نفرین در معارف و سیره معصوم

این مدخل زیرشاخهٔ بحث نفرین است. نفرین از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: نفرین در قرآن - نفرین در معارف و سیره معصوم - پرسش مرتبط ندارد

نفرین به دشمنان اسلام

علاوه بر تولی به اولیای الهی، تبری از دشمنان اسلام نیز از تعالیم اولیای دین و امامان معصوم(ع) به‌شمار می‌رود. در سیره رهبران معصوم اسلام(ع)، گرچه از دشنام و بدزبانی برای اعلام بیزاری از دشمنان دین نهی شده است، اما لعن و نفرین به آنان امری جایز و صحیح شمرده شده است. این شیوه از تبری، هم در قرآن مصادیق فراوان دارد و هم در سیره معصومان(ع) فراوان یافت می‌شود. در امور نظامی نیز آن بزرگواران علاوه بر دعا برای رزمندگان اسلام و همچنین دعا برای هدایت دشمنان اسلام، آنگاه که با سرسختی دشمنان دین روبه‌رو می‌شدند و هرگونه امید به هدایت را منتفی می‌دیدند، آنان را لعن و نفرین می‌کردند؛ زیرا آنان مانع گسترش اسلام و دعوت رسول خدا(ص) می‌شدند؛ به افساد در بین مسلمانان می‌پرداختند؛ همانند عضو بیماری می‌شدند که مدارا با آنان سایر اعضا را مبتلا می‌کرد و راهی جز نابودی آنان متصور نبود. بنابراین، رهبران معصوم اسلام برای نابودی آنان دعا و آنان را لعن و نفرین می‌کردند. در ادامه به نمونه‌هایی از سیره معصومان(ع) در این موضوع می‌پردازیم.

نفرین‌های رسول خدا(ص) به دشمنان اسلام

هنگامی که رسول خدا(ص) به مدینه هجرت فرمود، عقبة بن ابی‌معیط که در مکه بود شعری بر ضد رسول خدا(ص) سرود که ترجمه آن‌چنین است: «ای کسی که سوار بر ناقه گوش‌بریده از پیش ما هجرت کردی. پس از مدت کمی مرا سوار بر اسب خواهی دید که نیزه خود را میان شما سیراب خواهم کرد، و شمشیر از شما هرگونه شبهه‌ای را خواهد گرفت». چون پیامبر اکرم(ص) گفتار او را شنید، فرمود: «پروردگارا، بینی او را به خاک بمال و او را بکش!» دعای حضرت مستجاب شد و در روز بدر اسب او رم کرد و عبد الله بن سلمه عجلانی او را اسیر کرد. رسول خدا(ص) به عاصم بن ثابت دستور فرمود تا گردنش را بزند. در آغاز حرکت سپاه برای غزوه بدر رسول اکرم(ص)، در مکانی به نام روحاء فرود آمد. نماز شب را اقامه کرد. در رکعت آخر نماز (وتر) کفار را لعن کرد و آنان را با این جملات نفرین کرد: «خدایا! ابوجهل که فرعون این امت است زنده از معرکه فرار نکند. خداوندا، زمعه پسر اسود را از دست ندهی، خدایا! ابی‌زمعه را بزن و سخت مجروح گردان. خدایا، ابی زمعه را کور گردان، بارالها، سهیل بن عمرو از دست تو بیرون نرود. سپس حضرت برای عده‌ای از قریش و مؤمنان دعا کرد و گفت: «خدایا! سلمه پسر هشام و عیاش پسر ابی ربیعه و مستضعفان از مؤمنین را نجات ده».

پیامبر(ص) پس از پایان جنگ احد و شهادت حضرت حمزه سیدالشهدا(ع) از کنار بستانی می‌گذشت که عمروعاص و ولیدبن عقبه در آن مشغول نوشیدن شراب و خوانندگی بودند و شعری درباره کشته شدن حمزه می‌خواندند. پیامبر(ص) با شنیدن صدای آنان دست به دعا برداشت و فرمود: «خداوندا! این دو نفر را لعنت کن و آنان را در فتنه کاملاً واژگون گردان و ایشان را در مسیر آتش قرار ده». واقدی می‌نویسد: کسی که در جنگ احد به گونه و پیشانی رسول خدا(ص) سنگ زد و آن را شکست ابن‌شهاب بود؛ کسی که موجب پارگی لب و شکسته شدن دندان‌های آن حضرت شد. عتبة بن ابی‌وقاص بود و کسی که به گونه آن حضرت چنان سنگ زد که حلقه‌های مغفر در آن فرو رفت ابن قمیئه بود. از زخم پیشانی پیامبر(ص) چندان خون جاری شد که محاسن آن حضرت خون‌آلود شد. سعد بن ابی‌وقاص می‌گوید: شنیدم که رسول خدا(ص) می‌فرمود: «خشم خدا به مردمی که دهان پیامبرش را خونین کردند شدید است. خشم خدا بر مردمی که چهره پیامبرش را خونین کردند شدید است. خشم خدا بر هر کس که پیامبر او را بکشد شدید است!» و فرمود: «پروردگارا، سال را بر هیچ‌یک از ایشان تمام نکن!» سعد می‌گوید: به خدا سوگند، هیچ یک از کسانی که رسول خدا(ص) را سنگ و تیر زده و مجروح کرده بودند سال را به آخر نرساندند و پیش از آن از دنیا رفتند.

شبی که خبر شهادت شهدای بئر معونه به رسول خدا(ص) رسید، حضرت در نماز صبح، پس از آنکه از رکوع برداشت بر قاتلان ایشان نفرین کرد و تا پانزده روز و بنا به روایت دیگری، تا چهل روز رسول خدا(ص) این نفرین را تکرار می‌کرد و پس از گفتن «سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ» می‌فرمود: پروردگارا، مضر را با شدت خشم خود، پایمال فرمای، خدایا، خودت سزای بنی‌لحیان و زعب و رعل و ذکوان و عصیه را بده که ایشان از فرمان خدا و رسول او سرپیچی کردند، خداوندا، خودت سزای بنی‌لحیان و عضل و قاره را بده، خدایا، ولید بن ولید و سلمة بن هشام و عیاش بن ابی‌ربیعه و مؤمنان مستضعف گرفتار را نجات بده، خدایا، قبیله غفار را بیامرز و قبیله اسلم را به سلامت دار. در حفر خندق برای مقابله با سپاه احزاب، رسول خدا(ص) همانند بقیه مردم می‌کوشید و در حین کار در ضمن اشعاری دشمنان اسلام را لعن و نفرین می‌کرد: «خدایا قبیله‌های عضل و قاره را لعنت فرمای، که آنان مرا مجبور به حمل سنگ کرده‌اند».

همچنین حضرت سپاه احزاب را نفرین کرد و فرمود: «پروردگارا! ای فروفرستنده کتاب و ای کسی که به سرعت حساب را می‌رسی، احزاب را هزیمت ده! خدایا هزیمتشان ده!». جابر بن عبدالله نقل می‌کند که رسول خدا(ص) روزهای دوشنبه، سه شنبه و چهارشنبه بر احزاب نفرین کرد و دعای آن حضرت در فاصله میان ظهر و عصر روز چهارشنبه مستجاب شد. جابر می‌گوید: ما متوجه شادی در چهره پیامبر(ص) شدیم. همو گوید: هیچ کار مشکل و پیچیده‌ای برای من پیش نیامد مگر اینکه انتظار همان موقع از آن روز را می‌کشیدم و دعا می‌کردم؛ می‌دیدم که اجابت می‌شد..

نفرین‌های امام علی(ع) به دشمنان اسلام

در جنگ صفین، امیرمؤمنان علی(ع) در مقابل ناسزاگویی اهل شام یاران خود را از مقابله به‌مثل بازداشت و به در گاه خدا عرضه داشت: «خدایا! اینان حق را کنار زدند، جمعیت آنان را متفرق کن و ریشه و گفته آنان را پراکنده ساز و به کیفر گناهان و خطاهایشان هلاکشان گردان، به درستی که ذلیل نمی‌شود آن کس که تو او را دوست داری و عزیز نمی‌گردد آن کس که تو او را دشمن داری». همچنین بعد از جنگ صفین، در پایان نماز صبح و مغرب حضرت دست به دعا برداشت و دشمنان دین را لعن و نفرین می‌کرد و می‌فرمود: «خدایا! معاویه را لعنت کن». همچنین کسانی را که دین به دنیا فروختند و باعث تحکیم قدرت چند روزه معاویه شدند لعن می‌کرد و می‌فرمود: «خدایا! عمروعاص، ابوموسی اشعری، حبیب بن مسلمه، ضحاک بن قیس، ولید بن عقبه و عبدالرحمن بن خالد بن ولید را لعنت کن»..

نفرین‌های امام حسین(ع) به دشمنان اسلام

آنگاه که امام حسین(ع) در کربلا فرود آمد پیک ابن‌زیاد نامه وی را محضر امام(ع) آورد. حضرت نامه را خواند و آن را به گوشه‌ای افکند و فرمود: «رستگار مباد مردمی که خشنودی خلق را بر غضب خدا مقدم داشتند. بعد از اینکه دو سپاه روبه‌روی هم قرار گرفتند حضرت به نصیحت لشکر کوفه پرداخت. اما سرسختی کوفیان و اصرار آنان به جنگ، باعث شد امام(ع) آنان را نفرین کند. از این‌رو، حضرت فرمود: پروردگارا! رحمت آسمان را از ایشان بازدار و سال‌های قحطی را همچون قحطی دوران یوسف بر آنان بگمار و جوان ثقیف را بر آنان مسلط کن که جام تلخ مرگ بر آنان بنوشاند و کسی از آنان را باقی نگذارد و هر کشته‌ای را به کشته‌ای و هر ضربتی را به ضربتی انتقام گیرد و انتقام من و دوستان و خاندان و پیروانم را از آنان بگیرد. اینان ما را فریب دادند و دروغ گفتند و یاریمان نکردند. تو پروردگار و تکیه‌گاه مایی. به سوی تو بازمی‌گردیم و سرانجام کار به سوی توست. بعد از استقرار دو سپاه، امام(ع) پیکی به سوی عمر سعد فرستاد و از او دعوت کرد تا با یکدیگر به بحث و مناظره بپردازند. وقتی با او روبه‌رو شد فرمود: «فرزند سعد، آیا از خدایی که برگشت تو به سوی اوست نمی‌ترسی؟ آیا با من جنگ می‌کنی؟ درحالی که مرا می‌شناسی و میدانی پدر من چه کسی است؟ آیا نمی‌خواهی با من باشی و دست از اینان (بنی‌امیه) برداری که این عمل به خدا نزدیک‌تر و مورد توجه اوست». عمر سعد گفت: «اگر چنین کنم بنی‌امیه خانه‌ام را ویران می‌کنند و اموال مرا به تاراج می‌برند». امام(ع) فرمود: «من خانه‌ات را دوباره می‌سازم و اموال تو را بیش از آنچه از دست دادی به تو می‌بخشم». عمر سعد گفت: «زن و بچه‌ام، نگران آنان هستم» و سکوت کرد. امام(ع) فرمود: «چرا اینقدر بر اطاعت شیطان پافشاری می‌کنی. خدا هرچه زودتر تو را در رختخواب بکشد و در روز قیامت از گناهانت نگذرد. به خدا سوگند امیدوارم که از گندم عراق جز اندکی نتوانی بخوری».

در عصر عاشورا نیز امام حسین(ع) با صدای بلند عمر سعد را خطاب قرار داد و فرمود: «تو را چه شده است ای عمر سعد؟ خدا پیوند خویشاوندی تو را پاره کند و کارت را بر تو مبارک نکند و کسی را بر تو مسلط کند که پس از من تو را در بستر خوابت سر ببرد، چنان‌که پیوند خویشاوندی مرا پاره کردی و حرمت رسول خدا(ص) را درباره ما حفظ نکردی». پس از حادثه عاشورا، عمر سعد مهلتی پیدا نکرد؛ چون قیام‌های شیعیان آغاز شد و مختار قیام کرد و کوفه را آزاد ساخت. عمرسعد برای اینکه به مجلس مختار نرود، خود را به بیماری زد و در بستر استراحت خود آرمید. مختار چند مرد جنگی را فرستاد و هشدار داد اگر عمر سعد خواست از جای خود برخیزد و قصد حمله به شما را داشت به او مهلت ندهید. فرستادگان مختار بر عمر سعد وارد شدند درحالی که او در بستر خود آرمیده بود، پیام مختار را به او ابلاغ کردند. ناگهان عمر سعد خواست برخیزد و شمشیر خود را بگیرد. او را با شمشیر زدند و سر او را در بستر خوابش جدا کردند و برای مختار بردند و همه از اجابت دعای امام حسین(ع) به شگفت آمدند..

نفرین‌های مستجاب در روز عاشورا

روز عاشورا قبل از شروع جنگ، امام حسین(ع) دستور داد گودالی پشت لشکرگاه حفر کنند و در آن آتش افروزند تا از یک سو با دشمنان بجنگند. سواری از سپاه عمر سعد به نام ابن ابی جویره چون نگاهش به آتش‌های داخل گودال افتاد کف زد و ندا داد: «ای حسین و یاران حسین! بشارتتان باد به آتش در دنیا به سوی آتش شتاب کردید». امام(ع) پرسید: این مرد کیست؟ گفتند: ابن ابی‌جویره. حضرت این‌گونه او را نفرین کرد: «خدایا در دنیا عذاب آتش را به او بچشان». با نفرین امام حسین(ع) اسب او رم کرد و او را در گودال آتش افکند و او زنده در آتش سوخت. مرد دیگری از سپاه عمر سعد به نام تمیم بن حصین فزاری بیرون آمد و صدا زد: «ای حسین! ای یاران حسین! این آب فرات را نمی‌بینید که همچون شکم ماهی می‌درخشد؟ به خدا! یک قطره از آن را نخواهید نوشید تا از تشنگی بمیرید. امام(ع) پرسید: او کیست؟ گفتند: تمیم بن حصین است. امام(ع) فرمود: «او و پدرش اهل دوزخ‌اند. خدایا! او را امروز از تشنگی بمیران». با نفرین امام حسین(ع) تشنگی نفس او را برید، از اسبش بر زمین افتاد و زیر سما اسب قرار گرفت و جان داد.

بنابر نقل خوارزمی، در روز عاشورا چون امام حسین(ع) از سخنرانی خویش نتیجه‌ای نگرفت و مردم را آماده حمله و حرکت دید صورت خود را به طرف آسمان کرد و عرضه داشت: «خدایا! ما اهل‌بیت پیامبر تو و فرزندان و خویشان او هستیم. خدایا! کسانی را که بر ما ظلم و حق ما را غصب کردند ذلیل کن که تو بر دعای بندگانت شنوا و به آنان نزدیک هستی». محمد بن اشعث که در صف مقدم سپاهیان بود و نفرین امام(ع) را می‌شنید جلو آمد گفت: «میان تو و محمد چه قرابت و خویشی وجود دارد؟! بدین طریق، ضمن اهانت به امام(ع) نسبت حضرت با پیامبر(ص) را منکر شد. امام(ع) که این انکار صریح و لجاجت را از وی دید، او را نفرین کرد و فرمود: «خدایا! همین امروز ذلت و خواری عاجل را به او نشان بده». این نفرین که از دل سوزناک امام(ع) برمی‌آمد، درباره محمد بن اشعث به اجابت رسید و او چند لحظه بعد نیاز به قضای حاجت پیدا کرد؛ از لشکرگاه فاصله گرفت و عقربی او را گزید، درحالی که عورت او آشکار بود از دنیا رفت.

در روز عاشورا عبدالله بن حوزه تمیمی به طرف لشکر امام(ع) حرکت کرد. یاران امام(ع) او را صدا زدند: «مادرت به عزایت بنشیند کجا می‌روی؟» گفت: «به پروردگار رحیم و شفیع مطاع وارد می‌شوم». مرادش از این سخن آن بود که مسیر و حرکت من که با حسین(ع) می‌جنگم الهی است. امام(ع) به اصحابش فرمود: این مرد کیست؟ گفته شد: ابن حوزه تمیمی است. حضرت دست به دعا برداشت و فرمود: «خدایا! او را به سوی آتش بکشان». با دعای حضرت اسب او مضطرب شد و به گودالی افتاد. پای چپ ابن حوزه در رکاب ماند و پای راست او به هوا بلند شد. مسلم بن عوسجه چنان با شمشیر به پای راست او زد که پای او جدا شد. اسب به سرعت خود افزود و ابن حوزه را می‌کشید و سر او به هر سنگی می‌خورد تا به هلاکت رسید..

نفرین عطش

سه روز قبل از عاشورا، ابن زیاد به عمر سعد ابلاغ کرد آب را بر روی حسین ببندد. همانطور که عثمان تشنه کشته شد، حسین و یارانش نیز از تشنگی هلاک شوند. عمر سعد، عمرو بن حجاج را با پانصد سوار بر شریعه گمارد تا مانع برداشتن سپاه امام حسین(ع) از آب شود. عبدالله بن حصین ازدی با صدای بلند فریاد زد: «ای حسین! آیا آب را که چون کبودی آسمان است می‌بینی؟ به خدا قسم، قطره‌ای از آن نمی‌نوشی تا جان دهی». امام(ع) او را نفرین کرد و فرمود: «خدایا او را تشنه بکش و هرگز او را نیامرز». حمید بن مسلم می‌گوید: بعد از عاشورا، عبدالله بن حصین ازدی به مرضی دچار شد که آنقدر آب می‌خورد که باد می‌کرد و آنها را بیرون می‌ریخت و صدا می‌زد: عطش! عطش! دوباره آب می‌خورد باز استفراغ می‌کرد و صدا می‌زد: عطش! آنقدر این وضع ادامه پیدا کرد تا جان داد.

امام حسین(ع) پس از نبرد کوتاهی، همه نگهبانان فرات را کنار زد و خواست آبی بنوشد که حصین بن تمیم تیری به دهان امام(ع) زد و خون به گونه‌اش جاری شد که نتوانست آب بنوشد و با همان حالت تشنگی برگشت و به نبرد ادامه داد و فرمود: «خدایا به تو شکایت می‌کنم از آنچه بر فرزند پیامبرت روا می‌دارند. خدایا آنان را شماره کن و تا آخرین نفر بکش و فردی از آنان را بر روی زمین مگذار». همین جنایت به شخص دیگری به نام «زرعه» نیز نسبت داده شده است که امام حسین(ع) او را نفرین کرد و فرمود: «ای پروردگار من! او را سیراب مکن» یا اینکه فرمود: «خداوندا! او را تشنه بمیران و هرگز او را نیامرز». دعای امام حسین(ع) به اجابت رسید؛ زیرا پس از کربلا، زرعه دچار بیماری استسقا شد، به‌طوری که هرچه آب می‌خورد تشنگی او بیشتر می‌شد و همواره می‌گفت: مرا آب دهید که تشنگی مرا کشت. او آن‌قدر آب می‌خورد که شکم او چونان شکم شتر شده بود..

نفرین به دشمنان در کنار بدن‌های کشتگان

وقتی فرزند امام حسین(ع)، علی‌اکبر(ع)، اجازه میدان گرفت و به سوی دشمن می‌رفت، آن حضرت دست به دعا برداست و چنین فرمود: خدایا، تو شاهد باش جوانی برابر آنان رفت که در خلقت و اخلاق و گفتار شبیه‌ترین مردم به پیغمبر توست. ما هر وقت مشتاق دیدار پیغمبرت می‌شدیم به روی او نگاه می‌کردیم. بارخدایا! برکات زمین را از آنان دریغ دار و میان ایشان جدایی افکن و آنان را پاره پاره کن، روش آنان را ناستوده کن و والیان را هرگز از ایشان راضی مدار؛ زیرا آنان ما را دعوت کردند تا یاری کنند، سپس بر ما شوریدند و با ما جنگیدند. پس از شهادت علی‌اکبر(ع) امام حسین خود را به او رساند و کوفیان را چنین نفرین کرد: «خدا بکشد مردم ستمگری که تو را کشتند اینان چقدر بر خدا و بر هتک حرمت رسول خدا(ص) بی‌پروا شده‌اند. پس از تو نفرین بر این دنیا». آنگاه که حضرت کنار کشته قاسم بن الحسن(ع) رسید، درحالی که قاسم پای خود را به زمین می‌کشید و در حال جان دادن بود حضرت فرمود: «دور باد از رحمت الهی قومی که تو را کشتند و وای بر کسی که قاتل توست». آنگاه چشم به آسمان دوخت و فرمود: «بارالها! آنان را به شمارش درآور (تعدادشان را کم کن)، آنگاه از ایشان حتی یک نفر باقی مگذار و آنان را هرگز مورد بخشش قرار مده».

آنگاه که علی‌اصغر(ع) بر روی دست پدر هدف تیر حرمله قرار گرفت، امام(ع) فرمود: «آنچه بر ما نازل شود آسان است، چون در نظر و دید خداوند است». آنگاه گفت: «خدایا اگر یاری و کمک خود را از ما برداشته‌ای آن را برای کسی که از ما بهتر و بجاتر است قرار ده و از ستمگران به نفع ما انتقام بگیر». وقتی یاران حضرت همه به شهادت رسیدند، امام(ع) به پیکرهای آنان نگریست و بر کوفیان نفرین کرد و فرمود: «خدایا این مردم ستمگر را از باران رحمت و از برکات زمین محروم کن و اگر عمر طبیعی به آنان دادی به بلای تفرقه و جدایی مبتلایشان گردان و حکام و فرمانروایانشان را از آنان خشنود نگردان و ستیزه در بین آنان و حکامشان برقرار کن، که آنان ما را با وعده نصرت و یاری دعوت کردند، سپس به جنگ با ما برخاستند».

در این هنگام ابوالخنوف جعفی تیری به پیشانی امام زد که خون بر صورت حضرت جاری شد. در آن حال امام حسین(ع) فرمود: «بارخدایا! مرا می‌نگری که از دست این بندگان معصیت کارت در چه حالی واقع شده‌ام. خدایا، تعدادشان را کم کن و آنان را بکش و بر روی زمین از اینان حتی یک نفر باقی مگذار و رحمت و مغفرت را هیچ‌گاه شامل حال آنان قرار مده». شمر بن ذی الجوشن و جمعی از لشکریان او اطراف امام حسین(ع) را گرفتند. مالک بن نُسر کندی جلو آمد و به امام ناسزا گفت و با شمشیر به سر مقدس امام حسین(ع) زد که عمامه شکافت و به سر مبارک حضرت رسید و غرق خون شد. حضرت او را نفرین کرد و فرمود: «دیگر با دستت نخوری و نیاشامی و خدا تو را با گروه ستمگران محشور کند»..

منابع

1. رستمی، علی امین، آموزه‌های معنوی در سیره نظامی معصومان