دنیاداری

موضوع مرتبط ندارد - مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

دنیاداری دینی

انسان تربیت یافته دین، چگونه در دنیا زندگی می‌کند؟ آیا دنیاداری او با دنیاداری انسان‌های بی‌دین متفاوت است؟ الگوی دنیاداری دینی چیست؟ چنان‎که در پیش گفته آمد، دین می‌تواند در همه حوزه‌های دنیایی زندگی انسان سخن بگوید، و در بسیاری از این حوزه‌ها نیز به ویژه در گفتار و رفتار علوی شواهدی است. اینک‌برای شناخت دنیاداری خاصی که دین‎آموزش‎داده، می‌توان از سه ‎روش ذیل‎بهره جست:

1. امور دنیایی را مانند حقوق فردی و اجتماعی، اخلاق و فرهنگ تفکیک کرده، از سخنان حضرت امیر(ع) دنیاداری دینی و غیردینی را در هر حوزه بررسی کرد.
2. دنیاداری دینی و غیردینی را در یک حوزه خاص از امور دنیایی ارائه داد؛ اما حوزه‌ای را برگزید که اولاً با زندگی فردی و اجتماعی همه انسان‌ها ارتباط داشته باشد؛ ثانیاً با دیگر حوزه‌های دنیایی مرتبط باشد؛ به گونه‌ای که بتوان دیدگاه دین را در آن حوزه‌ها نیز استشمام کرد.
3. از همه امور دنیایی، یک جنبه مشترک را که اساسی و ریشه‌ای نیز باشد برگزید و ملاک دینی و غیردینی آن جنبه را از سخنان حضرت امیر(ع) یافت. از این طریق می‌توان دنیاداری دینی را از غیردینی در همه آن امور بازشناخت.

روش نخست کامل‌ترین روش به نظر می‌رسد؛ اما اولاً از گنجایش مقاله خارج است و ثانیاً در بسیاری از این حوزه‌ها مقاله‌های مستقلی در همین دانشنامه تهیه شده؛ از این رو، نویسنده از دو روش دیگر بهره می‌جوید.

در روش دوم با بررسی الگوی معیشتی اسلام از دیدگاه امام، دنیاداری خاصی که اسلام در این حوزه ارائه داده است، بیان می‌شود. این روش در ظاهر به معیشت اختصاص دارد؛ اما از آن‎جا که الگوی معیشتی با اخلاق، فرهنگ و حقوق فردی و اجتماعی ارتباط تنگاتنگی دارد، می‌توان دیدگاه اسلام را در آن حوزه‌ها نیز احساس کرد. در روش سوم (با عنوان نگاهی دیگر به دنیاداری دینی) هدف انسان که محوری‌ترین جنبه از همه امور دنیایی است، بدون اختصاص به امری خاص از امور دنیایی، از سخنان حضرت بررسی و از این طریق، ملاک اصلی تمییز دنیاداری دینی از غیردینی روشن می‌شود. با پیمودن دو روش اخیر، گرچه دنیاداری غیردینی را نیز می‌توان شناخت، بررسی سخنان حضرت در شناساندن دنیاداری غیردینی به صورت عام و بدون اختصاص به حوزه‌ای خاص از امور دنیایی، می‌تواند در تکمیل شاخص‎های تمییز دنیاداری دینی از غیر دینی در همه حوزه‎های دنیایی مفید باشد. روش مأنوس در طرح این مسئله، تقسیم الگوهای دنیاداری به سه قسم فقر، غنا و کفاف است. در این روش، نخست ارزش‎های مثبت و منفی هر یک از این سه الگو، از دیدگاه دین بررسی، و الگوی دینی دنیاداری تعیین می‌شود. این روش دو ضعف دارد: ضعف نخست این‎که دنیاداری را فقط از زاویه اقتصادی لحاظ کرده و زوایای دیگر آن مانند فرهنگ، اخلاق و حقوق اجتماعی و فردی نادیده گرفته شده است. ضعف دوم این‎که از زاویه اقتصادی نیز بین دو حوزه متفاوت دنیاداری، یعنی مصرف و بهره‌مندی از دنیا و کار (و به تبع آن، ثروت) خلط می‌شود.

در این نوشتار، نخست به دلیل اهمیت حوزهٔ اقتصاد و نیز به دلیل توسعه‌ای که می‌توان از عناوین این بحث برای دیگر حوزه‌ها استنباط کرد، از همین روش مأنوس پیروی، و ضعف دوم را با جدایی دو حوزهٔ مصرف، و کار و ثروت جبران می‌کنیم. برای مصرف، سه الگوی رفاه، قتر و کفاف وجود دارد. کفاف، بهره‌مندی شخص از دنیا به اندازه نیاز متعارف خود است. مقصود از نیاز متعارف، شأن و موقعیت اجتماعی فرد است. در موقعیت اجتماعی هر فرد، هم ویژگی‌های شخصی او و هم ویژگی‌های معیشتی جامعه‌اش (سطح معیشت عموم مردم) لحاظ می‌شود. گذران زندگی هر کس متناسب با شأن‎او، به اندازه «کفاف» خواهد بود. آن کس که گذرانِ زندگی‌اش بیشتر از کفاف او است، در حد «رفاه»، و آن‎که کم‎تر از کفاف است، زندگی را در حد «قتر» و سختی می‌گذراند.

برای کار و ثروت نیز سه الگو بیان می‌شود: «غنا» که صاحب آن، بیش از حد کفاف خود دارد و می‌تواند مرفه زندگی کند؛ «فقر» که کم‎تر از کفاف دارد و زندگی‌اش در حد قتر و سختی است؛ و «کفاف» که دارایی‌اش به اندازه نیاز متعارف او است. شاید گمان شود. که جدایی حوزه کار و ثروت از مصرف، بی‌ثمر است؛ زیرا الگوی کار و ثروت بر اساس الگوی مصرف تعیین می‌شود؛ اما خواهیم گفت که ملاک تعیین این دو الگو از دیدگاه اسلام متفاوت است.

الگوی دینی مصرف و بهره‌مندی از دنیا

قتر و ترک دنیا: چشم‌پوشی از دنیا همواره در جوامع بشری، از نشانه‌های بارز پارسایی، خداخواهی و آخرت‌گرایی بوده است. هرگاه انسان‌ها دنیا خواهی و دنیاگرایی را مایه تباهی خود دیده‌اند، به عزلت رو آورده و دنیا را ترک کرده‌اند در منابع دینی اسلام نیز آیات و روایاتی وجود دارد که گویی انسان را به ترک دنیا می‎خواند. این آیات و روایات را می‌توان در عناوین ذیل یافت.

۱. آن‎چه از بی‌ارزشی دنیا نشان دارد: در سخنان حضرت علی(ع) دنیا نزد خداوند، پیامبر، و خود او بی‌ارزش و بی‌مقدار است. افزون بر آن، تشبیه‌هایی که دربارۀ دنیا به کار برده است، به روشنی بر بی‌ارزشی دنیا دلالت دارد؛ مانند تشبیه دنیا به لقمۀ نیم خورده، برگ خشکیدۀ و باخیز، لاشه گندیده، کوچک‎تر از پر کاه خشکیده و تفاله‌های قیچی شده دامداران، برگ نیم‎جویده در دهان ملخ، بی‌ارزش‎تر از آب بینی بزغاله و پست‌تر از استخوان خوکی در دست بیماری جذامی.از این گونه روایات چنین برداشت می‌شود که انسان نباید از دنیای بی‌ارزش بهره جوید. مطالعه جامع سخنان امام علی(ع) درباره دنیا به دست می‌دهد که بی‌ارزشی دنیا از دیدگاه وی بی‌ارزشی نسبی است، نه بی‌ارزشی مطلق. مواهب دنیا در مقایسه با نعمت‌های آخرت، و در برابر ارزش‌های دینی، چون عدالت، و در ازای کرامت انسان، بی‌ارزش است. نکوهش دنیا نیز فقط در دنیای بازدارنده از آخرت است؛ یعنی دنیایی که هدف نهایی انسان قرار گیرد، او را به خود مشغول و از آخرت و هر چیز دیگر روی‎‌گردان کند، انسان را اسیر خود سازد و خدا، آخرت، دین و حتی خود انسان را آن قدر کوچک کند که به دنیایش بفروشد. بی‌ارزشی نسبی دنیا به هیچ وجه ترک دنیا را نتیجه نمی‌دهد.

۲. روایاتی که ترک دنیا را نمونه زهد می‌داند: در برخی از سخنان حضرت امیر(ع) نمونه‌هایی برای الگوی زهد شناسانده شده است که به ترک دنیا و دوری از نعمت‌های دنیا دعوت می‌کند و ترک دنیا را سیره انبیا به ویژه نبی اسلام(ص) معرفی کرده و آن را شایستۀ تأسی دانسته است. زهد از دیدگاه حضرت علی(ع) به معنای حسرت نخوردن بر از دست رفته‌ها و شادمان نشدن به رسیده‌ها است و بیش‎تر، نوعی نگرش به دنیا به شمار می‌آید تا روش زندگی؛ البته نگرش زاهدانه، بدون تردید در گزینش روش زندگی مؤثر است؛ اما الزاماً روش عزلت نشینی و فقرپیشگی و ترک دنیا را در پی ندارد. شاید نمونه آوردن زندگی پیامبران، و نیز طرز زندگی خود حضرت در جایگاه الگوی زهد، به دلیل ویژگی خاص‎رهبران دینی باشد؛ یعنی رهبران دینی جامعه که گاه رهبری سیاسی را نیز به دست می‎گیرند باید از چنین الگویی پیروی کنند.

حضرت امیر(ع) عاصم را از ترک دنیا نهی کرد. او پرسید: ای امیرمؤمنان! پس تو چرا با این لباس خشن و آن غذای ناگوار به سر می‎بری؟ امام فرمود: وای بر تو! من همانند تو نیستم. خداوند بر پیشوایانِ حق واجب کرده که خود را با مردم ناتوان همسو کنند تا فقر و نداری، تنگ‎دست را به هیجان نیاورد و به طغیان نکشاند.

۳. آن‎چه بر تنافی دنیا و آخرت دلالت دارد؛ دین انسان را به تأمین سعادت آخرتی دعوت می‌کند و اگر بهره‌مندی از دنیا با سعادت آخرت منافات داشته باشد و جمع میان این دو ممکن نباشد، بهره‌مندی از دنیا مورد تأیید دین نخواهد بود. حضرت امیر(ع) دنیا و آخرت را دو دشمن متعاند می‎شناساند که دوستی یکی باعث دشمنی دیگری، و نزدیک شدن به هر یک، سبب دور شدن از دیگری می‌شود. امام سجاد(ع) نیز دنیا و آخرت را به دو کفه ترازو تشبیه نموده‎اند که چون یکی پایین، آید دیگری را بالا می‌برد.

اولاً دنیا و آخرت، در سخنان حضرت امیر(ع) همواره در برابر یکدیگر قرار ندارند؛ بلکه گاه دنیا در کنار آخرت، و گاه در مسیر آخرت قرار گرفته است. در این دو صورت، دنیا و آخرت با یکدیگر جمع شده‎اند. دنیا در کنار آخرت، دنیایی است که دست‎کم مانع آخرت نباشد. اگر خداوند به مسلمان روزی فراوان دهد و او به خیانت و کارهای پست آلوده نشود و آخرت را نیز فراموش نکند، چنین دنیایی از دیدگاه حضرت نکوهیده نیست. دنیایی که در مسیر آخرت قرار دارد، موجبِ اعمال نیک می‌شود. چنین دنیایی نه تنها نکوهیده نیست، بلکه به جهت گرایش آخرتی‎اش پسندیده است و در روایات نیز به آن آخرت گفته می‌شود نه دنیا.

ثانیاً مراد از دنیا در مقابل آخرت، دنیای بازدارنده از آخرت است که پیش از این توضیح داده شد. پس، از دیدگاه حضرت امیر(ع) دنیا یا از آخرت باز می‎دارد که در مقابل آن قرار دارد و نکوهیده است؛ یا بازدارنده نیست که در این صورت، یا مددکار آخرت است که پسندیده است و به آن آخرت می‌گویند؛ یا نه بازدارنده است و نه مددکار (در حد مباحات به معنای اخص) که در کنار دنیا، است نه مقابل آن؛ نه نکوهیده است و نه ستایش شده.

۴. آن‎چه بر ستایش فقر دلالت دارد: فقر در برخی روایات، خوب یا نشانه امری پسندیده شناسانده شده است؛ مانند سخن امام صادق(ع) که افزایش ایمانِ بنده را موجب بیش‎تر شدن تنگ دستی‌اش در معاش معرفی کرده، یا گفتار حضرت رسول(ص) در نکوهش انسان که چرا فقر را دوست ندارد؛ در حالی که باعث آسان شدن حساب در آخرت است. پیامبر فقر را فخر خود دانسته است. افزون بر این، پاداشی که به صبر و رضا و شکر در برابر فقر داده می‌شود، برای غیر فقیر قابل دست‌یابی نیست.

حضرت علی(ع) در برخورد با علاء بن زیاد حارثی که خانه بسیار مجلل و بزرگی داشت فرمود: اولاً فقری که در سخن امام صادق(ع) با افزایش ایمان بنده فزونی می‌یابد، و نیز فقری که به صبر و رضا و شکر در برابر آن، پاداش تعلق می‌گیرد، فقر غیر اختیاری است؛ یعنی فقری که بنده، خود را به آن دچار نکرده باشد، و از آنجا که این نوشتار در صدد شناخت اندیشه امام علی(ع) برای توصیه الگوی دینی بهره‌مندی از دنیا است، هرگز فقر اختیاری را الگوی بهره‌مندی از دنیا نخواهد دانست. آسان شدن حساب فقیر در آخرت نیز به فقر غیر اختیاری مربوط است.

ثانیاً فقری که رسول خدا آن را فخر خود شناسانده است، فقر مادی نیست؛ بلکه احساس فقر و نیاز به خداوند است. مجلسی فقر در این روایت را به همین معنا گرفته، می‌افزاید: نبی اکرم(ص) از میان پیامبران، فقر را افتخار خود دانست؛ با اینکه آنان نیز در این فقر با او شریک بودند؛ به این دلیل که توحید او و اتصال او به حضرت حق و انقطاعش به سوی او از دیگر پیامبران بالاتر بود؛ پس فقر او نیز به خداوند از فقر دیگر پیامبران کامل‌تر و تمام‌تر است.

ثالثاً فقر در سخنان حضرت امیر(ع) همواره نکوهش شده است. او فقر را مرگ بزرگ‌تر دانسته، آن را مایه نقصان دین و سرگردانی عقل و باعث دشمنی می‌داند و از خداوند می‌خواهد که آبرویش را با فقر نریزد.

رابعاً سرزنش فقر، زمانی است که الگوی ثروت قرار گیرد، نه الگوی مصرف، و به دلیل مفاسدی است که در پی دارد؛ از این رو نکوهش آن شامل الگوی زاهدانه بهره‌مندی از دنیا که برای رهبران دینی و سیاسی ارائه شد، نمی‌شود.

رفاه: بی‌گمان آن اندازه که در پندها سخن از ترک دنیا رفته، به رفاه، گشایش رزق و آسایش ترغیب نشده است. این بدان سبب است که جاذبه‌های رنگارنگ دنیا، انسان را بیش از حد به سوی خود می‌خواند و پند دهندگان را بر آن می‌دارد که برای تعدیل انسان، از دنیا بد بگویند و او را به ترک دنیا دعوت کنند؛ با وجود این، در منابع دینی به بهره‌مندی از مواهب دنیا ترغیب شده است که گاه از آن، الگوی رفاه برداشت می‌شود. این ترغیب‌ها را می‌توان در عناوین ذیل یافت:

۱. کسب مواهب دنیا مطلوب است: خداوند زمین را به گونه‌ای آفرید که انسان بتواند روزی خود را از آن بردارد، و در قرآن، او را به کسب روزی ترغیب کرده است: «او کسی است که زمین را برای شما رام کرد. بر شانه‌های آن راه بروید و از روزی‌های خدا بخورید». حضرت امیر(ع) نیز فرموده است: «از رحمت خدا به دور باد کسی که آب و خاک بیابد و باز فقیر و مستمند بماند». در این روایت سستی و کوتاهی در کسب روزی نکوهش شده است. حضرت امیر(ع) در جای دیگر این نکته را با استناد به آیه قرآن نیز بیان کرده است. خداوند متعال می‌فرماید: ﴿هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا﴾. خداوند سبحان ما را با این آیه آگاه می‌سازد که به مردم فرمان آبادی داده است تا این کار، وسیله‌ای برای معیشتشان باشد و با حبوبات و محصولات و نظایر آنکه از زمین بیرون می‌آید و خدا آن را معاش خلایق قرار داده، زندگی کنند.

این آیات و روایات، طلب دنیا در حد کفاف را نیکو می‌داند؛ اما مطلوب بودن آن بیش از حد کفاف را اثبات نمی‌کند. روایاتی وجود دارد که از آنها مطلوب بودن دنیا بیش از حد کفاف استفاده شده است. این روایات که از امام صادق(ع) و امام باقر(ع) رسیده، به دو دسته قابل تقسیم است: دسته نخست، طلب دنیا را به انگیزه احسان به همسایگان، انجام کارهای نیک، آینده نگری برای خانواده، و ترک بیکاری و پرهیز از معایب بیکاری، سفارش کرده است. در این روایات، اولاً طلب دنیا به انگیزه کارهای دیگری مطلوب شمرده شده و مطلوبیت آن، غیری است و ثانیاً در هیچ یک از این روایات، مصرف به اندازه رفاه سفارش نشده؛ بلکه دارایی بیش از حد کفاف به دلیل مصرف در امور دیگر یا مصرف در آینده توصیه شده است. دسته دوم، نفس طلب دنیا بیش از کفاف را مطلوب دانسته است. محمدبن عذافر می‌گوید: امام صادق(ع) هزار و هفتصد دینار به پدرم داد و فرمود: با آن برای من تجارت کن و من به سود آن رغبتی ندارم با آن‌که سود، خواستنی و مرغوب است؛ اما دوست دارم خدای عزیز و جلیل مرا ببیند در پی فوایدی می‌روم که او قرار داده است.

در این روایت، طلب دنیا مطلوب نفسی شناسانده شده است؛ اما باز مانند روایات دیگر بر مصرف به حد رفاه دلالتی ندارد. چنان که در توضیح این روایات گفته شد، هیچ یک از آنها مطلوبیت مصرف بیش از کفاف را ثابت نمی‌کند، و فقط مطلوبیت طلب دنیا برای کفاف و در برخی موارد بیش از آن را به اثبات می‌رساند. اینکه با ثروت بیش از کفاف چه باید کرد و آیا زندگی را به حد رفاه می‌توان رساند یا به مصارف دیگر روی آورد، در بحث الگوی کار و ثروت (عنوان ۱-۲) مطرح خواهد شد.

۲. مواهب دنیا، پاداش دینداری است: حضرت امیر(ع) می‌فرماید: و همانا خدا، آمرزش خواستن را وسیله همیشگی فرو ریختن روزی، و موجب رحمت آفریدگان قرار داد و فرمود: «از پروردگار خود آمرزش بخواهید؛ چراکه آمرزنده است. برکات خود را از آسمان بر شما فرو می‌بارد، و با بخشش دارایی‌های فراوان و فرزندان، شما را یاری می‌دهد و باغستان‌ها و نهرهای پر آب را در اختیارتان می‌نهد». رسول خدا نیز صله رحم را مایه گشایش در روزی شناسانده است. از این آیات و روایات به دست می‌آید که فراوانی روزی چنان‌که از دید مردم مطلوب است، از دید خداوند نیز پسندیده است و دین‌داری نه تنها با گشایش روزی منافات ندارد، بلکه با آن ملازم است. از سوی دیگر، گاه محرومیت از مواهب دنیایی کیفر اعمال زشت و بی‌دینی معرفی شده است. حضرت امیر(ع) فرمود: خدا بندگان خود را هنگام گناه، با کمبود میوه‌ها و جلوگیری از نزول برکات، و بستن در گنج‌های خیرات آزمایش می‌کند؛ برای آن‌که توبه کننده‌ای باز گردد، و گنهکاری، دل از گناه بکَند، و پند گیرنده‌ای پند گیرد، و بازدارنده، راه نافرمانی را بر بندگان خدا ببندد.

اولاً در برابر این آیات و روایات، ادله‌ای وجود دارد که پاداش بودن نعمت‌های دنیا برای مؤمنان و نیز کیفر بودن محرومیت از آن را برای کافران انکار می‌کند. حضرت امیر(ع) می‌فرماید: «خداوند متعال دنیا را پاداش دوستان خود نپسندید و آن را جایگاه کیفر دشمنان قرار نداد». در اندیشه حضرت علی(ع)، گاه نعمت‌های دنیا نه به دلیل پاداش، بلکه برای آزمایش یا استدراج و امهال به بندگان داده می‌شود. آری، آیات مذکور به صورت موجبه جزئیه بر این نکته دلالت می‌کند که پاداش‌های دنیایی (نعمت‌های دنیا) گاه پاداش دین‌داری بندگان به شمار می‌رود و محرومیت از آنها به دلیل کفران آنها است. ثانیاً آیات مذکور گرچه به صورت موجبه جزئیه بر مطلوب بودن وسعت رزق دلالت می‌کند، این وسعت رزق که در آیات و روایات مذکور آمده است، به هیچ وجه انسان را به سوی توسعه در رزق دعوت نکرده و حتی انجام اعمال نیک و دین‌داری را نیز به انگیزه وسعت رزق سفارش نفرموده است؛ لذا نمی‌توان به این‌گونه آیات به صورت الگوی مصرف استشهاد کرد. ثالثاً حتی اگر از ادله مذکور مطلوب بودن ثروت بیش‌تر برای رفاه را استفاده کنیم، این مطلوب بودن مطلق نبوده، به قیودی محدود است که در بحث الگوی ثروت ذکر خواهد شد.

۳. حکومت، مأمور تأمین رفاه جامعه است: حضرت امیر(ع) یکی از وظایف حکومت را تأمین رفاه جامعه دانسته و در فرمان خود به مالک اشتر فرموده است: پس، روزی فراوان بر آنان کارگزاران ارزانی دار که با گرفتن حقوق کافی، در اصلاح خود بیش‌تر می‌کوشند و با بی‌نیازی، دست به بیت المال نمی‌زنند، و اتمام حجتی بر آنان است، اگر فرمانت را نپذیرفتند یا در امانت تو خیانت کنند.

از این روایت، دو نکته برای پسندیدگی رفاه به دست می‌آید: نکته نخست: رفاه در اصلاح نفس مؤثر است و باعث دوری از سوء استفاده‌های مالی می‌شود. این نکته گرچه در فرمان حضرت علی(ع) درباره رفاه کارگزاران است، فرقی بین آنان و دیگران در این زمینه وجود ندارد.

نکته دوم: حکومت باید رفاه کارگزاران خود را تأمین کند تا اولاً کارایی آنان افزایش یابد و ثانیاً احساس مسئولیت شدیدتری دربارهٔ وظایف خود کنند. این نکته نیز قابل سرایت به دیگر افراد جامعه است، و به کارگزاران حکومت اختصاص ندارد.

اولاً در هیچ یک از این دو نکته، مطلوبیت رفاه، مطلوبیت نفسی نیست و برای مطلوبیت امور دیگری، به آن امر شده است.

ثانیاً تأثیری که رفاه در اصلاح نفس و دوری از سوء استفاده‌های مالی دارد، در کفاف نیز موجود است.

ثالثاً اگر حکومت، وظیفه تأمین رفاه افراد جامعه را به عهده دارد، بدان معنا است که باید زمینه رفاه، یعنی غنا را برای افراد جامعه فراهم سازد؛ اما آیا به افراد جامعه نیز سفارش می‌شود که در حد رفاه زندگی کنند؟ گویا تمام فوایدی که در این سخن برای فراوانی روزی گفته شده، در دارایی بیش از کفاف تأمین می‌شود؛ اما توصیه مصرف شخصی تمام این دارایی، نکته دیگری است که از آن استفاده نمی‌شود.

رابعاً انسان‌ها از جهت زمینه‌های تربیتی و تکامل روحی، در یک مرتبه نیستند. چه بسا انسان‌هایی که جز با رفاه به اصلاح نفس نمی‌رسند، و انسان‌هایی که رفاه، آنان را به فراموشی خدا و آخرت می‌کشاند. دین، رفاه را تجویز کرده؛ اما انسان‌ها را در انتخاب آن آزاد گذاشته است (آن را حرام نکرده است) اگر ثروتمندان اصلاح نفس خود را فقط در مصرف ثروت در حد رفاه می‌بینند، دین، آن را اجازه داده است، وگرنه سفارش دین به مصرف بیش از کفاف نیست. اگر در سرزنش‌های امام علی(ع) برای رفاه‌زدگی کارگزارانش دقت کنیم، این نکته به دست می‌آید که مصرف شخصی ثروت بیش از کفاف، از دیدگاه وی ناپسند است؛ گرچه آن را عمل حرامی نداند یا حکومت را به ایجاد زمینه رفاه آنان موظف کند. وظیفه حکومت بر اساس مصالح کلان جمعی و اجتماعی، و وظیفه فرد، تابع مصالح خود او است.

کفاف: آن‌چه در نکوهش فقر یا مطلوب بودن بهره‌مندی از نعمت‌های دنیا گفته شد، نیکویی کفاف در بهره‌مندی را اثبات می‌کند. حضرت امیر(ع) درباره دنیا می‌فرماید: و به قدر ضرورت از دنیا برداشتن، از جمع‌آوری سرمایه فراوان بهتر است. آن‌که از دنیا فراوان بردارد، به فقر محکوم است، و آن کس که خود را از آن بی‌نیاز انگارد، در آسایش است. خوشا به حال کسی که به یاد معاد باشد، برای حسابرسی قیامت کار کند، با قناعت زندگی کند و از خدا راضی باشد. از سوی دیگر، گردآوری مال بیش از حد کفاف را نکوهش فرموده، آن را انبارداری دیگران خوانده است. از آن‌چه گفته شد، می‌توان نتیجه گرفت که از دیدگاه حضرت امیر(ع) بهترین الگوی مصرف برای مردم، زندگی در حد کفاف است. آری، رهبران دینی و سیاسی بهتر است در حد پایین‌ترین مردم زندگی کنند.

منابع

1. علی اکبریان، حسنعلی، مقاله «دین و دنیا»، دانشنامه امام علی ج۱