شئون امام در سرای آخرت در کلام اسلامی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث شئون امام در سرای آخرت است. شئون امام در سرای آخرت از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: شئون امام در سرای آخرت در کلام اسلامی - پرسش‌های مرتبط

مقدمه

با مراجعه به روایات می‌توان به شئون مهمی برای امامان (ع) در سه عرصه برزخ، قیامت و بهشت دست یافت، درحالی‌که یافتن و بررسی این شئون دغدغه متکلمان نبوده است و ایشان بسیار مختصر و پراکنده به گوشه‌ای از این شئون اشاره کرده‌اند.

عالم برزخ

بر اساس روایات معتبر، شئونی برای امامان (ع) در عالم برزخ ثابت است. نخست آنکه ایشان بر بالین محتضر حضوری تمثّل‌گونه می‌یابند و او را به بهشت بشارت یا به دوزخ آگاه می‌کنند؛ دوم آنکه امامان (ع) حسابرس اعمال مردم در برزخ‌اند؛ سوم آنکه ایشان از چنان جایگاه رفیعی برخوردارند که گویی زائرانشان را می‌بینند و سخن ایشان را می‌شنوند؛ ازاین‌رو سفارش شده تا مردم به زیارت ایشان بروند، در آنجا خود را در محضر امام ببینند، بر امام سلام کنند و حاجات خود را از ایشان بخواهند. بنابراین ایشان واسطه فیض بندگان خدا در دنیایند.

در مقابل، بیشتر متکلمان از حسابرس بودن امامان (ع) در عالم برزخ سخنی نگفته‌اند. به حضور تمثّل‌گونه امام بر بالین محتضر نیز اشاره‌ای نکرده‌اند. در این میان، عبدالجلیل قزوینی تنها به شعر معروف امام علی (ع) درباره حارث همدانی اشاره کرده و توضیحی نداده است. اما مرحوم سید مرتضی آشکارا حضور امام علی (ع) بر بالین محتضران را انکار کرده، و به توجیه روایات موجود دراین‌باره پرداخته است.

درباره اشراف امام به نیازهای زائران و برآورده ساختن خواسته‌هایشان به اذن خداوند نیز بیشتر متکلمان سخن نگفته‌اند. به نظر می‌رسد شیخ مفید، آن را پذیرفته است، اما سید مرتضی معتقد است که وقتی زائران به زیارت قبور امامان می‌روند و بر آنها سلام و درود می‌فرستند، خداوند این سلام و درودها را به آنها می‌رساند و ایشان این‌چنین به این سلام و درودها آگاه می‌شوند، گویا زائر را دیده و صدای او را شنیده‌اند.

عبدالجلیل قزوینی نیز به‌صراحت اعلام کرده است که امامان در مدفن خود آرمیده‌اند و این‌گونه نیست که از احوال جهانیان آگاه باشند. بنابراین در این حوزه، بیشتر متکلمان به کلی وارد بحث نشده‌اند، جز شیخ مفید که یک شأن را پذیرفته، و سید مرتضی که به نوعی از پذیرش برخی شئون طفره رفته است.

قیامت

بر اساس قرآن و سنت، امامان (ع) جلودار انسان‌ها در قیامت، و بازگشت‌گاه و حسابرس مردم‌اند و بر اعمال انسان‌ها شهادت می‌دهند. در گذرگاه اعراف حضور دارند و مؤمنان را وارد بهشت می‌کنند. در موقف میزان اعمال انسان‌ها با اعمال آنها سنجیده می‌شود، در موقف صراط نیز داشتن ولایت ایشان موجب ورود به بهشت می‌گردد. ازاین‌رو ایشان قسمت‌کننده بهشت و جهنم، و سرانجام دارای شأن شفاعت برای همگان‌اند.

به نظر می‌رسد هیچ‌یک از متکلمان دغدغه استقرای شئون امامان (ع) در قیامت را نداشته‌اند، اما به طور پراکنده، به برخی شئون اشاره کرده‌اند که در این میان، سهم شیخ مفید بیش از دیگران است. او شئونی برای امام علی (ع) نقل می‌کند، اما برای همه امامان (ع) شأن شفاعت را ثابت می‌داند، هرچند شفاعت ایشان را مخصوص شیعیان – و نه تمام مسلمانان– دانسته است. شیخ مفید، به استناد روایات، مسئول حساب‌رسی از مؤمنان گنهکار را، رسول الله (ص) و ائمه اطهار (ع) می‌داند. به باور او امامان (ع) مسئول موقف میزان‌اند و در اعراف نیز حضور دارند، ولی نقش ایشان را در اعراف تبیین نمی‌کند.

سید مرتضی تنها به دو شأن شهادت بر اعمال و شفاعت امامان (ع) اشاره کرده است. شیخ طوسی از شأن شفاعت و شهادت بر اعمال و نیز جایگاه امامان (ع) در اعراف سخن گفته است. او به بحث جلوداری در قیامت نیز پرداخته، اما مصداق آن را تعیین نکرده است. همچنین از پرچم‌داری و قسمت‌کننده بودن امام علی (ع) برای بهشت و جهنم سخن به میان آورده است.

حلبی تنها به شأن شهادت بر اعمال اشاره کرده است و کراجکی تنها روایاتی را نقل می‌کند که بر شأن شفاعت و نیز قسمت‌کنندگی بهشت و جهنم برای امام على (ع) تأکید دارند. قزوینی تنها به این امر که امام علی (ع) قسمت‌کننده بهشت و جهنم است، اشاره می‌کند.

خواجه طوسی از اعراف سخن گفته، اما به جایگاه امامان نپرداخته است. وی به موقف صراط نیز اشاره و آن را به راه خدا تفسیر کرده است، و باز هم از امامان چیزی نمی‌گوید. او به موقف میزان نیز اشاره می‌کند، اما درباره جایگاه امامان (ع) در آن موقف سخنی نگفته است. او در بحث شفاعت نیز تنها به شفاعت پیامبر اشاره کرده است.

علامه حلّی، به چند شأن امام على (ع) اشاره کرده است و روایتی نقل می‌کند که در آن اهل بیت (ع) به عنوان اصحاب اعراف معرفی شده‌اند. او شأن شهادت بر اعمال و شفاعت را بیان کرده است. همچنین با آنکه وجود صراط و میزان در قیامت را در مواضع متعددی یادآور شده، اما از جایگاه امامان (ع) در آن دو موقف سخنی نگفته است. تنها روایتی نقل می‌کند که بر اساس آن، داشتن محبت آل محمد (ع) سبب ایمنی در این دو موقف می‌شود.

فاضل مقداد نیز بحث حساب، مقدار و صراط را مطرح می‌کند، اما از جایگاه امامان (ع) در این دو موقف سخنی نمی‌گوید. شأن شفاعت را نیز برای امامان (ع) ثابت می‌داند.

در این حوزه بیشتر متکلمان به بیان شئون امام نپرداخته‌اند، اما آن‌گاه که به برخی شئون اشاره کرده‌اند، مخالفتی میان دیدگاه متکلمان با قرآن و سنت دیده نمی‌شود.

بهشت

بر اساس روایات، امامان (ع) در بهشت صاحب حوض کوثرند. جز این شأن، شئونی دیگر نیز در برخی روایات بیان شده که به دلیل ضعف سند، نمی‌توان آنها را قطعی دانست.

در آثار متکلمان نیز سخنی دراین‌باره به دست نیامد، جز آنکه کراجکی روایتی نقل می‌کند که در آن امام علی (ع) صاحب حوض کوثر است.

شئون امام در آخرت

جلوداری

شاید بتوان نخستین جلوه روز قیامت را که انسان‌ها در آن حضور دارند، برخاستن آنها از قبور دانست: ﴿وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذَا هُم مِّنَ الأَجْدَاثِ إِلَى رَبِّهِمْ يَنسِلُونَ﴾. در اینکه مردم چگونه در صحرای محشر حاضر می‌شوند، سخن فراوان است؛ اما در برخی آیات قرآن کریم تصریح شده که مردم همراه امام خود فراخوانده می‌شوند؛ آن‌گاه تکلیف ایشان (بهشت و جهنمی بودن) روشن می‌شود: ﴿يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ﴾. به تصریح آیه، در قیامت، مردم را با پیشوایانشان آنها به محشر فرامی‌خوانند. به دیگر سخن، امامان هر قومی جلودار مردم در آنجایند. امامان شیعه (ع) نیز از این امر مستثنا نیستند؛ از‌این‌رو، آنها جلودار پیروان خود در آنجا هستند. نکته دیگر آنکه واژه ﴿بِإِمَامِهِمْ﴾ مطلق بوده، شامل امام حق و باطل می‌شود؛ از‌این‌روست که اگر در این آیه بلافاصله مردم به دو قسم تقسیم شده، گفته می‌شود نیکوکاران به بهشت، و گمراهان به جهنم می‌روند، براساس همان انتخابی است که درباره امام حق و باطل داشته‌اند. بدین معنا که امام حق با پیروان خود به بهشت می‌رود و پیروان امام باطل که در این دنیا گمراه، و نسبت به دیدن امام حقْ نابینا بودند، همراه با امام خود در آنجا نیز نابیناتر و گمراه‌تر خواهند بود. در روایات نقل‌شده از پیشوایان دین نیز بر وجود چنین شأنی برای امامان معصوم (ع) تأكيد شده است. برای نمونه، امام باقر (ع) در روایتی صحیح نقل می‌کند که وقتی آیه ﴿يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ﴾ نازل شد، مسلمانان از رسول خدا (ص) پرسیدند که مگر شما امام تمام مردم نیستید؟ پیامبر خدا (ص) فرمودند: "من فرستاده خدا به سوی تمام مردم هستم، ولكن پس از من از جانب خدا امامانی از اهل‌بیتم برای مردم خواهند آمد که در میان مردم برمی‌خیزند؛ پس انکار می‌شوند و امامان كفر و گمراهی و پیروانشان به آنها ظلم می‌کنند...". ظاهر روایت آن است که امامان از اهل بیت پیامبر (ص)، همان امامانی هستند که مدنظر آیه شریفه است. در روایت صحیح دیگری، امام صادق (ع) با بیان آیه ﴿يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ﴾ بر لزوم شناخت امام تأکید کردند.

يعقوب بن شعیب در روایتی صحیح از امام صادق (ع) این حقیقت را با تفصيل بیشتری نقل می‌کند؛ بدین‌گونه که با نام بردن از امامان (ع)، آنها را امامان دوره خود دانسته است که در سرای قیامت آنها را با امت خود می‌خوانند و پیامبر (ص) با امت دوران خود، امام علی (ع) با امت دوران خود و... وارد محشر می‌شوند. افزون بر آن، به کسانی که امامان معصوم (ع) را به عنوان امامان خود برگزیده‌اند، بشارت داده شده است؛ چنان‌که امام صادق (ع) در روایتی صحیح خطاب به مالک جُهَنی فرمودند: "همانا هیچ قومی نیست که در دنیا به امامت کسی تن داده باشد؛ مگر آنکه در روز قیامت آورده می‌شود؛ درحالی‌که آن قوم او را لعنت کرده، او نیز آن قوم را لعنت می‌کند؛ مگر شما و هر کس که مثل شما باشد". از دو روایت اخیر نیز به‌دست می‌آید که هر امتی به نام امام خود فراخوانده می‌شود. امامان (ع) نیز با امت خود وارد محشر می‌شوند و جلودار امت‌اند، و این امر، چیزی جز معنای امامت آنها در آن سرا نیست. از آنچه گذشت، روشن می‌شود که یکی از شئون امام در قیامت، شأن جلودار بودن برای پیروان خود است.

پرچم‌داری

در روایاتی پرشمار آمده که امیرالمؤمنین (ع) پرچم‌دار رسول اکرم (ص) در قیامت است. فراوانی این روایات به‌گونه‌ای است که ما را از بررسی سندی بی‌نیاز می‌سازد. برای نمونه، پیامبر خدا (ص) به امام علی (ع) فرمودند: «أَنْتَ صَاحِبُ لِوَائِي فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ». البته در روایات، این شأن، تنها برای امام علی (ع) بیان شده است؛ از‌این‌رو چنین برمی‌آید که چنین شأنی از باب مقام امامت نباشد؛ مگر آنکه گفته شود پرچم‌داری امام علی (ع) ازآن‌روست که امر امامت و ولایت، مظهر و تمام‌کننده اسلام است؛ به‌ویژه آنکه تأکید شده که ایشان، هم در دنیا و هم در آخرت پرچم‌دار پیامبر اکرم (ص) است، و از‌این‌رو امام علی (ع) نیز به عنوان نماد امر امامت معرفی شده است.

برخی متکلمان به شأن پرچم‌داری امام اشاره کرده‌اند. شیخ مفید که بیشتر دیدگاه‌هایش درباره شئون اخروی امام، در باب فضایل امام علی (ع) در قیامت است، بر اساس روایات، امیرمؤمنان (ع) را پرچم‌دار بهشت می‌داند. او روایتی نقل می‌کند که در آن، از پرچم‌دار بودن امام علی (ع) برای پیامبر سخن به میان آمده است. کراجکی نیز روایت دیگری را نقل کرده که امام علی (ع) خود را پرچم‌دار پیامبر اکرم (ص) معرفی می‌کند. همچنین شیخ طوسی روایاتی نقل می‌کند که در آنها، از شئونی برای امام علی (ع) مانند پرچم‌داری برای پیامبر یاد شده است. علامه حلی تنها در جایی روایتی نقل می‌کند که در آن روایت، امام علی (ع) به عنوان پرچم‌دار پیامبر در قیامت معرفی شده است. در روایات دیگر نیز او را صاحب لواء الحمد می‌داند. دیگر متکلمان دراین‌باره سخنی بیان نکرده‌اند.

حسابرسی بندگان

یکی از مواقف قیامت، موقف حساب و کتاب است؛ بدین معنا که ابتدا به حساب بندگان رسیدگی، و آن‌گاه نامه عمل هرکسی به دستش داده می‌شود. در روایاتی به این مطلب تصریح شده است که امامان (ع) بازگشت‌گاه مردم و حسابرس اعمال ایشان هستند؛ چنان‌که امام کاظم (ع) در روایتی صحیح به سماعه فرمودند: «يَا سَمَاعَةُ! إِلَيْنَا إِيَابُ هَذَا اَلْخَلْقِ وَ عَلَيْنَا حِسَابُهُمْ». امام هادی (ع) نیز در زیارت جامعه کبیره فرمودند: «إِيَابُ الْخَلْقِ إِلَيْكُمْ وَ حِسَابُهُمْ عَلَيْكُمْ». امام باقر (ع) نیز پس از تبیین مسئله حساب و کتاب مردم در قیامت، بر وجود چنین شأنی برای امامان (ع) تأکید کردند. ممکن است این مدعا در نگاه نخست با آیات قرآن کریم ناسازگار بنماید؛ برای نمونه آیاتی که در آنها تعبير ﴿وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ﴾ به‌کار رفته است. در برخی دیگر از آیات، حساب بندگان به عهده خداوند نهاده شده است..

در برخی آیات نیز، حصرگونه، خداوند متعال حسابگر اعمال بندگان شمرده شده است: ﴿إِنْ حِسَابُهُمْ إِلاَّ عَلَى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ﴾. چنان‌که در برخی آیات نیز تصریح شده است: ﴿إِنَّ إِلَيْنَا إِيَابَهُمْ * ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا حِسَابَهُمْ﴾. جالب آنکه برخی عالمان اهل سنت نیز که با عقیده تشیع (مبنی بر اینکه حساب بندگان با امام است) آشنایی داشته‌اند، آیات پایانی سوره غاشیه را دلیلی بر رد این عقیده دانسته‌اند. پاسخ به این پرسش با استفاده از زبان و ادبیات قرآن، کار دشواری نیست؛ چه، در موارد دیگری نیز کاری که به خداوند نسبت داده شده به دیگران نیز نسبت داده شده است؛ چنان‌که پیش‌تر در مسئله کیفیتِ گرفتن جان بندگان به‌وسیله خداوند و عزراییل گذشت. آری، آشنایی با این معارف برای کسانی که حقیقت آموزه بل امر بين الأمرين و توحید افعالی را درک نکرده‌اند، دشوار است؛ درحالی‌که دانشمندان شیعی با توجه به آموزه یادشده مشکلی در جمع میان آیات یادشده ندارند. در اینجا نیز، اینکه بازگشت‌گاه بندگان و حسابگر اعمال آنها به‌طور حقیقی خداوند باشد، اما همین کار به‌طور طولی به دیگران نسبت داده شود، با آموزه‌های قرآنی منافاتی ندارد. از آنچه گذشت، روشن می‌شود که یکی از شئون امامان (ع) حسابرسی رفتار بندگان است. این امر نشان از جایگاه والای امامت دارد. بی‌تردید، چنان نیست که ایشان صرفاً به‌دلیل شخصیت حقیقی‌شان این مسئولیت را بر عهده دارند؛ بلکه در حقیقت، از آنجاکه پذیرش امامت امامان (ع) - برحسب روایات پرشمار - معیار پذیرش عقاید و اعمال است، صاحبان منصب امامت نیز حسابرس بندگان‌اند تا دانسته شود که انسان‌ها به امامت ایشان اذعان داشته‌اند یا خیر. آری، توحیدْ رکن رکین عقاید یک انسان است؛ اما توحيدْ بدون پذیرش امامت امامان، سودمند نخواهد بود؛ از‌این‌رو، بازگشت‌گاه مردم امامان‌اند تا دانسته شود که توحید ایشان با پذیرش امامت ایشان بوده یا بدون آن.

شهادت بر اعمال

براساس آیات قرآن کریم، در سرای آخرت موجوداتی به عنوان شاهد بر اعمال حاضر می‌شوند؛ چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید: ﴿يَوْمَ يَقُومُ الأَشْهَادُ﴾. از برخی آیات و نیز روایات معتبری که در تفسير آنها وارد شده است، چنين برمی‌آید که یکی از شئون امامان (ع) ما در آخرت، شاهد بودن ایشان است. برای نمونه، در قرآن کریم چنین آمده است: ﴿وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِّتَكُونُواْ شُهَدَاء عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا﴾. امام باقر (ع) در روایتی صحیح در تفسیر آیه یادشده فرمودند: «نَحْنُ الْأُمَّةُ الْوَسَطُ وَ نَحْنُ شُهَدَاءُ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى عَلَى خَلْقِهِ». روایات پرشمار دیگری نیز با سندهای مختلف، همین مضمون را تأیید کرده‌اند؛ چنان‌که ابوبصیر در روایتی، همین مضمون را از امام صادق (ع) نقل کرده است.

برید عجلی نیز در روایتی صحیح از امام صادق (ع) درباره آیه یادشده می‌پرسد. امام (ع) با تأكيد بر شاهد بودن امامان (ع) این مطلب را بیان کردند که رسول خدا (ص) نیز شاهد بر آنها هستند و هر کس امامان را تصدیق یا تکذیب کند، ایشان نیز روز قیامت او را تصدیق یا تکذیب می‌کنند. آیه دیگری که در همین راستا می‌تواند وجود این شأن را برای امامان (ع) اثبات کند، آيه ﴿فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِن كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاء شَهِيدًا﴾ است. امامان (ع) در تفسیر این آیه، خود را به عنوان شاهد اعمال بندگان به‌شمار آورده‌اند؛ چنان‌که سماعة در روایتی موثق از امام صادق (ع) نقل می‌کند که ایشان با اختصاص پیام این آیه به امت اسلام، این شأن را برای امامان (ع) یادآور شدند. افزون بر آن، در روایاتی نیز به‌طور مستقل این شأن برای امامان (ع) بیان شده؛ چنان‌که سلیم بن قیس هلالی در روایتی صحیح این آموزه را از امام علی (ع) نقل کرده است..

ظاهر روایات یادشده بر شاهد بودن امامان (ع) دلالتی روشن دارد، با وجود این، چیستی این شهادت، گستره آن و سرانجامْ ارتباط آن با مقام امامت سخنی دیگر است که تأمل بیشتری می‌طلبد. به دیگر سخن، اولاً، مقصود از شهادت امام چیست؟ ثانياً، شهادت امام بر چه چیزی است؟ آیا بر اعمال انسان شهادت می‌دهد یا شهادت در اموری دیگر است؟ آیا شهادت او تنها نسبت به امت خود است یا آنکه او بر رفتار تمام انسان‌ها و نیز دیگر امور شاهد است؟ و ثالثاً، مقام شهادت با مقام امامت چه ارتباطی دارد؟ درباره پرسش اول باید دانست که این پرسش تنها درباره امام و شهادت او نیست؛ بلکه می‌توان آن را درباره شهادت پیامبران و فرشتگان نیز جاری دانست. در نگاه عرفی، شهادتْ مقوله‌ای است که با مسئله علم ارتباطی تنگاتنگ دارد؛ بدین معنا که شهادتْ نیازمند علم، آن هم علم از راه مشاهده و دیدن است؛ بنابراین کسی می‌تواند بر عمل کسی شهادت بدهد که شاهد انجام آن عمل باشد. از‌این‌روست که خداوند متعال که خودْ شاهد و ناظر على‌الاطلاق است، بر همه اعمال انسان‌ها گواه است: ﴿أَنتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ﴾. همچنین اعضای انسان اگر می‌توانند شهادت دهند نیز از همین باب است. به‌همین‌سان اگر پیامبر و امام (ع) می‌توانند بر چیزی شهادت دهند، بدین معناست که آن را دیده، بِدان علم دارند؛ در غیر این صورت شهادت ایشان معنادار نخواهد بود و این حقیقت نشان از علم فراوان آن حضرات دارد. پرسش دوم درباره گستره شهادت امام بود. چنان‌که گفته شد، پرسش اینجاست که آیا شهادت امام بر اعمال انسان‌هاست یا در اموری دیگر است؟ آیا شهادت او تنها درباره مردم عصر خود است یا آنکه او شاهد بر رفتار تمام انسان‌ها و نیز دیگر امور است؟ نکته آغازین در پاسخ به پرسش یادشده آن است که مطابق برخی روایات، هر امامی بر امت دوره خود شاهد است. البته این امر با آنکه امام (ع) بتواند بر تمام امت‌ها شهادت بدهد، منافاتی ندارد. نکته دوم آنکه در نگاه نخست چنین به نظر می‌رسد که شهادت امام، شهادت بر اعمال انسان‌هاست و این شهادت، همچون شهادت فرشتگان یا اعضای انسانی است. در این صورت، چنین مقامی نشانگر گستره فراوان علم امام است که نسبت به اعمال انسان‌ها شهودی عینی دارد. البته در روایات، سخنی از آنکه امام بر تمام اعمال انسان‌ها شهادت می‌دهند، نیست و تنها از اصل شهادت حکایت می‌کنند که چنین امری با شهادت کلی یا جزئی هردو سازگار است. نکته دیگر آنکه با وجود شاهدانی همچون فرشتگان - به‌ویژه فرشتگانی که همواره همراه انسان‌اند - و نیز اعضای انسانی، آیا نیازی به شهادت امام (ع) احساس می‌شود؟ این نکات موجب می‌شود تا این احتمال به ذهن خطور کند که مقصود از شهادت امام (ع) به‌طور خاص، شهادتی ویژه و متناسب با مقام امامت است که می‌تواند شهادت بر پذیرش یا عدم پذیرش ولایت و امامت امامان معصوم (ع) باشد. به دیگر سخن، امامان (ع) که صاحب منصب امامت‌اند، بر پذیرش یا عدم پذیرش امامت و ولایت خود از سوی مردم شهادت می‌دهند. در تأیید انگاره یادشده می‌توان به صحيحه برید عجلی از امام صادق (ع) اشاره کرد. امام (ع) با بیان آنکه امامان، شاهدان الهی بر مردم، و حجت‌های خدا در زمین هستند، فرمودند: «...ما شاهدان بر مردم هستیم؛ پس هرکس تصدیق کند، در قیامت او را تصدیق می‌کنیم و هرکس تکذیب کند، در قیامت او را تکذیب می‌کنیم». در این روایت، مسئله شاهد بودن و حجت بودن، توأمان بیان می‌شود که می‌تواند این برداشت را تقویت کند که مقصود از تصدیق، تصديق به حجت بودن امامان (ع) است. انگارۀ یادشده به‌خوبی ارتباط میان امامت و شهادت را به تصویر می‌کشد. اگرچه احتمال نخست (شهادت بر اعمال انسان‌ها) نیز نمی‌تواند باطل دانسته شود و اساساً احتمال نخست، به‌طور کلی تمام اعمال و عقاید، از جمله مسئله ولایت را دربرمی‌گیرد.

قسمت‌کننده بهشت و جهنم

بهشت و جهنم از حقایق انکارناشدنی در سرای دیگر است که نیکوکاران وارد بهشت، و گنهکاران وارد جهنم می‌شوند. در روایاتی آمده که امام اميرالمؤمنین (ع) قسمت‌کننده بهشت و جهنم است. این مقام، در نگاه نخست، مقامی ویژه برای آن حضرت (و نه دیگر امامان (ع)) به‌شمار می‌آید؛ اما چنان‌که خواهد آمد، ارتباطی تنگاتنگ با منصب امامت دارد. شمار روایات یادشده چنان فراوان است که تردیدی در صدور این مضمون از معصوم (ع) باقی نمی‌ماند. ضمن آنکه در برخی منابع اهل سنت نیز چنین روایاتی به چشم می‌خورد. دراین‌باره عبدالله بن عمر از رسول گرامی اسلام (ص) نقل می‌کند که خطاب به امام على (ع) فرمودند: «فَأَنْتَ قَسِيمُ الْجَنَّةِ وَ أَنْتَ قَسِيمُ النَّارِ». امام صادق (ع) نیز در روایتی صحیح نقل کردند که امیرالمؤمنين (ع) بسیار این مضمون را بیان می‌فرمود. امام باقر (ع) نیز از امام علی (ع) نقل کرده که ایشان افزون بر تکرار مضمون پیشین، تأکید کردند که دوستان خود را وارد بهشت، و دشمنان خود را وارد جهنم می‌کنند. افزون بر آن، برخی عالمان اهل سنت نیز سخن رسول گرامی اسلام (ص) خطاب به امام علی (ع) را دراین‌باره نقل کرده‌اند..

درباره روایات یادشده سه مسئله طرح‌شدنی است:

1. آیا می‌توان به معنای ظاهری این روایات ملتزم شد؟ به دیگر سخن، آیا به معنای حقیقی کلمه، ایشان به مردم فرمان می‌دهد که مثلاً فلانی به بهشت رود و دیگری به جهنم؟ یا آنکه مقصودْ چیزی دیگر است. برخی عالمان سنی‌مذهب با مناقشه در ظاهر روایت، آن را با دیگر آیات قرآنی که خداوند را حسابرس اعمال بندگان و مسئول اصلی ورود به بهشت و جهنم می‌دانند، در تعارض دانسته‌اند؛ از‌این‌رو، روایت یادشده را چنین معنا کرده‌اند که آنان که با آن حضرت بوده، هدایت شده، در بهشت با وی هستند و گروهی نیز که بر ضد ایشان هستند، گمراه شده، در جهنم خواهند بود. از برخی روایات استفاده می‌شود که معصومان (ع) گاه به تناسب ظرفیت وجودی افراد، تبیین‌هایی مانند آنچه بیان شد، مطرح کرده‌اند؛ چنان‌که اباصلت هروی نقل کرده که وقتی مأمون عباسی از امام رضا (ع) درباره مفهوم یادشده پرسید، امام (ع) چنین پاسخ دادند که مگر این‌گونه نیست که شما از پدرانتان، و ایشان از حضرت رسول (ص) نقل کرده‌اید که «حُبُّ عَلِيٍّ إِيمَانٌ وَ بُغْضُهُ كُفْرٌ»؟ مأمون پاسخ مثبت داد. امام (ع) نیز فرمودند: "پس اگر تقسیم بهشت و جهنم براساس حب و بغض علی (ع) است، پس او قسمت‌کننده بهشت و جهنم است". براساس تبیین یادشده، چنین نیست که امام علی (ع) حقیقتاً قسمت‌کننده زبانیِ بهشت و جهنم باشد؛ بلکه چنین فرایندی براساس ملاک‌هایی است که برای ورود به بهشت و جهنم براساس حب و بغض نسبت به ایشان صورت می‌گیرد. به دیگر سخن، او قسمت‌کننده تکوینی بهشت و دوزخ است. با وجود این، تصریح دیگر روایات غیر از این معنایی است که از سوی امام رضا (ع) خطاب به مأمون عباسی بیان شد. جالب آنکه در ادامه روایت اباصلت آمده است که وقتی امام رضا (ع) از مجلس مأمون خارج شدند، اباصلت پاسخ امام (ع) را تحسین کرد. اما عالم آل‌محمد (ص) به وی خاطرنشان ساختند که این سخن تنها براساس درک و فهم مأمون بوده، وگرنه پدران ایشان از رسول خدا (ص) نقل کرده‌اند که فرمود: "ای علی، تو در قیامت، بهشت را تقسیم می‌کنی و به جهنم می‌گویی که این فرد برای من و این فرد برای توست"..
2. آیا روایات یادشده برگرفته از اندیشه غالیان نیست؟ برخی عالمان اهل سنت با نقل روایتی از یک طريق خاص و با تضعیف راویان یا غالی خواندن آنها، قسمت‌کننده بهشت و جهنم بودن امام علی (ع) را زیر سؤال برده‌اند. برای نمونه، ذهبی (۷۴۸ق) روایت موردنظر را از طریق عباية بن ربعی و موسی بن طریف از امام على (ع) نقل کرده، هردو را از غالیان می‌پندارد. آن‌گاه از سليمان بن مهران اعمش نیز که این روایت را از طریق آنها نقل کرده، این سخن را بازگو می‌کند که به خدا سوگند، این حدیث را نقل نکردم؛ مگر برای مسخره کردن. ابن کثیر (۷۷۴ق)، دیگر عالم معاصر با ذهبی نیز با نقل همین طریق، موسی بن طريف و عباية بن ربعی را تضعیف، و سخن سليمان بن مهران اعمش را نیز بازگو کرده است. در پاسخ به این سخن باید گفت: اگر ایراد ایشان، سندی است، باید دانست بر فرض که سند یادشده، ضعیف باشد، روایاتی از این دست، تنها از یک طريق نقل نشده است تا از راه خدشه در یک طریق، اصل مضمون آن انکار شود. ضمن آنکه افراد در سند یادشده، دست‌کم در متون رجالی شیعه، غالی به‌شمار نرفته‌اند. اگر ایراد ایشان، محتوایی است، بدین معنا که اساساً اصل چنین مضمونی پذیرفتنی نبوده، با توحید سازگار نیست یا آنکه غلو به‌شمار می‌رود، در پاسخ باید گفت: اصل اینکه انسان کامل و معصومی مانند امیرمؤمنان (ع) به اذن و دستور پروردگار، قسمت‌کننده دوزخ و بهشت باشد، عقلاً منعی نداشته، با توحید نیز در تعارض نیست؛ چنان‌که برخی فرشتگان را نیز مسئول جهنم می‌دانیم و اساساً آن‌گاه که امام را معصوم می‌خوانیم، بدین معناست که اراده‌های او نیز الهی بوده، و از‌این‌رو کار خدا را آن‌گونه که خدا می‌خواهد، انجام می‌دهد.
3. رابطه این شأن با مقام امامت چیست؟ در اینجا دو فرضیه وجود دارد نخست آنکه گفته شود این شأنی خاص برای شخص امام علی (ع) است که خداوند متعال از فضل خویش به ایشان داده؛ و دوم آنکه این مقام، لازمه امامت ایشان است. ناگفته پیداست که خداوند متعال می‌تواند به بنده برگزیده خود مقامی را ببخشد؛ بی‌آنکه این مقام، لازمه مسئولیت خاص او باشد؛ بلکه تنها و تنها این مقام به منزله پاداشی در مقابل زهد و تقوای خاص او باشد. فرض اول از دو فرض یادشده، ناظر به چنین تبیینی است. اینک باید دانست که اگر چنین جایگاهی برای امام علی (ع) وجود دارد، آیا صرفاً به خاطر پاداش کارهای نیک اوست یا آنکه این جایگاه، برگرفته از منصب امامت اوست. آنچه فرضیه نخست را تقویت می‌کند، آن است که این مقام، تنها به امام علی (ع) داده شده و در روایات، از دیگر امامان (ع) به عنوان قسمت‌کنندگان بهشت و جهنم یاد نشده است؛ درحالی‌که اگر این مقام برگرفته از مقام امامت بود، باید تمام امامان (ع) (یعنی امام بما هو امام) چنین شأنی را داشته باشند. تأمل در روایات، مؤيد فرضیه دوم است. برای نمونه، مفضل بن عمر در روایتی - که البته صحت آن مورد تردید است. - از امام صادق (ع) نقل می‌کند که فرمودند: آنچه را على (ع) آورده است، می‌گیرم و از آنچه نهی کرده است، اجتناب می‌کنم... امیرالمؤمنين (ع) دری به سوی خدا بود که جز از آن در به سوی خدا نمی‌توان آمد، و راهی به سوی خدا بود که رونده به غیر این راه هلاک می‌شود و این امر، درباره امامان هدایتگر، یکی پس از دیگری جاری است. خداوند آنها را اركان زمین قرار داد تا اهلش را حفظ کند و حجت بالغه قرار داد بر هر کسی که روی زمین و زیر آن است، و امیرالمؤمنین (ع) فراوان می‌فرمود: ﴿أَنَا قَسِيمُ اللَّهِ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ﴾».

در این روایت، از حجت بودن، باب خدا بودن و راه به سوی خدا بودن امام علی (ع) و دیگر امامان سخن به میان آمده و تأکید شده است که اگر کسی از راهی جز راه ایشان به سوی خدا برود، نابود خواهد شد و تنها در به سوی خدا، امامان (ع) هستند. به دیگر بیان، کسی که از راه ایشان بخواهد به خدا برسد، سرنوشت او ورود در بهشت برین است و در غیر این صورت، جایگاهی جز دوزخ نخواهد داشت و آن‌گاه آموزه قسمت‌کننده بودن حضرت علی (ع) مطرح شده است. سیاق روایت این فرضیه را تقویت می‌کند که اگر امام علی (ع) قسمت‌کننده بهشت و جهنم است، به دلیل حجت بودن، باب بودن و سبیل بودن اوست؛ عواملی که جزء جدایی‌ناپذیر منصب امامت بوده، در دیگر امامان نیز وجود دارد؛ از‌این‌رو، این مقام برگرفته از مقام امامت است. در روایت دیگری (که به لحاظ سندی و دلالی در حد تأیید، کارساز است) عبدالله بن عمر از رسول خدا (ص) نقل می‌کند که ایشان ضمن تشریح برخی وقایع روز قیامت، خطاب به امام علی (ع) بیان کردند که در آن روز منادی می‌پرسد که خلیفه پیامبر اکرم (ص) کجاست؟ آن‌گاه منادی ندا می‌دهد: "...ای علی، کسی که تو را دوست داشت، وارد بهشت کن و کسی را که با تو دشمنی کرد، وارد جهنم کن. پس تو تقسیم‌کننده بهشت و جهنم هستی". در این روایت نیز شأن قسمت‌کننده بهشت و جهنم به اعتبار خليفه پیامبر بودن به على (ع) داده شده است. روشن است که تمام امامان (ع) خلفای آن حضرت هستند، پس شاید بتوان گفت که همه امامان (ع) این نشان را دارند. البته نگارنده در پی آن نیست تا اثبات کند این مقام برای تمام امامان (ع) است؛ بلکه در پی تبیین رابطه مقام امامت و شأن قسمت‌کننده بهشت و جهنم است و روشن است که منافاتی ندارد شأنی از باب مقام امامت باشد، اما یک امام به عنوان نماد آن مقام، شأن يادشده را داشته باشد. به هر روی، اگر فرضيه اول ثابت شود، نمی‌توان این شان را شأن منصب امامت دانست، و اگر فرضیه دوم پذیرفته شود، این شأن به عنوان یکی از شئون اخروی امام (ع) به‌شمار می‌رود.

شیخ مفید، شیخ طوسی و عبدالجلیل قزوینی به این شأن اشاره کرده‌اند. شیخ مفید بر اساس روایات، امیرالمؤمنین (ع) را قسمت‌کننده بهشت و جهنم می‌داند.شیخ طوسی نیز در روایاتی، امام علی (ع) را قسمت‌کننده بهشت و جهنم معرفی کرده است. مرحوم قزوینی درباره شئون امام در قیامت تنها به همین شأن -آن هم برای امام علی (ع)- اشاره کرده است. وی روایت معروفی را می‌پذیرد که بر اساس آن، امام علی (ع) قسمت‌کننده بهشت و جهنم است. قزوینی شبهه‌ای را از سوی اهل سنت علیه شیعه این‌گونه مطرح می‌کند که شیعه مفوّضه است؛ زیرا ایشان معتقدند خداوند امر تقسیم بهشت و جهنم را به علی (ع) واگذار کرده است. وی به صورت نقضی پاسخ می‌دهد که به اجماع امت، خداوند کار تقسیم ارزاق بندگان، ثبت اعمال ایشان و شمارش قطرات باران را به فرشتگان داده است دنیا نیز برخی فرشتگان را مأمور دوزخ و بهشت ساخته است. شریعت و کتاب آسمانی را نیز به پیامبران و اولیا واگذار کرده، کار قبض جان انسان‌ها را بر عزرائیل نهاده است. خلاصه آنکه تفویض برخی امور به برخی فرشتگان یا پیامبران، مورد تأیید قرآن و اجماع امت است. قزوینی در مقام اثبات نیز، روایت بیانگر شأن یادشده برای امام علی (ع) را میان تمام محدثان شناخته‌شده می‌داند. وی این شأن را موجب شراکت امام علی (ع) با خداوند نمی‌داند.

منابع

1. فاریاب، محمد حسین، بررسی انطباق شئون امامت در کلام امامیه بر قرآن و سنت