حکمیت قرآن

این مدخل زیرشاخهٔ بحث قرآن است. مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

حکمیت قرآن

یکی از مصادیق بهره‌گیری از قرآن در سیره نظامی امامان معصوم(ع)، عرضه قرآن به سپاه مقابل و دعوت آنان به حکمیت قرآن است. به این معنا که کسانی از دو طرف حکم شوند و بر مبنای قرآن قضاوت کنند و حق را بیان کنند و از این طریق نزاع را پایان دهند. این عمل می‌تواند دل‌های برخی فریب‌خوردگان را که تحت تأثیر تبلیغات زهرآگین جبهه باطل قرار گرفته‌اند به حق و معارف بلند قرآن رهنمون سازد و بر معاندان نیز اتمام حجت باشد. گرچه ممکن است سران جبهه باطل به دلیل قابلیت نداشتن دریافت نور قرآن، از پذیرش آن سرباز زنند و جز بر گمراهی آنان افزوده نشود. در جنگ جمل امیرمؤمنان علی(ع) تمام کوشش خود را به کار بردند تا گروه ناکثین را از نبرد بازدارند و خون مسلمانان محفوظ بماند. اما سران پیمان‌شکن، یعنی عایشه و طلحه و زبیر، زیر بار حق نرفتند و دست از نبرد با حضرت برنداشتند. از این‌رو، حضرت برای بیداری آنان قرآنی را به دست گرفتند و به اصحاب فرمودند: «از شما چه کسی این قرآن را به سوی این گروه می‌برد تا آنان را به آن دعوت کند و اگر دست او را قطع کردند آن را به دست دیگر بگیرد و اگر دو دستش را قطع کردند، قرآن را به دندان بگیرد». جوانی به نام مسلم اعلام آمادگی کرد که این کار را انجام دهد. امیرمؤمنان علی(ع) بار دیگر در میان یاران خود ندا کرد و جز همان جوان کسی به امام(ع) پاسخ نداد. آنگاه امام(ع) مصحف شریف را به همان جوان داد و فرمود: «قرآن را بر این گروه عرضه کن و بگو که این کتاب آسمانی از آغاز تا پایانش میان ما و شما حاکم باشد و خدا بین خون ما و خون شما داوری کند».

جوان به فرمان حضرت و همراه با قرآن به سوی دشمن شتافت. اما ناکثین به قرآن هم احترام نکردند و دو دست آن جوان را قطع کردند. جوان قرآن را به دندان گرفت تا شاید آنان به خود آیند، اما آنقدر خون از او رفت تا جان به جان آفرین تسلیم کرد و به خیل شهیدان پیوست. وقوع این حادثه، جنگ را با آنان قطعی ساخت و برای علی(ع) ثابت شد که در آنان سخن حق تأثیر ندارد و تنها پاسخ آنان شمشیر است. با این وصف باز امام(ع) شروع به جنگ نکرد تا اینکه چند تن از یارانش با تیر ناکثین به زمین افتادند و به شهادت رسیدند، آنگاه کلمه استرجاع – «إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ» - را بر زبان جاری کرد از سپاه خود بازدید کرد و این آیه شریفه را قرائت فرمود: ﴿أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ﴾. این آیه به یکی از سنن الهی که در همه اقوام جاری بوده است اشاره می‌کند و به مؤمنان در همه اعصار هشدار می‌دهد که برای پیروزی و موفقیت و نایل شدن به مواهب بهشتی باید به استقبال مشکلات بروند و فداکاری کنند و این آزمونی است که مؤمنان را پرورش می‌دهد.

در جنگ صفین نیز، قبل از آغاز جنگ امیرمؤمنان(ع) به لشکریان خود فرمود: «کیست که این قرآن را بگیرد و سپاه شام را به آن دعوت کند؟» جوانی به نام سعید از میان سپاهیان حضرت برخاست و برای انجام این کار اعلام آمادگی کرد. امام(ع) این درخواست را تا سه بار تکرار کرد و هر سه بار تنها آن جوان اعلام آمادگی کرد. آنگاه حضرت قرآن را به او داد و او هم به جانب سپاه معاویه حرکت کرد و آنان را به کتاب خدا و عمل به آن دعوت کرد اما طولی نکشید که به او حمله کردند و او را کشتند. امام حسین(ع) نیز روز عاشورا بر اسب خود سوار شد و قرآن را باز کرده روی سر گذاشت و در مقابل لشکر کوفه ایستاد و فرمود: مردم، بین من و شما کتاب خدا، قرآن، و سنت جدم رسول خدا(ص) حاکم باشد. به چه جرمی ریختن خون مرا حلال می‌دانید، آیا من فرزند دختر پیامبر شما نیستم؟ آیا گفتار جدم را درباره من و برادرم نشنیده‌اید که «هَذَانِ سَيِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ»، و اگر حرف مرا تصدیق نمی‌کنید از جابر و زید بن ارقم و ابوسعید خدری بپرسید..

استفاده از قرآن در احتجاج در میدان نبرد

احتجاج با مخالفان به منظور تبیین و تحکیم حق از امور رایج در منازعات اجتماعی، سیاسی و اعتقادی است. احتجاج با دشمن پیش از درگیری نظامی، فرصتی است که ممکن است با اقناع یکی از طرفین از وقوع عملیات نظامی جلوگیری شود و کار به صلح بینجامد. در سیره نظامی امامان معصوم(ع) نیز از این فرصت استفاده شده است. در روش آن بزرگواران تلاش بر آن بوده تا با مخالفان اتمام حجت شود و تمام تلاش برای هدایت آنان صورت گیرد. یکی از ویژگی‌هایی که در احتجاج رهبران دینی با مخالفان وجود دارد استفاده بجا از آیات شریفه قرآن و استناد به آن است. اینک به ذکر شواهدی در این زمینه می‌پردازیم: در جریان جنگ صفین وقتی امیرمؤمنان علی(ع) با همراهان به سرزمین رقه رسیدند برای اتمام حجت دوباره نامه‌ای به معاویه نوشتند و در واقع با او احتجاج کردند تا او را به راه حق دعوت کنند. در این نامه حضرت پیشینه سیاسی و دینی معاویه را ذکر کردند و یادآور شدند که آزاد شدگان فتح مکه سزاوار ادعای خلافت نیستند و نباید پا از حد خود فراتر نهند. آنگاه ملاک‌های صحیح جانشینی رسول خدا(ص) و شایستگان این عرصه را بیان کردند و معاویه را از آمیختن حق و باطل برای سوءاستفاده سیاسی برحذر داشتند و با ذکر آیه‌ای از قرآن به نصیحت وی پرداختند: ﴿وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ﴾. من شما را به کتاب خدا و سنت پیامبرش(ص) و جلوگیری از ریختن خون این امت فرامی‌خوانم. اگر پذیرفتید راه رستگاری خود را یافته و به نصیب (اخروی) خویش رهنمون شده‌اید و اگر سرباز زدید و جز پراکندگی میان این امت را نخواستید در آن صورت، هرگز جز بر دوری خود از خدا نیفزوده‌اید و خداوند نیز هرگز جز بر خشم خود به شما نخواهد افزود.

اما معاویه در جواب نامه امام(ع) با نوشتن قطعه شعری حضرت را تهدید کرد که معنای آن چنین است: «اما بعد، به راستی (پاسخ نامه‌ات) این است که: میان من و قیس گفت‌وگویی جز دریدن جگرگاه‌ها و زدن گردن‌ها نیست (و زبانی جز زبان شمشیر نیست)». علی(ع) (پس از خواندن این جواب) این آیه را تلاوت کرد: ﴿إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ﴾. آری، خداوند می‌داند چه افرادی لایق پذیرش ایمان‌اند؛ او می‌داند چه قلب‌هایی برای حق می‌تپند؛ او می‌داند در چه سرهایی سودای عشق خداست؛ آری، او این افراد شایسته را خوب می‌شناسد و به آنان توفیق می‌دهد و لطفش را همراه ایشان می‌سازد تا به سوی ایمان رهنمون شوند اما تاریک‌دلان زشت‌سیرتی که در دل با حق دشمنند و با تمام قدرتشان به پیکار با فرستادگان خدا برخاسته‌اند و از نظر زندگی آنقدر آلوده و ننگین‌اند که لایق نور ایمان نیستند خداوند هرگز چراغ توفیق فرا راه آنان قرار نمی‌دهد.

در ماجرای حکمیت بعد از پیکار صفین، حرقوص بن زهیر سعدی بر امیرمؤمنان علی(ع) وارد شد و با تندی به حضرت گفت: «از خطایی که مرتکب شدی توبه کن و از پذیرش حکمین بازگرد و ما را به نبرد با دشمن اعزام کن تا با او بجنگیم و به لقای الهی نایل آییم». امام(ع) فرمود: «به هنگام طرح مسئله حکمین من این مطلب را گوشزد کردم، ولی شما با من مخالفت کردید. اکنون که تعهد داده‌ایم و میثاق بسته‌ایم از ما درخواست بازگشت می‌کنید؟ خداوند می‌فرماید: ﴿وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ وَلَا تَنْقُضُوا الْأَيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ﴾. حرقوص گفت: «این گناهی است که باید از آن توبه کنی». امام(ع) فرمود: «گناهی در کار نبود، بلکه سستی در فکر و عمل بود که از ناحیه شما بر من تحمیل شد و من همان موقع شما را متوجه آن کردم و از آن بازداشتم». ابن ابی‌الحدید احتجاجی از امیرمؤمنان علی(ع) با خوارج نقل کرده است که حضرت با استفاده از آیات شریفه قرآن به سخنان خوارج پاسخ می‌دهد که فشرده آن چنین است: آیا به خاطر دارید هنگامی که قرآنها را بر نیزه بلند کردند من گفتم که این کار حیله و خدعه است و اگر آنان داوری قرآن را می‌خواستند به نزد من می‌آمدند و از من داوری می‌طلبیدند؟ و آیا کسی را سراغ دارید که مسئله حکمیت آن دو نفر را به اندازه من بد و زشت بشمارد؟

خوارج گفتد: نه. امام(ع) فرمود: «آیا تصدیق می‌کنید که شما مرا، با کمال کراهت، به این کار وادار کردید و من از روی ناچاری به درخواست شما پاسخ گفتم و شرط کردم که حکم داوران در صورتی نافذ خواهد بود که به حکم خدا داوری کنند؟ و همگی می‌دانید که حکم خدا از من تجاوز نمی‌کند (و من امام بر حق و خلیفه برگزیده مهاجر و انصار هستم)». عبدالله بن کواء گفت: صحیح است که به اصرار ما آن دو نفر را در دین خدا حکم کردی ولی ما اقرار می‌کنیم که با این عمل کافر شدیم و اکنون از آن توبه می‌کنیم و تو نیز مثل ما به کفر خود اقرار و از آن توبه کن و آنگاه همگان را برای نبرد با معاویه گسیل دار. امام(ع) فرمود: آیا می‌دانید که خدا در اختلاف زوجین فرمان داده است که به دو داور مراجعه شود آنجا که فرمود: ﴿فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا﴾، و نیز در تعیین کفاره قتل صید در حال احرام دستور داده است که به دو عادل به عنوان حکم مراجعه شود آنجا که فرمود: ﴿يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ﴾.

ابن کواء گفت: «تو لقب امیرمؤمنان را از کنار اسم خود پاک و خود را از حکومت خلع کردی». امیرمؤمنان علی(ع) فرمود: پیامبر برای ما اسوه است. در غزوه حدیبیه، آنگاه که صلح‌نامه‌ای میان پیامبر و قریش به این صورت نوشته شد: هَذَا كِتَابٌ كَتَبَهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو...، نماینده قریش اعتراض کرد و گفت: «اگر به رسالت تو اقرار داشتیم با تو مخالفت نمی‌کردیم. باید لقب «رسول‌الله» را از کنار نام خود برداری» و پیامبر(ص) به من فرمود: «علی! لقب رسول‌الله را از کنار اسم من پاک کن». گفتم: «ای پیامبر خدا! قلبم اجازه نمی‌دهد چنین کاری کنم». آنگاه پیامبر با دست خود آن را پاک کرد و لبخندی به من زد و گفت: «تو نیز به سرنوشت من دچار می‌شوی». وقتی سخنان امام(ع) به آخر رسید دوهزار نفر از گروهی که در حروراء جمع شده بودند به سوی آن حضرت بازگشتند.

با بررسی سیره امام حسین(ع) می‌بینیم که آن حضرت نیز در روز عاشورا با دشمنان به قرآن احتجاج کردند، آنگاه که مردی از سپاه عمر سعد گفت: «ای حسین، پسر فاطمه! تو نسبت به پیامبر چه حرمتی داری که دیگران ندارند؟ امام(ع) فرمود: این آیه که می‌فرماید: ﴿إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى آدَمَ وَنُوحًا وَآلَ إِبْرَاهِيمَ وَآلَ عِمْرَانَ عَلَى الْعَالَمِينَ﴾. سپس فرمود: «به خدا قسم، محمد از آل ابراهیم است و عترت پیامبر هم از آل محمد است». بعد از شهادت حضرت علی اکبر(ع) نیز حضرت قاتلان او را نفرین کرد و سپس همین آیه را تلاوت کرد. در شام نیز وقتی امام سجاد(ع) را با غل و زنجیر وارد مجلس یزید کردند، حضرت با تلاوت آیاتی از قرآن مجید پاسخ‌های دندان‌شکنی به یزید داد. وقتی یزید نتوانست پاسخ امام(ع) را مستدل بیان کند، به جبر توسل جست و در پاسخ امام(ع) گفت: «راست می‌گویی ای جوان! پدر و جد تو می‌خواستند امیر باشند، پس ستایش خدایی را که آنان را خوار کرد و خونشان را ریخت. ای علی! پدر تو پیوند خویشاوندی را برید و حق مرا نادیده گرفت و بر سر قدرت با من به ستیز برخاست. خدا با او آن کرد که دیدی».

امام(ع) با بهره‌گیری از قرآن او را در تنگنای بیشتری قرار داد و با این آیه به او پاسخ گفت: ﴿مَا أَصَابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتَابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَهَا إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ﴾. یزید احتمالا به منظور بی‌اعتنایی به امام سجاد(ع) و کوچک شمردن سخنان او به پسرش خالد گفت: پاسخ او را بگو! خالد ندانست چه بگوید و یزید این آیه را خواند: ﴿وَمَا أَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ﴾. امام(ع) فرمود: چنین نیست این آیه درباره ما نازل نشده است آنچه درباره ما نازل شده است آیه دیگری است که می‌فرماید: ﴿لِكَيْلَا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ﴾.. و در ادامه فرمود: «پسر معاویه و هند و صخر، پیش از آنکه تو به دنیا بیایی، پیغمبری و حکومت از آن پدر و نیاکان من بوده است. روز بدر و احد و احزاب، پرچم رسول خدا(ص) در دست جدم علی بن ابی طالب(ع) بود و پدر تو وجد تو پرچم کافران را در دست داشتند»..

بهره‌گیری از قرآن در بیان جدایی راه حق و باطل

بیان جدایی راه حق از باطل و بیزاری از باطل از آموزه‌های قرآن مجید است. در امور نظامی نیز همانطور که قبلا بیان شد، تا جایی که امکان آن وجود دارد باید جبهه دشمن را به راه حق دعوت کرد اما زمانی که معلوم شد باطل به هیچ‌روی تسلیم حق نمی‌شود و طمع دارد تا پیروان حق را به سوی خود جلب کند، باید از باطل بیزاری جست و راه پیروان حق را از پیروان باطل جدا کرد. امام حسین(ع) زمانی که از مکه به طرف کربلا حرکت می‌کرد فرستادگان عمرو بن سعید (حاکم مکه) به ریاست یحیی بن سعید راه را بر امام گرفتند و گفتند: برگرد، کجا می‌روی؟ امام(ع) اعتنایی نکرد و به راه خود ادامه داد. بین دو گروه برخورد پیش آمد. امام حسین(ع) و یارانش از برخورد با آنان خودداری کردند و به راه خود ادامه دادند. یکی از آنان صدا زد: «ای حسین! از خدا بترس! از مردم جدا می‌شوی و بین امت تفرقه می‌افکنی». امام(ع) این آیه را تلاوت کردند: ﴿إِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ﴾..

در این آیه شریفه خداوند به رسول گرامی خود تلقین می‌کند که اگر او را تکذیب کردند از آنان بیزاری بجوید و این خود یکی از مراتب یاری و تأیید حق از ناحیه کسی است که برای احیای حق قیام کرده است. بنابراین راه احیای حق این است که دعوت کننده به سوی حق، مردم را بر قبول آن وادار کند؛ اگر نپذیرفتند از آنان بیزاری بجوید تا آنان وی را وادار به قبول باطل خود نسازند. یکی از اقدامات حکومت مرکزی شام، برای جلوگیری از قیام امام حسین(ع) در زمان اقامت آن حضرت در مکه، فرستادن نامه به بزرگان و شخصیت‌های برجسته جامعه آن روز به ویژه بنی‌هاشم بود که به نظر می‌رسید بتوانند در تصمیم‌گیری امام(ع) تأثیرگذار باشند. منابع تاریخی در این باره، نامه‌ای از یزید به ابن عباس را ثبت کرده است. ابن سعد و ابن عساکر در این باره می‌نویسند: یزید نامه‌ای به عبدالله بن عباس نوشت و ضمن آن از رفتن امام(ع) به سوی مکه به او خبر داد و گفت که ما گمان می‌کنیم که مردانی از مشرق نزد او رفته‌اند و او را به طمع خلافت انداخته‌اند. درباره آنان نزد تو آگاهی و تجربه است اگر حسین چنین کرده است، رابطه خویشاوندی را شکسته و قطع کرده است و تو بزرگ خاندان و مورد توجه آنان هستی، او را از کوشش برای ایجاد تفرقه بازدار. یزید در پایان‌نامه‌اش، اشعار تهدیدآمیزی افزود.

ابن عباس در پاسخ نوشت: امیدوارم خروج حسین به سبب امری نباشد که خوشایند تو نیست من نیز در آنچه خداوند به وسیله آن ایجاد الفت می‌کند و آشوب و فتنه را فرو می‌نشاند کوتاهی نمی‌کنم. چون نامه را محضر امام حسین(ع) آوردند و حضرت ملاحظه فرمود، دانست که از یزید بن معاویه است، ازاین‌رو، در پاسخ آن آیه‌ای که جدایی اسلام از کفر و بیزاری پیامبر(ص) از کفار و منکران خدا را بیان می‌کند، نوشت: ﴿وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ﴾..

ابن‌اعثم نوشته است: یزید نامه‌ای همراه اشعاری به مردم مدینه و قریش، به ویژه بنی‌هاشم نوشت. مردم مدینه چون آن نامه را دیدند، آن را به امام حسین(ع) عرضه کردند. چون حضرت در نامه نگریست و دانست که از یزید بن معاویه است، در پاسخ آن، آیه‌ای که مضمون آن جدایی اسلام از کفر و تبرّی پیامبر از کفار و منکران خداست، نوشت: ﴿بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ﴾..

کاروان امام حسین(ع) در منزل ذات عِرق با مردی از قبیله بنی‌اسد به نام بشر بن غالب برخورد کرد که از عراق می‌آمد. امام(ع) از او پرسید: از کدام قبیله‌ای؟ گفت: از قبیله بنی اسد. امام(ع) پرسید: از کجا می‌آیی؟ گفت: از عراق. امام(ع) پرسید: مردم عراق را چگونه پشت سر گذاشتی؟ گفت: ای فرزند رسول خدا! آنان را درحالی پشت سر گذاشتم که قلب‌هایشان با تو و شمشیرهایشان با بنی‌امیه بود». امام(ع) فرمود: «راست گفتی ای برادر عرب! خدای تعالی آنچه را بخواهد انجام می‌دهد و آنچه را اراده کند حکم می‌کند». آنگاه مرد پرسید: ای فرزند رسول خدا(ص) درباره آیه ﴿يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ﴾ توضیح دهید! امام(ع) فرمود: ای برادر اسدی! آنان دو گونه امام هستند: امام هدایت که به هدایت دعوت می‌کند و امام ضلالت که به گمراهی می‌خواند؛ هر کس اولی را اجابت کند، به بهشت می‌رود و هر کس دعوت ضلالت را اجابت کند، در آتش است.

شیخ صدوق این سؤال و جواب را در منزل ثعلبیه آورده است. امام حسین(ع) می‌فرماید: آری، امامی هست که مردم را به راه راست و به سوی سعادت و خوشبختی فرامی‌خواند و گروهی به او جواب مثبت می‌دهند و از او پیروی می‌کنند و پیشوای دیگری نیز هست که مردم را به سوی انحراف و بدبختی دعوت می‌کند، مردمی نیز دعوت او را اجابت می‌کنند که گروه اول اهل بهشت هستند و گروه دوم در دوزخ، و این است معنای آیه‌ای که می‌فرماید: ﴿فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ﴾...

منابع

1. رستمی، علی امین، آموزه‌های معنوی در سیره نظامی معصومان