بنی غنم بن عوف: تفاوت میان نسخهها
(صفحهای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = | پرسش مرتبط = }} ==نسب بنی غنم== بنی غنم در شمار قبایل قحطانی<ref>عمر رضا کحاله، معجم قبائل العرب، ج۳، ص۸۹۴؛ زرکلی، الاعلام، ج۵، ص۹۶.</ref> و از فروعات و شاخههای قبیله خزرجاند که نسب از...» ایجاد کرد) برچسب: پیوندهای ابهامزدایی |
(←منابع) برچسب: پیوندهای ابهامزدایی |
||
| خط ۱۷: | خط ۱۷: | ||
از تاریخ جاهلی بنی غنم و نقش ایشان در وقایع و رخدادهای این ایام خبری بهدست نیامد اما به نظر میرسد آنها نیز همراه با [[خویشان]] خود از [[قبایل یمنی]] [[اوس و خزرج]] در پی ویرانی [[سد مأرب]] به عرصههای شمالیتر [[مهاجرت]] کردند و در یثرب، در مجاورت [[یهودیان]] ساکن شدند. در آن [[زمان]]، ثروتهای [[شهر]]، قلعهها و نخلستانها و همچنین [[حکومت]] و [[قدرت]] در دست یهودیان متمرکز بود. اوس و خزرج -که [[بنی غنم بن عوف]] بخشی از آنان بودند- از یهودیان [[حاکم]] بر یثرب که دارای نیرو و نفرات بسیاری بودند، درخواست کردند تا میان آنان [[پیمان]] [[حسن همجواری]] منعقد شود تا از تعرض به یکدیگر [[آسوده]] شده، به وسیلۀ این پیمان مانع دستاندازی دیگران شوند<ref>ابن رسته، الأعلاق النفیسه، من ۶۲: محمد بن محمود بن نجار، الدّرة الثمنیه فی تاریخ المدینه، ص۳۲۶.</ref>. آنان با همدیگر پیمان بستند و به مشارکت و [[داد و ستد]] با یکدیگر پرداختند<ref>محمد بن محمود بن نجار، الدّرة الثمنیه فی تاریخ المدینه، ص۳۲۶؛ سمهودی، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، ج۱، ص۱۴۲.</ref>. با گذشت زمانی دراز از [[انعقاد پیمان]] میان [[یهودیان]] و عربها، [[اوس و خزرج]] ثروتی اندوختند و [[دارایی]] و نفرات آنان فزونی گرفت. چون [[قبایل]] قریظه و نضیر وضع آنها را چنین دیدند از [[غلبه]] آنان بر [[خانهها]] و اموالشان بیمناک شدند و بنای [[ستمگری]] بر [[اعراب]] یثرب گذاشتند. در یثرب، غلبه و کثرت از آن [[یهود]] بود. [[ستم]] و [[استبداد]] یهود بر عربهای یثرب بسیار گران میآمد تا اینکه سرانجام به [[ریاست]] مردی از تبار [[بنی سالم بن عوف]] به نام [[مالک بن عجلان]]<ref>هشام بن محمد کلبی، نسب معد و الیمن الکبیر، ج۱، ص۴۱۵؛ ابن عبد ربه، العقد الفرید، ج۳، ص۳۳۰؛ قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ص۲۸۱.</ref>، به [[ستیز]] با یهودیان [[ظالم]] [[مدینه]] و پایان دادن به [[سیادت]] آنها بر این [[شهر]] پرداختند و موفق شدند ضمن [[شکست]] آنها، با تصاحب و [[توزیع]] زمینهای [[کشاورزی]] و برخی قلعههای یثرب، هر یک در محلّی مستقر شوند<ref>سمهودی، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، ج۱، ص۱۴۴. نیز ر.ک: ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۶۵۷-۶۵۸؛ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۵، ص۸۵.</ref>. | از تاریخ جاهلی بنی غنم و نقش ایشان در وقایع و رخدادهای این ایام خبری بهدست نیامد اما به نظر میرسد آنها نیز همراه با [[خویشان]] خود از [[قبایل یمنی]] [[اوس و خزرج]] در پی ویرانی [[سد مأرب]] به عرصههای شمالیتر [[مهاجرت]] کردند و در یثرب، در مجاورت [[یهودیان]] ساکن شدند. در آن [[زمان]]، ثروتهای [[شهر]]، قلعهها و نخلستانها و همچنین [[حکومت]] و [[قدرت]] در دست یهودیان متمرکز بود. اوس و خزرج -که [[بنی غنم بن عوف]] بخشی از آنان بودند- از یهودیان [[حاکم]] بر یثرب که دارای نیرو و نفرات بسیاری بودند، درخواست کردند تا میان آنان [[پیمان]] [[حسن همجواری]] منعقد شود تا از تعرض به یکدیگر [[آسوده]] شده، به وسیلۀ این پیمان مانع دستاندازی دیگران شوند<ref>ابن رسته، الأعلاق النفیسه، من ۶۲: محمد بن محمود بن نجار، الدّرة الثمنیه فی تاریخ المدینه، ص۳۲۶.</ref>. آنان با همدیگر پیمان بستند و به مشارکت و [[داد و ستد]] با یکدیگر پرداختند<ref>محمد بن محمود بن نجار، الدّرة الثمنیه فی تاریخ المدینه، ص۳۲۶؛ سمهودی، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، ج۱، ص۱۴۲.</ref>. با گذشت زمانی دراز از [[انعقاد پیمان]] میان [[یهودیان]] و عربها، [[اوس و خزرج]] ثروتی اندوختند و [[دارایی]] و نفرات آنان فزونی گرفت. چون [[قبایل]] قریظه و نضیر وضع آنها را چنین دیدند از [[غلبه]] آنان بر [[خانهها]] و اموالشان بیمناک شدند و بنای [[ستمگری]] بر [[اعراب]] یثرب گذاشتند. در یثرب، غلبه و کثرت از آن [[یهود]] بود. [[ستم]] و [[استبداد]] یهود بر عربهای یثرب بسیار گران میآمد تا اینکه سرانجام به [[ریاست]] مردی از تبار [[بنی سالم بن عوف]] به نام [[مالک بن عجلان]]<ref>هشام بن محمد کلبی، نسب معد و الیمن الکبیر، ج۱، ص۴۱۵؛ ابن عبد ربه، العقد الفرید، ج۳، ص۳۳۰؛ قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ص۲۸۱.</ref>، به [[ستیز]] با یهودیان [[ظالم]] [[مدینه]] و پایان دادن به [[سیادت]] آنها بر این [[شهر]] پرداختند و موفق شدند ضمن [[شکست]] آنها، با تصاحب و [[توزیع]] زمینهای [[کشاورزی]] و برخی قلعههای یثرب، هر یک در محلّی مستقر شوند<ref>سمهودی، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، ج۱، ص۱۴۴. نیز ر.ک: ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۶۵۷-۶۵۸؛ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۵، ص۸۵.</ref>. | ||
اما [[پیروزی]] و [[اتحاد]] قبایل اوس و خزرج چندی بعد با فتنهانگیزیها و اختلافافکنیهای یهودیان یثرب<ref>احمد ابراهیم شریف، مکه و مدینه فی الجاهلیة و عصر الرسول، ص۳۳۸.</ref>، تبدیل به [[اختلاف]] و [[دشمنی]] شد و سرانجام به جنگهای بسیاری منتهی شد که تا آستانه [[هجرت پیامبر]]{{صل}} همچنان تدوام داشت. نخستین این [[جنگها]] -که احتمالاً [[بنی غنم]] به عنوان بخشی از [[قبیله خزرج]] یک پای آن بودند-[[جنگ]] «[[سمیر]]» بود<ref>سمهودی، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، ج۱، ص۱۵۵. جهت مطالعه بیشتر در باب این جنگ ر.ک: ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۳، ص۱۶-۲۰. نیز ر.ک: ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۶۵۸-۶۵۹.</ref>.<ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، مکاتبه اختصاصی با [[دانشنامه مجازی امامت و ولایت]].</ref> | اما [[پیروزی]] و [[اتحاد]] قبایل اوس و خزرج چندی بعد با فتنهانگیزیها و اختلافافکنیهای یهودیان یثرب<ref>احمد ابراهیم شریف، مکه و مدینه فی الجاهلیة و عصر الرسول، ص۳۳۸.</ref>، تبدیل به [[اختلاف]] و [[دشمنی]] شد و سرانجام به جنگهای بسیاری منتهی شد که تا آستانه [[هجرت پیامبر]]{{صل}} همچنان تدوام داشت. نخستین این [[جنگها]] -که احتمالاً [[بنی غنم]] به عنوان بخشی از [[قبیله خزرج]] یک پای آن بودند-[[جنگ]] «[[سمیر]]» بود<ref>سمهودی، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، ج۱، ص۱۵۵. جهت مطالعه بیشتر در باب این جنگ ر.ک: ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۳، ص۱۶-۲۰. نیز ر.ک: ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۶۵۸-۶۵۹.</ref>.<ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، مکاتبه اختصاصی با [[دانشنامه مجازی امامت و ولایت]].</ref> | ||
==بنی غنم و تاریخ اسلامی== | |||
===اسلام بنی غنم بن عوف=== | |||
[[مردم]] بنی غنم بن عوف از پیشتازان [[قبیله خزرج]] در اسلام بودند. از قول بعضی منابع، در شماره کردن برخی از بنی غنمیها در [[پیمان عقبه اول]] و دوم را میتوان [[گواهی]] صادق بر این ادعا دانست. در [[سال دوازدهم بعثت]]، [[دوازده تن]] از [[انصار]] [[مدینه]] -که [[عبادة بن صامت بن قیس]]<ref>ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۴۳۱؛ ابن اثیر، اسد الغابه فی معرفة الصحابه، ج۳، ص۵۶؛ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۳، ص۱۴۹. برخی منابع، عبادة بن صامت را نه از طایفه بنی غنم بن عوف، بلکه از نسل سالم بن عوف بن عمرو -برادر غنم بن عوف- دانستهاند. (ابونعیم، معرفة الصحابه، ج۳، ص۳۳۸؛ ابن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۲، ص۸۰۸.)</ref> و [[ابوعبدالرحمن یزید بن ثعلبة بن خزمه]]، [[حلیف]] آنها از [[بنی بلی]]<ref>ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۴۳۲؛ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۳، ص۱۴۹.</ref> از جمله ایشان بودند- به منظور تکمیل [[بیعت]] سال گذشته خود به [[مکه]] رهسپار شدند و پس از دیدار با [[رسول خدا]]{{صل}} با ایشان بیعت کردند<ref>ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۴۳۱؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۱، ص۲۳۹.</ref>. این بیعت که به [[بیعت عقبه]] اولی معروف شد نظیر بیعت [[پیامبر]]{{صل}} با [[زنان]] بود.؛ چراکه تا آن [[روز]]، حضرت [[مأمور]] به [[جنگ با کفار]] و [[مشرکین]] نشده بود؛ از اینرو در این بیعت، [[جنگ]] و [[جهاد]] قید نشده بود. آنان در این بیعت با رسول خدا{{صل}} [[عهد]] بستند که به [[خدا]] [[شرک]] نورزند، [[دزدی]] نکنند، مرتکب [[زنا]] نشوند، فرزندانشان را نکشند، [[بهتان]] و [[افترا]] نزنند و در [[کارهای نیک]] [[نافرمانی]] رسول خدا{{صل}} را نکنند<ref>ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۴۳۳؛ ابن حبان، الثقات، ج۱، ص۹۳-۹۴.</ref>. پس از این [[پیمان]]، در [[زمان]] بازگشت انصار به مدینه، [[پیغمبر]]{{صل}}، [[مصعب بن عمیر]] را همراه ایشان به مدینه فرستاد تا [[قرآن]] را [[تعلیم]] آنها کند و [[دستورات اسلام]] را به ایشان بیاموزد<ref>ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۴۳۴.</ref>. در [[پیمان عقبه دوم]]، که در [[سال سیزدهم بعثت]]، با [[حضور]] هفتاد و سه تن از [[مردم]] تیرههای مختلف دو [[قبیله]] [[اوس و خزرج]]<ref>ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۴۶۶-۴۵۴؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۱، ص۲۵۲-۲۴۰.</ref>، از جمله مردانی از [[طایفه]] [[بنی غنم]] در مکانی به نام [[عقبه]] صورت گرفت، نومسلمانان یثرب، با [[پیامبر]]{{صل}} [[پیمان]] بستند که: در [[راحتی]] و [[سختی]] از پیامبر{{صل}} اطاعت کنند؛ در [[زمان]] [[تنگدستی]] و [[ثروت]] [[انفاق]] کنند؛ [[امر به معروف و نهی از منکر]] کنند؛ [[حق]] بگویند و از [[سرزنش]] دیگران نهراسند؛ به هنگام [[هجرت رسول خدا]]{{صل}} به یثرب از وی همچون [[دفاع از خود]]، [[زنان]] و فرزندانشان [[پشتیبانی]] و [[دفاع]] نمایند که در این صورت [[پاداش]] آنان [[بهشت]] میباشد. همچنین، [[مسلمانان]] یثرب یادآور شدند که بواسطه این [[بیعت]]، پیمانهایشان با [[یهود]] را قطع خواهند کرد به شرطی که پیامبر{{صل}} پس از [[پیروزی]]، آنها را رها نکند و به سوی [[قوم]] خود باز نگردد<ref>بیهقی، دلائل النبوة و معرفة احوال صاحب الشریعه، ج۲، ص۴۴۷.</ref>. این بیعت را به سبب [[تعهد]] یثربیان بر [[دفاع از پیامبر]]{{صل}}، «[[بیعة الحرب]]» گفتهاند<ref>ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۴۵۴؛ محمد بن جریر طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج۲، ص۳۶۸.</ref>. در این پیمان که به سبب وقوع در مکان عقبه آخر، «[[عقبة الآخره]]»<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۱، ص۱۷۱.</ref> نیز گفته شده و شرکتکنندگان در آن را «[[عقبیون]]»<ref>بلاذری، انساب الاشراف، ج۱، ص۲۵۲؛ ابن شهرآشوب، المناقب، ج۲، ص۵۷.</ref> خواندهاند، -همانگونه که گفته شد- جمعی از مردان بنی غنم نیز حضور داشتند که از جمله ایشان میتوان از [[عبادة بن صامت بن قیس]]<ref>ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۴۴۴؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۴۱۳؛ ابن عبد ربه، العقد الفرید، ج۳، ص۳۳۰.</ref>، و به نقلی [[مالک بن دخشم بن مرضخه]]<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۴۱۴-۴۱۵؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۱، ص۲۵۲؛ ابن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۳، ص۱۳۵۰.</ref> و از [[احلاف]] و [[همپیمانان]] ایشان از [[یزید بن ثعلبة بن خزمه]]<ref>ابن اثیر، اسد الغابه فی معرفة الصحابه، ج۴، ص۷۰۴-۷۰۵؛ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۳، ص۱۵۰.</ref> نام برد. بنا بر نقل منابع، در این دیدار و پس از انجام [[بیعت]]، [[رسول خدا]]{{صل}} از بین حاضران، [[دوازده تن]] را به عنوان [[نقیب]] خود در [[مدینه]] برگزید که [[عبادة بن صامت بن قیس]] از جمله ایشان بود<ref>هشام بن محمد کلبی، نسب معد و الیمن الکبیر، ج۱، ص۴۱۶؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۴۱۳؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۱، ص۲۵۱.</ref>. | |||
ثبت و ضبط نام جمعی از [[مردمان]] [[بنی سالم]] در شمار [[رزمندگان]] [[جنگ بدر]] هم، دلیلی دیگر بر [[اثبات]] [[پیشتازی]] این [[قوم]] در [[پذیرش اسلام]] است. که در ادامه، در بخش بعدی این مقاله بدان خواهیم پرداخت. | |||
در پایان این بخش، [[تذکر]] این مطلب نیز ضروری است که علاوه بر مردان [[بنی غنم بن عوف]]، بسیاری از [[زنان]] این [[طایفه]] نیز از [[پیشگامان]] [[اسلام در مدینه]] به شمار میآمدند. از جمله زنان [[پیشتاز]] این قوم، که پس از [[هجرت نبی اکرم]]{{صل}} به مدینه، در کنار مردان خود، پس از [[قبول اسلام]]، با آن حضرت [[بیعت]] کردند میتوان از: أمامه و [[خوله بنت صامت]] بن قیس -[[خواهران]] عباده و [[اوس بن صامت]]-<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۲۸۰؛ ابن حبیب بغدادی، المحبر، ص۴۲۴.</ref>، [[خوله بنت ثعلبة بن أصرم]] -[[همسر]] اوس بن صامت-<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۲۸۰؛ ابن حبیب بغدادی، المحبر، ص۴۲۴.</ref>، [[ام انس بنت واقد بن عمرو]]<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۲۸۳؛ ابن حبیب بغدادی، المحبر، ص۴۲۴؛ ابن حجر عسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، ج۸، ص۳۵۸.</ref>، [[بزیعه دختر ابوخارجة بن اوس بن سکن]]<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۲۸۳.</ref>، [[فریعه بنت مالک بن دخشم]]<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۲۸۲؛ ابن حبیب بغدادی، المحبر، ص۴۲۴؛ ابن اثیر، اسد الغابه فی معرفة الصحابه، ج۶، ص۲۳۵.</ref> و [[جمیله بنت حزیمة بن حزمه]]<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۲۸۲. ابن حبیب از او با نام «جمیله بنت خزیمه» (ابن حبیب بغدادی، المحبر، ص۴۲۴) و ابن ماکولا از او در کتاب خود با نام و نسب «خمیله بنت خزیمة بن خزمه» نام بردهاند. (ابن ماکولا، اکمال الکمال، ج۲، ص۱۳۱)</ref> نام برد.<ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، مکاتبه اختصاصی با [[دانشنامه مجازی امامت و ولایت]].</ref> | |||
== منابع == | == منابع == | ||
نسخهٔ ۸ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۹:۲۸
موضوع مرتبط ندارد - مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد
نسب بنی غنم
بنی غنم در شمار قبایل قحطانی[۱] و از فروعات و شاخههای قبیله خزرجاند که نسب از غنم (غانم) بن عوف بن عمرو بن عوف بن خزرج بن حارثه میبرند[۲]. غنم (غانم) را -که برخی منابع، از او با نام اصلی «نوفل» یاد کردهاند-[۳]، «قَوقَل» و فرزندانش را قواقله گفتهاند[۴] و از مردمانش با نسبت «قوقلی» نام بردهاند[۵]. اما برخی از منابع، با گستردهتر کردن دایره قواقله، علاوه بر فرزندان غنم، از فرزندان برادرش سالم بن عوف نیز تحت عنوان قواقله یاد کردهاند[۶]. بعضی دیگر هم پا را از این هم فراتر نهاده، با معرفی عوف بن عمرو بن عوف -پدر سالم و غنم- به عنوان «قوقل»، فرزندان او -بهویژه سالم و غنم- را ذیل عنوان «قواقل» جای دادهاند[۷]. در مقابل این اقوال، برخی منابع هم با تنگتر کردن این تعریف، ثعلبة بن دعد بن فهر بن ثعلبة بن غنم بن عوف بن عمرو بن عوف بن خزرج[۸] و بعضی دیگر، دعد بن فهر بن غنم بن سالم بن عوف بن عمرو بن عوف بن عمرو بن خزرج را «قوقل» دانستهاند[۹]. ضمن این که خلیفة بن خیاط (م. ۲۴۰ هجری) از غنم بن عوف بن خزرج[۱۰] و ابن حزم (م. ۴۵۶ هجری) از بنی عنز بن عوف بن عمرو بن خزرج تحت عنوان قوقل یاد کردهاند[۱۱]. در وجه تسمیه آنان به این نام گفته شده که چون مردی به آنها پناهنده میشد بدو گفته میشد: «قوقل حیث شئت؛ یعنی تو در امانی هر جا دوست داشتی منزل کن»[۱۲] ابن هشام (م. ۲۱۸ هجری) هم در بیان علت نامگذاری ایشان بدین نام مینویسد: «به آنها قواقل میگفتند؛ چون هرگاه به فردی پناه میدادند، سهمی برای او قرار میدادند و به او میگفتند: «قوقل به بیثرب حیث شئت»»[۱۳]. «نویری» (م. ۷۳۳ هجری) نیز، دارا بودن قلعهای به نام «قوقل» و سکونت آنها در این قلعه را سبب تخصیص این نام برای غنمیها دانسته است[۱۴].
از غنم فرزندانی به اسامی ثعلبه، مِرضَخَه، ابیّ، مالک و حبیب بر جای ماند[۱۵] که تداومبخش نسل او در زمین گردیدند. این طایفه، بمانند بسیاری دیگر از قبایل و طوایف عرب، از شعب و شاخههای متعددی شکل یافته بود که از مهمترین آنها میتوان از بنی دعد بن فهر[۱۶] و بنی مرضخة بن غنم[۱۷] یاد کرد.[۱۸]
مساکن و منازل بنی غنم
مردم این قوم همراه با عموزادگان خود -بنی سالم- در مدینه سکونت داشتند. سالم و غنم پسران عوف بن عمرو بن عوف بن خزرج در اقامتگاه خود که به «دار بنی سالم» شهرت داشت و بین منطقه قباء و شهر مدینه[۱۹]، در سمت حره غربی[۲۰]، و در غرب دره، داخل دره «رانوناء» واقع شده بود، فرود آمدند. آنها در این منطقه، چند قلعه برای خود بنا نهاده بودند که از جمله آنها قلعه«مزدلف» بود که توسط عتبان بن مالک و با کاربری نظامی بنا گردید. «شماخ» و «قواقل» هم از دیگر قلعههای ایشان در آن منطقه به شمار میآمدند. «شماخ» خارج از منطقه مسکونی بنی سالم و در جانب قبله بنا گردیده بود و «قواقل» در کنار بیوت بنی سالم در منطقه «عصبه» قرار داشت[۲۱].[۲۲]
تاریخ جاهلی بنی غنم
از تاریخ جاهلی بنی غنم و نقش ایشان در وقایع و رخدادهای این ایام خبری بهدست نیامد اما به نظر میرسد آنها نیز همراه با خویشان خود از قبایل یمنی اوس و خزرج در پی ویرانی سد مأرب به عرصههای شمالیتر مهاجرت کردند و در یثرب، در مجاورت یهودیان ساکن شدند. در آن زمان، ثروتهای شهر، قلعهها و نخلستانها و همچنین حکومت و قدرت در دست یهودیان متمرکز بود. اوس و خزرج -که بنی غنم بن عوف بخشی از آنان بودند- از یهودیان حاکم بر یثرب که دارای نیرو و نفرات بسیاری بودند، درخواست کردند تا میان آنان پیمان حسن همجواری منعقد شود تا از تعرض به یکدیگر آسوده شده، به وسیلۀ این پیمان مانع دستاندازی دیگران شوند[۲۳]. آنان با همدیگر پیمان بستند و به مشارکت و داد و ستد با یکدیگر پرداختند[۲۴]. با گذشت زمانی دراز از انعقاد پیمان میان یهودیان و عربها، اوس و خزرج ثروتی اندوختند و دارایی و نفرات آنان فزونی گرفت. چون قبایل قریظه و نضیر وضع آنها را چنین دیدند از غلبه آنان بر خانهها و اموالشان بیمناک شدند و بنای ستمگری بر اعراب یثرب گذاشتند. در یثرب، غلبه و کثرت از آن یهود بود. ستم و استبداد یهود بر عربهای یثرب بسیار گران میآمد تا اینکه سرانجام به ریاست مردی از تبار بنی سالم بن عوف به نام مالک بن عجلان[۲۵]، به ستیز با یهودیان ظالم مدینه و پایان دادن به سیادت آنها بر این شهر پرداختند و موفق شدند ضمن شکست آنها، با تصاحب و توزیع زمینهای کشاورزی و برخی قلعههای یثرب، هر یک در محلّی مستقر شوند[۲۶]. اما پیروزی و اتحاد قبایل اوس و خزرج چندی بعد با فتنهانگیزیها و اختلافافکنیهای یهودیان یثرب[۲۷]، تبدیل به اختلاف و دشمنی شد و سرانجام به جنگهای بسیاری منتهی شد که تا آستانه هجرت پیامبر(ص) همچنان تدوام داشت. نخستین این جنگها -که احتمالاً بنی غنم به عنوان بخشی از قبیله خزرج یک پای آن بودند-جنگ «سمیر» بود[۲۸].[۲۹]
بنی غنم و تاریخ اسلامی
اسلام بنی غنم بن عوف
مردم بنی غنم بن عوف از پیشتازان قبیله خزرج در اسلام بودند. از قول بعضی منابع، در شماره کردن برخی از بنی غنمیها در پیمان عقبه اول و دوم را میتوان گواهی صادق بر این ادعا دانست. در سال دوازدهم بعثت، دوازده تن از انصار مدینه -که عبادة بن صامت بن قیس[۳۰] و ابوعبدالرحمن یزید بن ثعلبة بن خزمه، حلیف آنها از بنی بلی[۳۱] از جمله ایشان بودند- به منظور تکمیل بیعت سال گذشته خود به مکه رهسپار شدند و پس از دیدار با رسول خدا(ص) با ایشان بیعت کردند[۳۲]. این بیعت که به بیعت عقبه اولی معروف شد نظیر بیعت پیامبر(ص) با زنان بود.؛ چراکه تا آن روز، حضرت مأمور به جنگ با کفار و مشرکین نشده بود؛ از اینرو در این بیعت، جنگ و جهاد قید نشده بود. آنان در این بیعت با رسول خدا(ص) عهد بستند که به خدا شرک نورزند، دزدی نکنند، مرتکب زنا نشوند، فرزندانشان را نکشند، بهتان و افترا نزنند و در کارهای نیک نافرمانی رسول خدا(ص) را نکنند[۳۳]. پس از این پیمان، در زمان بازگشت انصار به مدینه، پیغمبر(ص)، مصعب بن عمیر را همراه ایشان به مدینه فرستاد تا قرآن را تعلیم آنها کند و دستورات اسلام را به ایشان بیاموزد[۳۴]. در پیمان عقبه دوم، که در سال سیزدهم بعثت، با حضور هفتاد و سه تن از مردم تیرههای مختلف دو قبیله اوس و خزرج[۳۵]، از جمله مردانی از طایفه بنی غنم در مکانی به نام عقبه صورت گرفت، نومسلمانان یثرب، با پیامبر(ص) پیمان بستند که: در راحتی و سختی از پیامبر(ص) اطاعت کنند؛ در زمان تنگدستی و ثروت انفاق کنند؛ امر به معروف و نهی از منکر کنند؛ حق بگویند و از سرزنش دیگران نهراسند؛ به هنگام هجرت رسول خدا(ص) به یثرب از وی همچون دفاع از خود، زنان و فرزندانشان پشتیبانی و دفاع نمایند که در این صورت پاداش آنان بهشت میباشد. همچنین، مسلمانان یثرب یادآور شدند که بواسطه این بیعت، پیمانهایشان با یهود را قطع خواهند کرد به شرطی که پیامبر(ص) پس از پیروزی، آنها را رها نکند و به سوی قوم خود باز نگردد[۳۶]. این بیعت را به سبب تعهد یثربیان بر دفاع از پیامبر(ص)، «بیعة الحرب» گفتهاند[۳۷]. در این پیمان که به سبب وقوع در مکان عقبه آخر، «عقبة الآخره»[۳۸] نیز گفته شده و شرکتکنندگان در آن را «عقبیون»[۳۹] خواندهاند، -همانگونه که گفته شد- جمعی از مردان بنی غنم نیز حضور داشتند که از جمله ایشان میتوان از عبادة بن صامت بن قیس[۴۰]، و به نقلی مالک بن دخشم بن مرضخه[۴۱] و از احلاف و همپیمانان ایشان از یزید بن ثعلبة بن خزمه[۴۲] نام برد. بنا بر نقل منابع، در این دیدار و پس از انجام بیعت، رسول خدا(ص) از بین حاضران، دوازده تن را به عنوان نقیب خود در مدینه برگزید که عبادة بن صامت بن قیس از جمله ایشان بود[۴۳]. ثبت و ضبط نام جمعی از مردمان بنی سالم در شمار رزمندگان جنگ بدر هم، دلیلی دیگر بر اثبات پیشتازی این قوم در پذیرش اسلام است. که در ادامه، در بخش بعدی این مقاله بدان خواهیم پرداخت.
در پایان این بخش، تذکر این مطلب نیز ضروری است که علاوه بر مردان بنی غنم بن عوف، بسیاری از زنان این طایفه نیز از پیشگامان اسلام در مدینه به شمار میآمدند. از جمله زنان پیشتاز این قوم، که پس از هجرت نبی اکرم(ص) به مدینه، در کنار مردان خود، پس از قبول اسلام، با آن حضرت بیعت کردند میتوان از: أمامه و خوله بنت صامت بن قیس -خواهران عباده و اوس بن صامت-[۴۴]، خوله بنت ثعلبة بن أصرم -همسر اوس بن صامت-[۴۵]، ام انس بنت واقد بن عمرو[۴۶]، بزیعه دختر ابوخارجة بن اوس بن سکن[۴۷]، فریعه بنت مالک بن دخشم[۴۸] و جمیله بنت حزیمة بن حزمه[۴۹] نام برد.[۵۰]
منابع
حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت
پانویس
- ↑ عمر رضا کحاله، معجم قبائل العرب، ج۳، ص۸۹۴؛ زرکلی، الاعلام، ج۵، ص۹۶.
- ↑ هشام بن محمد کلبی، نسب معد و الیمن الکبیر، ج۱، ص۴۱۴؛ ابن حزم، جمهرة انساب العرب، ص۳۵۳ و ۴۷۱؛ قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ص۳۷۱.
- ↑ قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ص۳۸۰.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۴۳۱؛ ابن درید، الاشتقاق، ص۴۵۶؛ ابن عبد ربه، العقد الفرید، ج۳، ص۳۳۰؛ نویری، نهایة الارب فی فنون الادب، ج۲، ص۳۱۶. برخی منابع از او با نام «غانم بن عوف» یاد کردهاند. (ابن اثیر، اللباب فی تهذیب الأنساب، ج۳، ص۶۴؛ تقی الدین مقریزی، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و المتاع، ج۹، ص۱۷۶)
- ↑ ابن اثیر، اللباب فی تهذیب الأنساب، ج۳، ص۶۴.
- ↑ ابن سید الناس، عیون الاثر فی فنون المغازی و الشمائل و السیر، ج۲، ص۴۳.
- ↑ عوتبی صحاری، الانساب، ج۲، ص۵۵۵.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۴۱۴؛ ابن عبد البر، الدرر فی اختصار المغازی و السیر، ص۱۲۳؛ ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، ج۳، ص۱۹۵.
- ↑ محمد بن عمر واقدی، المغازی، ج۱، ص۱۶۷ ر.ک: خلیفة بن خیاط، الطبقات، ص۱۶۸.
- ↑ خلیفة بن خیاط، الطبقات، ص۱۶۸.
- ↑ ابن حزم، جمهرة انساب العرب، ص۳۵۳. به نظر میرسد در اینجا سهو یا تحریف و شاید هم تصحیفی اتفاق افتاده باشد. دلیل ما هم بر این امر، این است که او در شمارش فرزندان و اجلّای این قوم، (ابن حزم، جمهرة انساب العرب، ص۳۵۴) همان مواردی را ذکر میکند که ابن کلبی و دیگران از آنها در عداد فرزندان و معاریف بنی غنم بن عوف یاد کردهاند.
- ↑ هشام بن محمد کلبی، نسب معد و الیمن الکبیر، ج۱، ص۴۱۴. با اندک اختلاف در: محمد بن عمر واقدی، المغازی، ج۱، ص۱۶۷؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۴۱۴؛ ابن حبان، الثقات، ج۳، ص۳۰۲-۳۰۳.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۴۳۲؛ نیز ر.ک: صالحی شامی، سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد، ج۳، ص۲۱۱.
- ↑ نویری، نهایة الارب فی فنون الادب، ج۲، ص۳۱۶.
- ↑ هشام بن محمد کلبی، نسب معد و الیمن الکبیر، ج۱، ص۴۱۵. نیز ر.ک: جمهرة أنساب العرب ص۳۵۴؛ یاقوت حموی، المقتضب من کتاب جمهرة النسب، ص۹۰.
- ↑ محمد بن عمر واقدی، المغازی، ج۱، ص۱۶۷؛ ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۶۹۴؛ ابن حبان، الثقات، ج۱، ص۱۹۷؛ ابن عبد البر، الدرر فی اختصار المغازی و السیر، ص۱۲۳.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۶۹۴؛ ابن حبان، الثقات، ج۱، ص۱۹۷. نیز ر.ک: ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۴۱۴ و ج۸، ص۲۸۳؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۱، ص۳۰۳؛ قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ص۱۵۶.
- ↑ حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت.
- ↑ ابن حزم، جمهرة انساب العرب، ص۳۵۳؛ سمهودی، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، ج۱، ص۱۵۸.
- ↑ این بدان معناست که منازل آنها همان حرّهای است که در همسایگی بخش جنوبی و غربی قلعه قبا بوده، همان که در راه مدینه به قبا در این روزگار قرار گرفته است. (ابراهیم بن علی العیاشی، المدینه بین الماضی و الحاضر، ص۱۰۰)
- ↑ سمهودی، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، ج۱، ص۱۵۸.
- ↑ حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت.
- ↑ ابن رسته، الأعلاق النفیسه، من ۶۲: محمد بن محمود بن نجار، الدّرة الثمنیه فی تاریخ المدینه، ص۳۲۶.
- ↑ محمد بن محمود بن نجار، الدّرة الثمنیه فی تاریخ المدینه، ص۳۲۶؛ سمهودی، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، ج۱، ص۱۴۲.
- ↑ هشام بن محمد کلبی، نسب معد و الیمن الکبیر، ج۱، ص۴۱۵؛ ابن عبد ربه، العقد الفرید، ج۳، ص۳۳۰؛ قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ص۲۸۱.
- ↑ سمهودی، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، ج۱، ص۱۴۴. نیز ر.ک: ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۶۵۷-۶۵۸؛ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۵، ص۸۵.
- ↑ احمد ابراهیم شریف، مکه و مدینه فی الجاهلیة و عصر الرسول، ص۳۳۸.
- ↑ سمهودی، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، ج۱، ص۱۵۵. جهت مطالعه بیشتر در باب این جنگ ر.ک: ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۳، ص۱۶-۲۰. نیز ر.ک: ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۶۵۸-۶۵۹.
- ↑ حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۴۳۱؛ ابن اثیر، اسد الغابه فی معرفة الصحابه، ج۳، ص۵۶؛ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۳، ص۱۴۹. برخی منابع، عبادة بن صامت را نه از طایفه بنی غنم بن عوف، بلکه از نسل سالم بن عوف بن عمرو -برادر غنم بن عوف- دانستهاند. (ابونعیم، معرفة الصحابه، ج۳، ص۳۳۸؛ ابن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۲، ص۸۰۸.)
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۴۳۲؛ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۳، ص۱۴۹.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۴۳۱؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۱، ص۲۳۹.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۴۳۳؛ ابن حبان، الثقات، ج۱، ص۹۳-۹۴.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۴۳۴.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۴۶۶-۴۵۴؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۱، ص۲۵۲-۲۴۰.
- ↑ بیهقی، دلائل النبوة و معرفة احوال صاحب الشریعه، ج۲، ص۴۴۷.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۴۵۴؛ محمد بن جریر طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج۲، ص۳۶۸.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۱، ص۱۷۱.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ج۱، ص۲۵۲؛ ابن شهرآشوب، المناقب، ج۲، ص۵۷.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۴۴۴؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۴۱۳؛ ابن عبد ربه، العقد الفرید، ج۳، ص۳۳۰.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۴۱۴-۴۱۵؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۱، ص۲۵۲؛ ابن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۳، ص۱۳۵۰.
- ↑ ابن اثیر، اسد الغابه فی معرفة الصحابه، ج۴، ص۷۰۴-۷۰۵؛ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۳، ص۱۵۰.
- ↑ هشام بن محمد کلبی، نسب معد و الیمن الکبیر، ج۱، ص۴۱۶؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۴۱۳؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۱، ص۲۵۱.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۲۸۰؛ ابن حبیب بغدادی، المحبر، ص۴۲۴.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۲۸۰؛ ابن حبیب بغدادی، المحبر، ص۴۲۴.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۲۸۳؛ ابن حبیب بغدادی، المحبر، ص۴۲۴؛ ابن حجر عسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، ج۸، ص۳۵۸.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۲۸۳.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۲۸۲؛ ابن حبیب بغدادی، المحبر، ص۴۲۴؛ ابن اثیر، اسد الغابه فی معرفة الصحابه، ج۶، ص۲۳۵.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۲۸۲. ابن حبیب از او با نام «جمیله بنت خزیمه» (ابن حبیب بغدادی، المحبر، ص۴۲۴) و ابن ماکولا از او در کتاب خود با نام و نسب «خمیله بنت خزیمة بن خزمه» نام بردهاند. (ابن ماکولا، اکمال الکمال، ج۲، ص۱۳۱)
- ↑ حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت.