کعبه

کعبه از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: کعبه در قرآن - کعبه در تاریخ اسلامی - کعبه در معارف مهدویت - پرسش مرتبط ندارد

کعبه، خانه خدا، بنایی سنگی و چهار گوش به صورت مکعب که در شهر مکه و در مسجد الحرام قرار دارد و قبله مسلمانان است.

نمایی از درب کعبه

مقدمه

«کعبه» نام معروف و اختصاصی خانه خداست که در مسجدالحرام واقع شده و قبله مسلمانان است. این خانه توسط حضرت ابراهیم(ع) و با کمک فرزندش اسماعیل ساخته شده است.

اولین بقعه‌ای از زمین که خلقت یافته، کعبه بوده و پس از آن تمام زمین هستی یافته است.

در قرآن کریم آمده ﴿جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ﴾. این معنا ممکن است یا از نظر امور دینی باشد که قیام حج و مناسک به او است، یا از نظر امور دنیا که موجب ایمنی از قتل و غارت و آسایش ضعفا و فایده بردن تجار و کسبه باشد؛ زیرا مدتی از سال که مراسم حج برپا می‌شود و اجتماع همگانی در آنجا تشکیل می‌گردد، موجب قیام و برپا بودن مردم شده و در آن اوقات از تجاوز و تعدی‌ها ایمن، و به جای قتل و غارت به اصلاح امور خود می‌پردازند. بعضی گفته‌اند: حیات مردمان به کعبه است؛ زیرا هرگاه کعبه از جمعیت خالی شود و مردم حج را ترک کنند هلاک می‌شوند. این نام (کعبه) فقط در دو مورد از قرآن کریم (آیات ۹۶ و ۹۸ سوره مائده) آمده است.

علت نامگذاری کعبه

چرا کعبه را کعبه نامیده‌اند؟ چند قول است. امام حسن مجتبی(ع) فرمود: گروهی از یهودیان خدمت رسول اکرم(ص) آمده پرسش‌هایی کردند. از جمله سئوال کردند: چرا بیت الله را کعبه می‌نامند؟ آن حضرت فرمود: چون در وسط دنیا قرار گرفته است.

از امام صادق(ع) سؤال شد چرا کعبه را کعبه نامیده‌اند؟ فرمود: برای این که ساختمان آن، بر چهارگوش و چهار دیوار بنا شده است. سؤال شد چرا چهارگوش ساخته شده فرمود: برای این که در مقابل بیت المعمور است و آن چنین است. سؤال شد، چرا بیت المعمور مربع خلق شده است؟ فرمود: برای این که بیت المعمور در مقابل عرش است و آن مربع است. سؤال شد چرا عرش مربع آفریده شده، فرمود: برای این که کلماتی که اسلام بر آنها استوار گشته، چهار کلمه است: «سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ اللَّهُ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ».

نگاه کردن به کعبه عبادت است. امام ششم می‌فرماید: کسی که به خانه خدا نگاه کند و عارف به حق او باشد، همان طور که حرمت کعبه را می‌شناسد، خدای تعالی تمام گناهان او را می‌آمرزد و اندوه دنیا و آخرت را از او برطرف می‌سازد و مهماتش را کفایت می‌فرماید.

امام هشتم(ع) می‌فرماید: علت این که خانه کعبه در وسط روی زمین قرار گرفته، این است که مردم شرق و غرب جهان، از نظر آمدن به سوی او برابر باشند.

کعبه در آیات قرآن

مقالهٔ اصلی: کعبه در قرآن

کعبه در قرآن کریم از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است که به برخی از ویژگی‌های کعبه در قرآن اشاره می‌کنیم:

1. مثابه: ﴿وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ﴾. نخستین ویژگی و صفتی که برای بیت الله در قرآن ذکر شده «مثابه» است که خانه خدا به عنوان مرجع و ملجأ و پناهگاه عمومی مطرح شده است.
2. امنا: ﴿وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْنًا﴾. دومین ویژگی که صاحب خانه برای خانه‌اش آورده، «امنیت» است که بزرگ‌ترین و مهم‌ترین نعمت برای جوامع انسانی به شمار می‌رود و تحقق محیط و جامعه امن از آرزوهای دیرین بشر است.
3. خانه مردم: ﴿وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ﴾. ﴿إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ﴾. ویژگی دیگر کعبه آن است که از آن ناس و همه مردم است و اختصاص به شخص یا گروه و نژاد خاصی ندارد؛ هم بنای آن برای مردم است، هم ملجأ. مرجع و مأمن برای آنان، و هم مایه قوام جوامع بشری است.
4. خانه خدا: ﴿وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ...﴾. ﴿وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا وَطَهِّرْ بَيْتِيَ﴾. ویژگی دیگر آنکه بیت الله است؛ تنها خانه‌ای که در قرآن به خدا نسبت داده شده است و جالب این که خداوند منان، در این دو آیه شریفه، آن را به خودش نسبت داده است. از این رو، دو تن از بهترین بندگان خود را مأمور تطهیر خانه‌اش ساخت.
5. بانی آن ابراهیم: ﴿وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ﴾. کعبه با دست توانای دو پیامبر عظیم الشأن الهی بازسازی و تجدید بنا گردید و به خاطر همین بانی، بر بیت المقدس فضیلت پیدا کرده است؛ زیرا که بانی کعبه، ابراهیم و بانی بیت المقدس سلیمان است.
6. پایه‌های کعبه بر خلوص نهاده شد: ﴿وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ﴾. بالا بردن قواعد و پی‌های کعبه، عبادتی خالصانه به دست حضرت ابراهیم و اسماعیل(ع) بوده؛ به طوری که برای این کار هیچ پاداشی نطلبیدند، بلکه تنها گفتند: ﴿رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا﴾. یعنی پاداش از دیدگاه این دو پیامبر عظیم الشأن، پذیرش عمل نزد خداوند است که عمل بدون قبولی خدا، ناچیز و بی‌ارزش است؛ از این رو، خداوند این دو پیامبر را به صفت بندگان مخلص ستود.
7. نخستین معبد: ﴿إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ﴾. پیشینه تاریخی، ویژگی دیگر بیت الله الحرام است، تا آنجا که در قرآن، به عنوان نخستین معبد عمومی در روی کره زمین شناسانده می‌شود. بدین‌سان کعبه بر بیت المقدس مقدم و قبله نخست جهانیان بود.
8. مبارک: ﴿إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا﴾ ویژگی دیگر کعبه مبارک بودن آن است؛ یعنی خانه‌ای است پر خیر و برکت و از آنجا که مبارکاً مطلق است؛ از این رو، هم شامل برکات مادی می‌شود و هم برکات معنوی.
9. ﴿هُدًى لِلْعَالَمِينَ﴾: ﴿إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ﴾؛ هدایت‌گری خانه خدا ویژگی دیگر آن است. مردم از راه دور و نزدیک به کنار این خانه می‌آیند و از هدایت‌های آن بهره‌مند می‌شوند.
10. تجلیگاه توحید: ﴿وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا﴾. ویژگی دیگر کعبه آن است که بر توحید محض پایه‌گذاری شده و با هیچ شرکی؛ اعم از خفی و جلی، همراه نیست.

امتیازات و ویژگی‌های کعبه

کعبه دارای احکام خاص و امتیازاتی است که هر یک دلیل بر شرافت و فضیلت آن است:

1. تنها بنائی است که آن را خدای بزرگ نسبت به خود داده، و خانه خود خوانده است.
2. بنای آن در آغاز، به وسیله جبرئیل و فرشتگان، و سپس به دست انبیا به ویژه قهرمان توحید حضرت خلیل(ع) انجام گشته است.
3. نخستین بنائی است در زمین، که به عنوان ستایشگاه وجود یافته است.
4. آن را خانه محترم معرفی، و قوام زندگانی مردم را مبتنی بر آن ساخته است. ﴿جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ﴾.
5. آیات الهی مانند: حجرالاسود، حجر اسماعیل، زمزم، مقام ابراهیم و دیگر آیات که هر یک نشانه روشنی بر شناسائی حق می‌باشد، در شعاع این خانه محسوس، و در طول زمان از دستبرد اجانب مصون مانده است.
6. تمام انبیا و جانشینان عالی مقام آنان، سواره و پیاده و گاهی با پای برهنه، به جانب این خانه شتافته و آن را زیارت کرده‌اند.
7. بنا به نقل اهل تحقیق، دیده نشده که کبوتران حرم و پرندگان از بالای آن عبور و پرواز نمایند.
8. کسی که عمداً هتک حرمت این خانه کند و آن را به پلیدی آلوده سازد، کافر و محکوم به اعدام است.
9. کسانی که اراده سوء داشته و خواسته‌اند به این خانه اهانت نمایند، هلاک شده‌اند.
10. از نظر احترام، در رابطه با این خانه، در اسلام احکامی است که برای هیچ یک از مقدسات عالم وجود، این احکام صدور نیافته است: نمازگزاران، در تمام روی زمین به سوی این خانه و جهتی که محیط آن است باید نماز بگذارند. ذبح شرعی، محتضر در حال احتضار، میت مسلمان در حال دفن، باید رو به این جهت باشد. رو به قبله، وضو ساختن و تلاوت قرآن و دعا و نشستن و خوابیدن مستحب است. تخلیه، استبرأ، استنجأ، و مواقعه، رو به قبله و پشت به قبله جائز نمی‌باشد.
11. آنکه از همه بیشتر به این خانه، امتیاز و فضیلت بخشیده و موجب جلال نهائی آن گردیده است و گویا در کالبد کعبه روح دمیده این است که کعبه واقعی دل‌های پاک، ولی الله الاعظم، امیرالمؤمنین علی(ع)، در درون آن چهره‌نمائی فرمود و زایشگاه آن حضرت شد!.

احکام کعبه

وجوب نماز به سوی آن، وجوب طواف به سوی آن، وجوب ذبح شرعی به سوی آن، وجوب دفن مسلمان به سوی آن، حرمت جنگ کردن در کنار آن، حرمت تعقیب نمودن پناهنده به آن، حرمت رو یا پشت کردن به آن هنگام تخلیه، استحباب قرار دادن شخص در حال احتضار به سوی آن، استحباب قرار گرفتن به هنگام خوابیدن و نشستن به سوی آن، استحباب قرار گرفتن به هنگام وضو و تلاوت قرآن و دعا به سوی آن، کراهت به جای آوردن نمازهای شبانه روز (پنجگانه) در داخل آن، کراهت (یا حرمت) ساختن بنایی مرتفع‌تر از آن (در کنار مسجدالحرام)، کافر و محکوم به اعدام شدن عامل هتک حرمت و آلوده به نجاست عمدی نمودن آن.

مشخصات ظاهری کعبه

شکل کعبه تقریباً مربع و قدری مستطیل است. دیوارهای آن از بیرون با سنگ‌های حجاری شده کبود رنگ که به آنها (صمّا) گفته می‌شود، یعنی سنگ سفت و سخت ساخته شده و از درون با سنگ‌های مرمر سیاه که پاره‌ای از آنها منقوش و پاره‌ای از دوره شاهان (بنی قلادون مصر) در آن به یادگار گذاشته شده، بنا گردیده است.

ساختمان کعبه از زمان عبدالله بن زبیر و حجاج ثقفی تا دوران ما، به همان شکل کنونی باقی مانده است. مشخصات کعبه بر اساس متر عبارت است از:

1. طول ضلع درِ کعبه؛ یعنی از رکن اسود تا رکن عراقی ۶۸ / ۱۱ متر.
2. طول رکن عراقی تا شامی، طرفی که حجر اسماعیل در آن قرار دارد. ۹۰/۹ متر.
3. طول رکن شامی تا رکن یمانی ۰۴/ ۱۲ متر.
4. طول رکن یمانی تا رکن اسود ۱۸/۱۰ متر.

بنای کعبه از سنگ‌های سیاه و سختی ساخته شده که با کنار زدن پرده از روی آن، کاملاً آشکار است. این سنگ‌ها که از زمان بنای کعبه از سال ۱۰۴۰ ق. تا به امروز بر جای مانده، از کوه‌های مکه به ویژه جبل الکعبه که در محله شُبَیکه مکه بوده، گرفته شده است. سنگ‌ها اندازه‌های مختلف دارد، به طوری که بزرگ‌ترین آنها با طول و عرض و ارتفاع ۱۹۰، ۵۰ و ۲۸ سانتی‌متر و کوچک‌ترین آنها با طول و عرض ۵۰ و ۴۰ سانتی‌متر می‌باشد.

پایه‌های آن از سرب مذاب ساخته شده و بدین ترتیب بنایی است نسبتاً مستحکم و استوار. پیش از بنای قریش، کعبه دو در داشته است: یکی در ناحیه شرقی محل در فعلی و دیگری در ناحیه غربی که از یکی وارد و از دیگری خارج می‌شده‌اند، اما قریش تنها در ناحیه شرقی آن دری نصب کرد. بعدها ابن زبیر در دیگر را گشود که به وسیله حجاج بسته شد و اکنون همان یک در باقی مانده است. این در تا به حال چندین بار عوض شده است و آخرین بار در سال ۱۳۹۸ قمری به دستور خالد بن عبدالعزیز در جدیدی ساخته و نصب گردید. ساختمان کعبه نیز از سال ۱۰۴۰ تا قرن اخیر تعمیر نشده بود، ولی در سال ۱۳۷۷ قمری و سپس ۱۴۱۷ به دستور سعود بن عبد العزیز و فهد بن عبدالعزیز در آن تعمیراتی صورت گرفت.

سقف کعبه به صورت دو سقفی است که با سه پایه چوبی که در میانه آن در یک ردیف قرار گرفته، نگهداری می‌شود. اطراف آن سنگ‌های مرمر نصب شده و در کنار آن پلکانی قرار دارد که برای رسیدن به سقف بالایی تعبیه شده است.

پیش‌تر به اندازه‌های اضلاع کعبه، اشاره کردیم و اکنون توضیح ذیل را از زبان مسؤول فعلی کعبه که از خاندان آل شیبه است و اینان از پیش از اسلام تا به امروز سدانت و حراست کعبه را در اختیار داشته و دارند می‌آوریم: بنای آن از سنگ سخت (الحجارة الصلبة الزرقاء) است. ارتفاع آن حدود پانزده متر (به طول دقیق ۸۵/۱۴) و طول جهتی که حجر (اسماعیل) در آن است و وجه برابرش ده متر و ده (به طور دقیق ۲۲/۱۰) سانتی‌متر است و طول دو ضلع دیگر دوازده (به طور دقیق ۵۸/۱۱ متر) است. زاویه‌های کعبه نیز تقریباً به سمت جهات اربعه؛ شمال، جنوب، شرق و غرب است. حجرالاسود در ارتفاع ۱۰/۱ از زمین قرار گرفته و در کعبه نیز حدود دو متری از زمین مطاف ارتفاع دارد و با نردبان باید بالا رفت. کعبه از دریا حدود ۳۰۰ متر بالاتر است. محل کعبه تقریباً در وسط مسجدالحرام است و بیشتر به ضلع شرقی جنوبی مسجدالحرام نزدیک است تا به دو ضلع دیگر.

اطراف کعبه، میدان مطاف است و این یک دایره مستطیلی است که قطر شمالی جنوبی ۵۱ متر و قطر شرقی غربی آن ۴۱ متر است. دایره مطاف که خارج از مستطیل کعبه است، در غرب و جنوب با فاصله ۵۱ متر و شرق و شمال ۴۱ متر است. زمانی که ما در جهت شرقی از طرف باب السلام یا باب النبی وارد مسجدالحرام شویم و به کعبه نگاه کنیم، می‌بینیم این خانه، از پارچه‌ای سیاه که آیاتی از قرآن را بر آن بافته‌اند، پوشیده شده و با احتشام و جبروت جلوه می‌کند. این آیات قرآنی با رشته نقره‌ای طلافام بر آن بافته شده و اطراف آن را گرفته است. در کعبه نیز پوشیده از نقره‌ای است که طلای خالص روی آن گرفته و آیاتی با طلا بر روی آن برجسته شده است.

تاریخچه کعبه

مقاله‌های اصلی: کعبه در تاریخ اسلامی و بنای کعبه

کعبه تاکنون ۱۲ بار تجدید بنا شده است. درباره تاریخ و سابقه کعبه آورده‌اند: بنای آن به دو هزار سال قبل از آدم بر می‌گردد و آن را صراخ می‌گفتند. پس این خانه پیش از عهد آدم ابوالبشر بر پا بوده و حج می‌شده است، ولی طرز ستایش و نیایش آنان در دست نیست. اما در دوره‌های پس از آدم(ع)، هندوها و اعتقادات شان این بوده که بودا به زیارت کعبه رفته و در آن وقت روح‌اش در حجرالاسود حلول کرد؛ بدین جهت کعبه را محترم می‌شمرده‌اند. اعراب، قرن‌ها پیش از اسلام نظر به این که نیای بزرگ عرب حضرت اسماعیل(ع) در بنای آن سهم به سزایی داشته، از نقاط حج دوردست به زیارت این خانه می‌آمده‌اند. ایرانیان قبل از اسلام، کعبه را عزیز شمرده و معتقد بوده‌اند که روح اهورا مزدا در آن حلول کرده است. اما با ظهور اسلام، تمام خرافات و شرک‌ها و بت‌پرستی‌ها نابود شد و همگان این خانه را خانه خدا دانسته و اکنون خانه وحدت، خانه حقیقت و یکتاپرستی است.

امیرالمؤمنین علی(ع) در پاسخ مسائل مرد شامی فرمودند: دو هزار سال پیش از آدم، خانه کعبه حج می‌شده و ملائکه می‌آمدند و حج می‌کردند. پس این خانه، پرونده چندین هزار ساله دارد که امروز به دست نسل حاضر از مسلمین رسیده و قبله مسلمانان جهان است.

تاریخ گویای این مطلب است که هر کس از ستمکاران و گردن‌کشان که قصد اهانت به این خانه کرده، صاحب خانه آنها را عبرت جهانیان کرده و نابودشان ساخته است. بعضی مفسران ذیل آیه شریفه ﴿إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ﴾ آورده‌اند: بدان جهت بکّه نامیده شده که گردن‌های ستمگران را می‌کوبد و کسی قصد سوء به آن نکرده، مگر آنکه خداوند او را شکست داده است. در داستان تُبَّع در روایت است که وقتی اراده بی‌احترامی به این خانه را کرد، دیدگانش از حدقه بیرون آمد و به صورتش افتاد و در فتنه قرامطه یکی از آنان که خواست ناودان طلایی کعبه را سرقت کند از بام خانه سقوط کرد و هلاک شد. داستان ابرهه و اصحاب فیل نیز که در قرآن آمده نمونه‌ای از این دست است.

نام‌های کعبه

خانه خدا به چند اسم نامیده شده است. نام‌های جداگانه هر کدام به فضیلتی اشاره دارد: صراخ، بیت الله، البیت، بیت الحرام، بیت العتیق، بیت المعمور، بکه، کعبه،بیت الله الحرام، بیت الحرم، بینه، حمساء، دار الصفا، دوار، ذات الودع، ضراح، قادس، قریة القدیمه، مذهب، ناذر.

خداوند خانه خدا را هفده بار و در چهارده آیه یاد کرده است: دوبار با واژه «الکعبه»، هفت بار با «البیت» یک بار با «بیت»، دوبار با «البیت الحرام» دوبار با «البیت العتیق»، یک بار با «بیتک المحرم» و دوبار با واژه «بیتی». «المسجد الحرام» نیز پانزده بار در قرآن کریم یاد شده است و یک بار تنها با واژه «المسجد» آمده است.

امام پنجم(ع) می‌فرماید: خداوند بیت المعمور را محل توجه برای اهل آسمان و کعبه را برای اهل زمین قرار داد.

منابع

1. تونه‌ای، مجتبی، محمدنامه
2. فرزانه، محرم، اماکن جغرافیایی در قرآن