که وارثان زمین اهل تقوا هستند و آنانی که به ناحق مورد ستم واقع شدند بر زمین حکومت خواهند کرد و وعده الهی تخلف ندارد[۲۹].
- بندگان ذخیره شده:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ مَن يَرْتَدَّ مِنكُمْ عَن دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلاَ يَخَافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشَاء وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ
[۳۰]. امام صادق (ع) در روایتی فرمودند: «همانا برای صاحب این امر (حکومت جهانی الهی) یارانی ذخیره شده که اگر همه مردم هم بروند خداوند آن یاوران را گرد خواهد آورد»[۳۱]
- آمادگی قبلی و انتظار:
هَلْ يَنظُرُونَ إِلاَّ أَن تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لاَ يَنفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِن قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا قُلِ انتَظِرُواْ إِنَّا مُنتَظِرُونَ
[۳۲]. در ذیل این آیه ابیبصیر از امام صادق (ع) حکایت میکند: «منظور از آن روز، روز خروج حضرت قائم (ع) است، آن روز انتظار کشیده شده، از ما است؛ بعد حضرت فرمودند: ای ابابصیر! خوشا به حال شیعیان قائم ما که در زمان غیبت او منتظر ظهورش باشند و در زمان ظهورش از او اطاعت نمایند که اینان اولیای خدایند که هیچ ترس برایشان نیست و حزن و اندوهی نخواهند داشت»[۳۳].[۳۴]
- انتقام گیرندۀ شهیدان مظلوم:
وَمَن قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا فَلاَ يُسْرِف فِّي الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا
[۳۵]. کسی از امام صادق (ع) درباره آیه سؤال کرد و حضرت فرمود: «منظور از آیه، قائم آل محمد (ص) است که خروج نموده و در برابر خون حسین (ع) عدهای را به قتل میرساند»[۳۶].[۳۷]
- غیب الهی:
وَيَقُولُونَ لَوْلاَ أُنزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِّن رَّبِّهِ فَقُلْ إِنَّمَا الْغَيْبُ لِلَّهِ فَانتَظِرُواْ إِنِّي مَعَكُم مِّنَ الْمُنتَظِرِينَ
[۳۸] یحیی بن قاسم میگوید: از امام صادق سؤال کردم درباره آیات اول سوره بقره که میفرماید: "الم این کتاب هیچ تردیدی در آن نیست و مایه هدایت متقین است، کسانی که به غیب ایمان میآورند." امام فرمودند: "متقین در این آیه شیعیان علی هستند و غیبت همان حجت قائم غائب است و شاهد بر این مدعی آیه ۲۰ سوره یونس است که میفرماید: "و کافران گویند: چرا آیت و نشانهای از پروردگارش بر او نازل نمیشود. پس بگو همانا غیب مخصوص خداوند است پس منتظر باشید که من نیز از منتظران هستم»[۳۹].[۴۰]
- انتظار:
وَارْتَقِبُواْ إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ
[۴۱].
- صبر:
فَانتَظِرُواْ إِنِّي مَعَكُم مِّنَ الْمُنتَظِرِينَ
[۴۲] از امام رضا (ع) نقل شده فرمودند: «چقدر خوب است صبر و انتظار فرج! آیا نشنیدهای فرموده خدای عزوجل را که
وَارْتَقِبُواْ إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ
فَانتَظِرُواْ إِنِّي مَعَكُم مِّنَ الْمُنتَظِرِينَ
بنابراین بر شما باد به صبر، به درستی که گشایش پس از ناامیدی میآید، البته آنان که پیش از شما بودند صبورتر از شما بودند»[۴۳].[۴۴]
- اصلاح زمین:
اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يُحْيِي الأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ
[۴۵] شیخ طوسی در کتاب الغیبة از ابن عباس روایت میکند که در تفسیر آیه گفت: «خداوند، زمین مرده را بعد از بیدادگری اهلش، به وسیله ظهور حضرت مهدی(ع) اصلاح میکند».[۴۶].[۴۷] و آیات و علائمی که خدا آشکار میکند آن حضرت است و این آیه درباره او نازل شده. در کمال الدین شیخ صدوق از امام باقر(ع) روایت نموده که فرمود: خداوند زمین را با ظهور قائم ما زنده میگرداند از آن پس که با کفر اهلش مرده باشد، و در "کافی" از ابوبصیر روایت میکند که حضرت فرمود: «یحیی الارض بالعدل بعد موتها بالجور»[۴۸].
- نشانههای الهی:
وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِّنَ الْخَوْفْ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِّنَ الأَمْوَالِ وَالأنفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ
[۴۹] در ینابیع المودة چنین آمده: پیش از ظهور حضرت مهدی (ع) علامات و نشانههای الهی وجود دارد برای مردمی که ایمان آوردهاند[۵۰].
- حکومت الهی:
إِن يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِّثْلُهُ وَتِلْكَ الأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُواْ وَيَتَّخِذَ مِنكُمْ شُهَدَاء وَاللَّهُ لاَ يُحِبُّ الظَّالِمِينَ
[۵۱] در تفسیر البرهان آمده است: "از روز پیدایش جهان دو نیروی رحمانی و شیطانی حکومت میکرده، ولی در عهد حضرت مهدی(ع)تنها یک حکومت الهی در جهان حکومت میکند"[۵۲].[۵۳]
- ذلت ستمگران:
وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّن مَّنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَن يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَى فِي خَرَابِهَا أُوْلَئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَن يَدْخُلُوهَا إِلاَّ خَائِفِينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ
[۵۴] سیوطی در الدر المنثور از ابی جریر اسدی نقل میکند: "مراد از ذلتی که نصیب ستمگران در دنیا میشود روزی است که مهدی (ع) حکومت را به دست میگیرد"[۵۵].[۵۶]
- برپایی حکومت دینی:
الَّذِينَ إِن مَّكَّنَّاهُمْ فِي الأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنكَرِ وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الأُمُورِ
[۵۷] در حیاة القلوب آمده است: ابن ماهیار از امام باقر (ع) روایت کرده است: «آیه در شأن مهدی آل محمد (ع) و اصحاب او نازل شده است که خدا ایشان را پادشاهی میدهد در مشرق و مغرب زمین و دین حق را به آنها ظاهر میگرداند و میمیراند و زایل میگرداند به او و به اصحاب او بدعتهای باطل را، چنانکه سفیهان و ظالمان، حق را میمیراندند و چنان خواهند کرد که اثری از ظلم و ستم نماند و امر خواهند کرد مردم را به نیکیها و رفع خواهند نمود از بدیها و مر خدا راست عاقبت امور»[۵۸].
قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُهُ بَيَاتًا أَوْ نَهَارًا مَّاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ
[۵۹] امام باقر (ع) فرمودند: «مراد از عذاب در آیه عذابی است که در آخر الزمان به فاسقان اهل قبله یعنی اهل اسلام نازل میشود در حالی که میگویند عذاب بر ما نازل نخواهد شد»[۶۰].[۶۱]
هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ
[۶۲] در حیاة القلوب ذیل آیه که در شأن قائم آل محمد (ع) نازل شده است و عیاشی و دیگران از حضرت علی بن الحسین (ع) روایت کردهاند: «این ایمنی از برای شیعیان ما در زمان مهدی این امت خواهد بود، و این است که حضرت رسول (ص) در شأن او فرمود اگر باقی نمانده باشد از دنیا مگر یک روز، خدا البته آن روز را دراز گرداند تا مردی از فرزندان من والی شود بر مردم که همنام من باشد و زمین را پر از عدالت گرداند بعد از آنکه پر از ظلم و جور شده باشد»[۶۳].[۶۴]
- وعده پیروزی:
بِنَصْرِ اللَّهِ يَنْصُرُ مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ وَعْدَ اللَّهِ لَا يُخْلِفُ اللَّهُ وَعْدَهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ
[۶۵].[۶۶]
قُلْ كُلٌّ مُّتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحَابُ الصِّرَاطِ السَّوِيِّ وَمَنِ اهْتَدَى
[۶۷].[۶۸]
أَنزَلَ مِنَ السَّمَاء مَاء فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَّابِيًا وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغَاء حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِّثْلُهُ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْبَاطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاء وَأَمَّا مَا يَنفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الأَرْضِ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الأَمْثَالَ
[۶۹].[۷۰]
وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا
[۷۱].[۷۲]
أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا فَإِن يَشَأِ اللَّهُ يَخْتِمْ عَلَى قَلْبِكَ وَيَمْحُ اللَّهُ الْبَاطِلَ وَيُحِقُّ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ
[۷۳].[۷۴]
فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ
[۷۵].[۷۶]
فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنبِكَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالإِبْكَارِ
[۷۷].[۷۸]
وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُم مَّغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا
[۷۹].[۸۰]
لاَّ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلاًّ وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا
[۸۱].[۸۲]
أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُواْ الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُم مَّثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِن قَبْلِكُم مَّسَّتْهُمُ الْبَأْسَاء وَالضَّرَّاء وَزُلْزِلُواْ حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُواْ مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ
[۸۳].[۸۴]
قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُواْ إِنَّ الأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَن يَشَاء مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ
[۸۵].[۸۶]
- تحقق حق:
لِيُحِقَّ الْحَقَّ وَيُبْطِلَ الْبَاطِلَ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ
[۸۷].[۸۸]
- انتظار وعده حق:
فَرَدَدْنَاهُ إِلَى أُمِّهِ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهَا وَلا تَحْزَنَ وَلِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ
[۸۹].[۹۰]
پانویس
- ↑ مگر در مواردی خاص که مصداق من حصر میشود مانند آیه تطهیر(سوره احزاب آیه ۳۳) که در شأن اهل بیت نازل شده است.
- ↑ «راه راست را به ما بنمای» سوره فاتحه، آیه ۶.
- ↑ طباطبایی، سید محمد حسین، تفسیر المیزان، ج ۱، ص ۴۱.
- ↑ ر.ک. رضایی اصفهانی، محمد علی، مهدویت، ص ۲۱۲-۲۱۴.
- ↑ ر.ک. طاووسی، سکینه، انتظار از دیدگاه اهل بیت، ص ۷۶-۷۷
- ↑ ر.ک. هرنجی، منصور، انتظار و وظایف منتظران، ص ۲۷-۳۲.
- ↑ ر.ک. دوانی، علی، مهدی و آیات قرآن، ماهنامه درسهایی از مکتب اسلام، ش۹، ص۲۲-۲۴.
- ↑ ر.ک. دوانی، علی، مهدی و آیات قرآن، ماهنامه درسهایی از مکتب اسلام، ش۹، ص۲۲-۲۴.
- ↑ ر.ک. رضایی اصفهانی، محمد علی، مهدویت، ص ۲۱۲-۲۱۴.
- ↑ «و در زبور پس از تورات نگاشتهایم که بیگمان زمین را بندگان شایسته من به ارث خواهند برد» سوره انبیاء، آیه ۱۰۵.
- ↑ ر.ک. ابراهیمی، زهرا، نگاهی به انتظار و ظهور منجی از منظر ادیان توحیدی، ص ۸۰-۸۳.
- ↑ طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج ۷ ص ۶۷.
- ↑ ر.ک. هرنجی، منصور، انتظار و وظایف منتظران، ص ۲۷-۳۲؛ ابراهیمی، زهرا، نگاهی به انتظار و ظهور منجی از منظر ادیان توحیدی، ص ۸۰-۸۳؛ دوانی، علی، مهدی و آیات قرآن، ماهنامه درسهایی از مکتب اسلام، ش۹، ص۲۲-۲۴.
- ↑ طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج ۷ ص ۶۷ ـ ۶۸؛ هرنجی، منصور، انتظار و وظایف منتظران، ص ۲۷-۳۲.
- ↑ ر.ک. اسکندری، رضا، گفتمان مهدویت سخنرانیهای گفتمان سوم، ص ۱۹۷.
- ↑ ر.ک. نصرآبادی، علی باقی، نقش فرهنگ انتظار در پویایی جامعه مطلوب، ص۱۰۷ـ ۱۱۰؛ دوانی، علی، مهدی و آیات قرآن، ماهنامه درسهایی از مکتب اسلام، ش۹، ص۲۲-۲۴.
- ↑ «خداوند به کسانی از شما که ایمان آوردهاند و کارهای شایسته کردهاند وعده داده است که آنان را به یقین در زمین جانشین میگرداند- چنان که کسانی پیش از آنها را جانشین گردانید- و بیگمان دینی را که برای آنان پسندیده است برای آنها استوار میدارد.» سوره نور، آیه ۵۵.
- ↑ طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج ۷ ص ۱۵۲؛ هرنجی، منصور، انتظار و وظایف منتظران، ص ۲۷-۳۲.
- ↑ «"هُمْ وَاللَّهِ شِیعَتُنَا أَهْلَ الْبَیْتِ یَفْعَلُ اللَّهُ ذَلِکَ بِهِمْ عَلَی یَدَیْ رَجُلٍ مِنَّا وَهُوَ مَهْدِیُّ هَذِهِ الْأُمَّةِ"»؛طبرسی، فضلبنحسن، مجمعالبیان، ج ۷ ص۲۳۹.
- ↑ ر.ک. ابراهیمی، زهرا، نگاهی به انتظار و ظهور منجی از منظر ادیان توحیدی، ص ۸۰-۸۳.
- ↑ ر.ک. دوانی، علی، مهدی و آیات قرآن، ماهنامه درسهایی از مکتب اسلام، ش۹، ص۲۲-۲۴.
- ↑ «برنهاده خداوند برای شما بهتر است اگر مؤمن باشید و من بر شما نگهبان نیستم» سوره هود، آیه ۸۶.
- ↑ ر.ک. حویزی، عبد علی بن جمعه، تفسیر نورالثقلین، ج ۲، ص ۳۹۲ و ۳۹۰؛ هرنجی، منصور، انتظار و وظایف منتظران، ص ۲۷-۳۲؛ اسکندری، رضا، گفتمان مهدویت سخنرانیهای گفتمان سوم، ص ۱۹۷؛ ابراهیمی، زهرا، نگاهی به انتظار و ظهور منجی از منظر ادیان توحیدی، ص ۸۰-۸۳.
- ↑ «و برآنیم که بر آنان که در زمین ناتوان شمرده شدهاند منّت گذاریم و آنان را پیشوا گردانیم و آنان را وارثان (روی زمین) کنیم» سوره قصص، آیه ۵.
- ↑ «"لَتَعْطِفَنَّ الدُّنْیَا عَلَیْنَا بَعْدَ شِمَاسِهَا عَطْفَ الضَّرُوسِ عَلَی وَلَدِهَا"» محمد عبده، نهج البلاغه حکمت ۲۰۹.
- ↑ ر.ک. اسکندری، رضا، گفتمان مهدویت سخنرانیهای گفتمان سوم، ص ۱۹۷.
- ↑ ر.ک. حویزی، عبد علی بن جمعه، تفسیر نورالثقلین، ج ۳، ص ۲۱۲.
- ↑ ر.ک. هرنجی، منصور، انتظار و وظایف منتظران، ص ۲۷-۳۲؛ دوانی، علی، مهدی و آیات قرآن، ماهنامه درسهایی از مکتب اسلام، ش۹، ص۲۲-۲۴.
- ↑ ر.ک. ابراهیمی، زهرا، نگاهی به انتظار و ظهور منجی از منظر ادیان توحیدی، ص ۸۰-۸۳.
- ↑ «ای مؤمنان! هر کس از دینش برگردد خداوند به زودی گروهی را میآورد که دوستشان میدارد و دوستش میدارند؛ در برابر مؤمنان خاکسار و در برابر کافران دشوارند، در راه خداوند جهاد میکنند و از سرزنش سرزنشگری نمیهراسند؛ این بخشش خداوند است که به هر کس بخواهد ارزا» سوره مائده، آیه ۵۴.
- ↑ ر.ک. هرنجی، منصور، انتظار و وظایف منتظران، ص ۲۷-۳۲؛ دوانی، علی، مهدی و آیات قرآن، ماهنامه درسهایی از مکتب اسلام، ش۹، ص۲۲-۲۴.
- ↑ «آیا چشمداشتی جز این دارند که فرشتگان نزد آنان بیایند یا پروردگارت آید یا برخی از نشانههای عذاب پروردگارت آید؟ روزی که برخی نشانههای پروردگارت آید کسی که از پیش ایمان نیاورده یا در ایمان خویش کار نیکویی انجام نداده باشد ایمانش او را سودی نخواهد داد؛» سوره انعام، آیه ۱۵۸.
- ↑ ر.ک. شیخ صدوق، محمد بن علی، کمال الدین وتمام النعمه، ج ۲، ص ۳۵۷ و سیمای مهدویت در قرآن، ص ۱۷۷.
- ↑ ر.ک. رضایی اصفهانی، محمد علی، مهدویت، ص ۲۱۲-۲۱۴؛ نیلیپور، مهدی، انتظار و وظایف منتظران، ص ۱۷-۲۰؛ نصرآبادی، علی باقی، نقش فرهنگ انتظار در پویایی جامعه مطلوب، ص ۱۰۷-۱۱۰؛ هرنجی، منصور، انتظار و وظایف منتظران، ص ۲۷-۳۲؛ طاووسی، سکینه، انتظار از دیدگاه اهل بیت، ص ۷۶-۷۷.
- ↑ «و آن کس را که خداوند (کشتن وی را) حرام کرده است جز به حقّ مکشید و آنکه به ستم کشته شود برای وارث او حقّی نهادهایم پس نباید در کشتن (به قصاص) گزافکاری کند زیرا (از سوی شرع) یاری شده است» سوره اسراء، آیه ۳۳.
- ↑ ر.ک. حویزی، عبد علی بن جمعه، تفسیر نورالثقلین، ج ۳، ص ۱۶۳.
- ↑ ر.ک. هرنجی، منصور، انتظار و وظایف منتظران، ص ۲۷-۳۲.
- ↑ «و میگویند: چرا نشانهای (دلخواه ما) از سوی پروردگارش برای او فرو فرستاده نشده است؟ بگو که غیب، تنها از آن خداوند است پس چشم به راه دارید که من (نیز) با شما از چشم به راه دارندگانم» سوره یونس، آیه ۲۰.
- ↑ شیخ صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمة، ج ۲، ص ۳۴۰.
- ↑ ر.ک. رضایی اصفهانی، محمد علی، مهدویت، ص ۲۱۲-۲۱۴؛ نیلیپور، مهدی، انتظار و وظایف منتظران، ص ۱۷-۲۰؛ نصرآبادی، علی باقی، نقش فرهنگ انتظار در پویایی جامعه مطلوب، ص۱۰۷-۱۱۰.
- ↑ «و شما چشم به راه باشید من نیز با شما چشم به راه خواهم بود» سوره هود، آیه ۹۳.
- ↑ «پس چشم به راه (عذاب خداوند) بدارید که من نیز با شم» سوره اعراف، آیه ۷۱.
- ↑ شیخ صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمه ج ۲ ص ۶۴۵، باب ۵۵، ح ۵.
- ↑ ر.ک. نیلیپور، مهدی، انتظار و وظایف منتظران، ص ۱۷-۲۰.
- ↑ «بدانید که خداوند زمین را پس از سترون شدن آن بارور میکند؛ به راستی که ما آیات را برایتان روشن بیان داشتیم باشد که خرد ورزید» سوره حدید، آیه ۱۷.
- ↑ طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، ص ۱۷۵.
- ↑ ر.ک. نصرآبادی، علی باقی، نقش فرهنگ انتظار در پویایی جامعه مطلوب، ص۱۰۷-۱۱۰.
- ↑ ر.ک. دوانی، علی، مهدی و آیات قرآن، ماهنامه درسهایی از مکتب اسلام، ش۹، ص۲۲-۲۴.
- ↑ «و بیگمان شما را با چیزی از بیم و گرسنگی و کاستی داراییها و کسان و فرآوردهها میآزماییم، و شکیبایان را نوید بخش!» سوره بقره، آیه ۱۵۵.
- ↑ ر.ک. نصرآبادی، علی باقی، نقش فرهنگ انتظار در پویایی جامعه مطلوب، ص۱۰۷-۱۱۰.
- ↑ «اگر زخمی به شما (در احد) برسد زخمی همانند آن به آن گروه رسیده است، و ما این روزگاران را میان مردم (دست به دست) میگردانیم و تا مؤمنان را خداوند معلوم بدارد و از (میان) شما گواهانی بگیرد و خداوند ستمگران را دوست نمیدارد» سوره آل عمران، آیه ۱۴۰.
- ↑ بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، ج ۱ ص ۶۹۶.
- ↑ ر.ک. نصرآبادی، علی باقی، نقش فرهنگ انتظار در پویایی جامعه مطلوب، ص۱۰۷-۱۱۰.
- ↑ «و ستمکارتر از کسی که نمیگذارد نام خداوند در مسجدهای او برده شود و در ویرانی آنها میکوشد کیست؟ آنان را جز این سزاوار نیست که هراسان در آن پا نهند، آنها در دنیا، خواری و در جهان واپسین عذابی سترگ دارند» سوره بقره، آیه ۱۱۴.
- ↑ سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور ج ۱ ص ۱۰۸.
- ↑ ر.ک. نصرآبادی، علی باقی، نقش فرهنگ انتظار در پویایی جامعه مطلوب، ص۱۰۷-۱۱۰.
- ↑ «(همان) کسانی که اگر آنان را در زمین توانمندی دهیم نماز بر پا میدارند و زکات میپردازند و به کار شایسته فرمان میدهند و از کار ناپسند باز میدارند و پایان کارها با خداوند است» سوره حج، آیه ۴۱.
- ↑ ر.ک. ابراهیمی، زهرا، نگاهی به انتظار و ظهور منجی از منظر ادیان توحیدی، ص ۸۰-۸۳.
- ↑ «بگو: مرا خبر دهید که اگر عذابش (ناگهان) شباهنگام یا روز به سراغتان آید (دیگر) گنهکاران از او چه چیزی را به شتاب میخواهند؟» سوره یونس، آیه ۵۰.
- ↑ ر.ک. قمی، علی بن ابراهیم، ج ۱ ص ۳۱۲.
- ↑ ر.ک. ابراهیمی، زهرا، نگاهی به انتظار و ظهور منجی از منظر ادیان توحیدی، ص ۸۰-۸۳.
- ↑ «اوست که پیامبرش را با رهنمود و دین راستین فرستاد تا آن را بر همه دینها برتری دهد اگر چه مشرکان نپسندند» سوره توبه، آیه ۳۳.
- ↑ مجلسی، محمد باقر، حیاة القلوب، جلد پنجم امامشناسی.
- ↑ ر.ک. ابراهیمی، زهرا، نگاهی به انتظار و ظهور منجی از منظر ادیان توحیدی، ص ۸۰-۸۳.
- ↑ «به یاری خداوند که هر کس را بخواهد یاری میرساند و او پیروزمند بخشاینده است. بنابر وعده خداوند؛ خداوند در وعده خود خلاف نمیورزد امّا بیشتر مردم نمیدانند» سوره روم، آیه ۵ و ۶
- ↑ ر.ک. موسوی، سید مهدی، تربیت سیاسی در پرتو انتظار، ص ۲۵-۲۶.
- ↑ «بگو همه چشم به راهند، شما هم چشم به راه باشید، به زودی خواهید دانست چه کسانی همراهان راه میانه اند و چه کسی رهیافته است» سوره طه، آیه ۱۳۵.
- ↑ ر.ک. طاووسی، سکینه، انتظار از دیدگاه اهل بیت، ص ۷۶-۷۷.
- ↑ «از آسمان آبی فرو باراند آنگاه رودهایی- هر یک به گنجایی خویش- روان شد و سیلاب با خویش کفی انبوه فرا آورد و آنچه در آتش میگدازند تا زینتی یا کالایی به دست آورند، (نیز) کفی همانند آن (کف سیلاب) است؛ بدینگونه خداوند درست و نادرست را مثل میزند؛ باری، کف،» سوره رعد، آیه ۱۷.
- ↑ ر.ک. موسوی، سید مهدی، تربیت سیاسی در پرتو انتظار، ص ۲۵-۲۶.
- ↑ «و بگو حقّ آمد و باطل از میان رفت؛ بیگمان باطل از میان رفتنی است» سوره اسراء، آیه ۸۱.
- ↑ ر.ک. موسوی، سید مهدی، تربیت سیاسی در پرتو انتظار، ص ۲۵-۲۶.
- ↑ «یا میگویند: (پیامبر) بر خداوند دروغی بسته است، اگر خداوند بخواهد بر دل تو مهر مینهد: و خداوند باطل را از میان برمیدارد و حقّ را با کلمات خویش استوار میدارد که او به اندیشهها داناست» سوره شوری، آیه ۲۴.
- ↑ ر.ک. موسوی، سید مهدی، تربیت سیاسی در پرتو انتظار، ص ۲۵-۲۶.
- ↑ «پس شکیبا باش که وعده خداوند راستین است و مبادا آنان که اهل یقین نیستند تو را سبکسار گردانند» سوره روم، آیه ۶۰.
- ↑ ر.ک. موسوی، سید مهدی، تربیت سیاسی در پرتو انتظار، ص ۲۵-۲۶.
- ↑ «بنابراین شکیب کن که وعده خداوند راستین است و از گناه خویش آمرزش بخواه و در پایان روز و پگاهان با سپاس پروردگارت را به پاکی بستای!» سوره غافر، آیه ۵۵.
- ↑ ر.ک. موسوی، سید مهدی، تربیت سیاسی در پرتو انتظار، ص ۲۵-۲۶.
- ↑ «محمد، پیامبر خداوند است و آنان که با ویاند، بر کافران سختگیر، میان خویش مهربانند؛ آنان را در حال رکوع و سجود میبینی که بخشش و خشنودییی از خداوند را خواستارند؛ نشان (ایمان) آنان در چهرههایشان از اثر سجود، نمایان است، داستان آنان در تورات همین است و د» سوره فتح، آیه ۲۹.
- ↑ ر.ک. موسوی، سید مهدی، تربیت سیاسی در پرتو انتظار، ص ۲۵-۲۶
- ↑ «مؤمنان جهادگریز که آسیب دیده نباشند با جهادگران در راه خداوند به جان و مال، برابر نیستند، خداوند جهادگران به جان و مال را بر جهادگریزان به پایگاهی (والا) برتری بخشیده و به همگان وعده نیکو داده است و خداوند جهادگران را بر جهادگریزان به پاداشی سترگ، برتری» سوره نساء، آیه ۹۵.
- ↑ ر.ک. موسوی، سید مهدی، تربیت سیاسی در پرتو انتظار، ص ۲۵-۲۶
- ↑ «آیا گمان میکنید به بهشت در خواهید آمد با آنکه هنوز داستان کسانی که پیش از شما (در) گذشتند بر سر شما نیامده است؟ به آنان سختی و رنج رسید و لرزانده شدند تا جایی که پیامبر و مؤمنان همراه وی میگفتند: یاری خداوند کی در میرسد؟ آگاه باشید که یاری خداوند نز» سوره بقره، آیه ۲۱۴.
- ↑ ر.ک. موسوی، سید مهدی، تربیت سیاسی در پرتو انتظار، ص ۲۵-۲۶
- ↑ «موسی به قوم خود گفت: از خداوند یاری بخواهید و شکیبا باشید، بیگمان زمین از آن خداوند است، به هر کس از بندگان خویش که بخواهد به میراث میدهد و سرانجام (نیکو) از آن پرهیزگاران است» سوره اعراف، آیه ۱۲۸.
- ↑ ر.ک. موسوی، سید مهدی، تربیت سیاسی در پرتو انتظار، ص ۲۵-۲۶؛ ابراهیمی، زهرا، نگاهی به انتظار و ظهور منجی از منظر ادیان توحیدی، ص ۸۰-۸۳.
- ↑ «تا حقّ را تحقّق بخشد و باطل را تباه گرداند هرچند بزهکاران نپسندند» سوره انفال، آیه ۸.
- ↑ ر.ک. موسوی، سید مهدی، تربیت سیاسی در پرتو انتظار، ص ۲۵-۲۶.
- ↑ «پس (بدینگونه) او را به مادرش باز گرداندیم تا چشمش (بدو) روشن گردد و اندوهگین نباشد و بداند که وعده خداوند راستین است اما بیشتر آنان نمیدانند» سوره قصص، آیه ۱۳.
- ↑ ر.ک. موسوی، سید مهدی، تربیت سیاسی در پرتو انتظار، ص ۲۵-۲۶.