سوره حاقه در علوم قرآنی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث سوره حاقه است. سوره حاقه از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: سوره حاقه در علوم قرآنی - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

حاقّه در ترتیب مصحف شصت و نهمین سوره است که میان سوره قلم و سوره معارج واقع شده است و در ترتیب نزول، هفتاد و هشتمین سوره که پس از سوره ملک و پیش از سوره معارج نازل شده است. در دیگر روایاتِ ترتیب نزول، این سوره در ردیف‌های ۶۹، ۷۴، ۷۵، ۷۷، ۷۸ قرار گرفته است. این سوره ۵۲ آیه و ۲۶۰ کلمه دارد.

بصری‌ها و شامی‌ها ﴿الْحَاقَّةُ﴾ نخست را آیه‌ای مستقل به شمار نیاورده‌اند و در نتیجه شمار آیات سوره را ۵۱ آیه دانسته‌اند. قاریان حجازی هم هرچند ﴿الْحَاقَّةُ﴾ نخست را آیه‌ای مستقل به شمار نیاورده‌اند، بر میانه آیه ﴿كِتَابَهُ بِشِمَالِهِ﴾ وقف کرده و آن را دو آیه به شمار آورده‌اند که باز آیات سوره ۵۲ آیه می‌شود.

این سوره به اتفاق مفسران، مکی است. المیزان سیاق آیاتش را شاهد مکی بودن آن می‌داند. بر اساس روایتی نزول آن در سال پنجم قبل از هجرت بوده و آیات متوازنش نشان دهنده نزول یکپارچه آن‌اند. سوره حاقه از سوره‌های مفصّل (سوره‌های آخر مصحف از سوره ق به بعد) است.

این سوره در زمان رسول خدا (ص) به ﴿الْحَاقَّةُ﴾ شهرت داشته است، به این مناسبت که در سه آیه نخست آن کلمه «حاقه» آمده است: ﴿الْحَاقَّةُ﴾، ﴿مَا الْحَاقَّةُ﴾، ﴿وَمَا أَدْرَاكَ مَا الْحَاقَّةُ﴾.

حاقّه یکی از نام‌های قیامت است،؛ چراکه پاداش و جزاء، در آن حتمی و به حق است. نام دیگر این سوره «سلسله» برگرفته از آیه ﴿ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ﴾ است. نام دیگر آن «الواعیه» است که از آیه ﴿لِنَجْعَلَهَا لَكُمْ تَذْكِرَةً وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ﴾ گرفته شده است.

درباره پیوند این سوره با سوره پیشین گفته‌اند: در پایان سوره قلم سخن از قیامت و وعده عذاب به کافران است و این سوره نیز با یاد قیامت و احوال اهل آتش شروع شده است. آیه ﴿لِنَجْعَلَهَا لَكُمْ تَذْكِرَةً وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ﴾، آیه «اذن واعیه» به معنای گوش شنوا و فراگیرنده نامیده شده است.

از رسول خدا (ص) نقل شده است که پس از نزول این آیه، به علی (ع) فرمود: ای علی! از خدا خواستم این گوش تو را واعیه گرداند. علی (ع) فرمود: پس از آن هرگز چیزی را فراموش نکرده و نخواهم کرد.

محتوای سوره

عقوبت امت‌های منکر قیامت، اوصاف قیامت و تقسیم مردم به اصحاب یمین و اصحاب شمال و نیز حقیقت و درستی محتوای قرآن سه محور مهم معارف این سوره‌اند. در آغاز این سوره از قیامت با عنوان حقیقت ثابت: ﴿الْحَاقَّةُ﴾ یاد می‌کند. سپس به کیفر منکران این حقیقت و از جمله قوم ثمود و قوم عاد می‌پردازد و نمونه‌هایی از این عذاب‌ها را بیان می‌کند.

در ادامه به سراغ اقوام دیگری همچون قوم نوح و قوم لوط می‌رود و داستان گناهکارانی چون فرعون و مردم شهرهای زیر و رو شده (قوم لوط) و مخالفتشان با فرستاده پروردگار را بیان می‌کند و می‌افزاید: خداوند آنها را به عذابی شدید گرفتار ساخت. سپس اشاره‌ای کوتاه به سرنوشت قوم نوح و مجازات دردناک آنها کرده، می‌گوید: ما هنگامی که آب طغیان کرد شما را در کشتی سوار کردیم.

آیات: ﴿وَجَاءَ فِرْعَوْنُ وَمَن قَبْلَهُ وَالْمُؤْتَفِكَاتُ بِالْخَاطِئَةِ فَعَصَوْا رَسُولَ رَبِّهِمْ فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رَّابِيَةً إِنَّا لَمَّا طَغَى الْمَاء حَمَلْنَاكُمْ فِي الْجَارِيَةِ ﴾ به هدف اصلی بیان این مجازات‌ها اشاره کرده، می‌فرماید: منظور این بود که آن را وسیله‌ای برای یادآوری شما قرار دهیم.

آیه: ﴿لِنَجْعَلَهَا لَكُمْ تَذْكِرَةً وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ﴾ در ادامه، بحث‌هایی از رستاخیز عظیم را مطرح و با تعبیرهایی تکان‌دهنده و بیدارگر، انسان را به عظمت رخدادهایی که در پیش دارد آشنا می‌کند: هنگامی که یک بار در صور دمیده شود و هنگامی که زمین و کوه‌ها از جا برداشته و با یک ضربه در هم کوبیده و خرد شوند، در آن روز واقعه‌ای عظیم در جهان رخ می‌دهد و رستاخیز بر پا می‌شود. نه تنها زمین و کوه‌ها بلکه آسمان‌ها نیز از هم می‌شکافند و نااستوار می‌گردند و فرشتگان در جوانب و کناره‌های آسمان قرار می‌گیرند و در آن روز ۸ فرشته فوق آنها عرشِ حکومت پروردگار یعنی مجموعه جهان هستی را حمل می‌کنند،؛ چراکه آنها مجریان فرمان او هستند.

آیات: ﴿فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ نَفْخَةٌ وَاحِدَةٌ وَحُمِلَتِ الأَرْضُ وَالْجِبَالُ فَدُكَّتَا دَكَّةً وَاحِدَةً فَيَوْمَئِذٍ وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ وَانشَقَّتِ السَّمَاء فَهِيَ يَوْمَئِذٍ وَاهِيَةٌ وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ ﴾ در بخش دیگر به حضور انسان‌ها در پیشگاه الهی و حسابرسی اعمال اشاره می‌کند و اینکه در این سنجش، انسان‌ها دو گروه می‌شوند: یکی گروهی که نامه اعمالشان به دست راستشان داده می‌شود و به زندگی رضایتبخش در بهشتی بلند مرتبه می‌پردازند که میوه‌هایش در دسترس است و خطاب به آنها گفته می‌شود: بخورید و بیاشامید گوارا، در برابر اعمالی که انجام داده‌اید.

آیات: ﴿فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَقُولُ هَاؤُمُ اقْرَؤُوا كِتَابِيَهْ إِنِّي ظَنَنتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسَابِيَهْ فَهُوَ فِي عِيشَةٍ رَّاضِيَةٍ فِي جَنَّةٍ عَالِيَةٍ قُطُوفُهَا دَانِيَةٌ كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئًا بِمَا أَسْلَفْتُمْ فِي الأَيَّامِ الْخَالِيَةِ ﴾ گروهی دیگر که نامه اعمالشان به دست چپشان داده می‌شود، از دیدن نامه اعمالشان ناراحت‌اند و آرزوی مرگ می‌کنند و زبان به اعتراف می‌گشایند که مال و ثروت و قدرت برایمان سودی نداشت و همه نابود شدند. در این هنگام خداوند دستور می‌دهد که بگیرید او را و در بند و زنجیرش کنید و سپس وی را به آتش دوزخ درافکنید و بعد او را به زنجیری که درازای آن ۷۰ ذراع است در بند کشید.

آیات: ﴿وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِشِمَالِهِ فَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتَابِيَهْ وَلَمْ أَدْرِ مَا حِسَابِيَهْ يَا لَيْتَهَا كَانَتِ الْقَاضِيَةَ مَا أَغْنَى عَنِّي مَالِيَهْ هَلَكَ عَنِّي سُلْطَانِيَهْ خُذُوهُ فَغُلُّوهُ ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا فَاسْلُكُوهُ ﴾ در دو آیه ﴿إِنَّهُ كَانَ لَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ﴾ و ﴿وَلَا يَحُضُّ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ﴾ علت اصلی این عذاب را عدم ایمان به خدا در دنیا و عدم تشویق به اطعام مسکین بر می‌شمرد و ادامه می‌دهد که او چون چنین می‌کرد پس در اینجا یار مهربان و طعامی ندارد جز چرک و خون که جز خطاکاران از آن نمی‌خورند.

آیات: ﴿فَلَيْسَ لَهُ الْيَوْمَ هَاهُنَا حَمِيمٌ وَلا طَعَامٌ إِلاَّ مِنْ غِسْلِينٍ لا يَأْكُلُهُ إِلاَّ الْخَاطِؤُونَ﴾ سپس در بخش دیگری به بحث درباره قرآن مجید و نبوت می‌پردازد، با سوگند به آنچه دیده می‌شود و آنچه دیده نمی‌شود. این قرآن را گفتار رسول اکرم (ص) معرفی و گفته شاعر یا قول کاهن بودن آن را تکذیب می‌کند و با صراحت می‌گوید: این قرآن از سوی پروردگار عالمیان نازل شده است.

آیات: ﴿فَلا أُقْسِمُ بِمَا تُبْصِرُونَ وَمَا لا تُبْصِرُونَ إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ وَمَا هُوَ بِقَوْلِ شَاعِرٍ قَلِيلا مَا تُؤْمِنُونَ وَلا بِقَوْلِ كَاهِنٍ قَلِيلا مَا تَذَكَّرُونَ تَنزِيلٌ مِّن رَّبِّ الْعَالَمِينَ ﴾ به بیان واضحی از اصالت قرآن می‌پردازد و می‌گوید: اگر این پیامبرکریم که ما رسالت خود را بر دوش او نهادیم و با قرآن کریم به سوی شما فرستادیم پاره‌ای اقوال را از پیش خود بسازد و به ما نسبت دهد، پس رگ قلب او را قطع کرده، به جرم اینکه به ما دروغ بسته نابودش می‌ساختیم؛ آن‌گاه هیچ‌یک از شما نیست که بتواند او را از ما پنهان کند و مانع کیفر ما شود و از کیفر ما برهاند.

آیات: ﴿وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الأَقَاوِيلِ لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ فَمَا مِنكُم مِّنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ﴾ سپس آن را اندرزی برای پرهیزگاران شمرده، می‌گوید: ما می‌دانیم گروهی از شما آن را تکذیب می‌کنند. سپس آن را مایه حسرت کافران و حق‌الیقین می‌شمرد و دستور می‌دهد حال که چنین است به نام پروردگارت تسبیح بگو و او را از هرگونه عیب و نقص منزه شمار﴿وَإِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِّلْمُتَّقِينَ وَإِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنكُم مُّكَذِّبِينَ وَإِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَى الْكَافِرِينَ وَإِنَّهُ لَحَقُّ الْيَقِينِ فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ ﴾.

فضیلت سوره

برای تلاوت این سوره فضایل و خواصی ذکر شده است؛ پیامبر (ص) می‌فرمایند: کسی که سوره حاقه را بخواند، خداوند حساب او را در قیامت آسان می‌کند.

امام باقر (ع) نیز می‌فرمایند: سوره حاقه را بسیار تلاوت کنید؛ چراکه قرائت آن در فرایض و نوافل نشانه ایمان به خدا و رسول اوست و کسی که آن را بخواند، دینش محفوظ می‌ماند تا به لقای خدا برسد. .

سوره حاقه در دانشنامه معاصر قرآن کریم

شصت و نهمین سوره قرآن و هفتاد و هشتمین آن، نازل شده در مکه با موضوعات هلاکت ثمود، عاد، فرعون و احوال اصحاب یمین و اصحاب شمال در قیامت.

این سوره را «حاقه» می‌نامند، به این مناسبت که در سه آیه اول آن سه بار کلمه ﴿الْحَاقَّةُ﴾ (= رُخ دهنده، صفت قیامت) آمده است: ﴿الْحَاقَّةُ مَا الْحَاقَّةُ وَمَا أَدْرَاكَ مَا الْحَاقَّةُ﴾.

کلمه «حاقه» از ریشه «حق» گرفته شده و بر آنچه که حق و حقیقت و حتمی است اطلاق می‌شود و به همین مناسبت روز قیامت را حاقه می‌گویند و در حقیقت حاقه یکی از نام‌های روز قیامت است.

دارای ۵۲ آیه و به نظر قاریان بصره و شام ۵۱ آیه و به نظر دیگر قاریان ۵۰ آیه است که عدد اول مشهور است. ۲۶۱ کلمه و ۱۱۳۳ حرف دارد. از نظر حجم از «مفصلات» یعنی از سوره‌های نسبتاً کوچک است که در آغاز حزب دوم جزء ۲۹ قرار دارد. از سوره‌هایی است که در بردارنده سوگند است.

این سوره به سرگذشت قوم عاد، قوم ثمود و فرعون اشاره می‌کند و با شرح احوال قیامت و دوزخیان و عذاب‌های آنان، احوال دو گروه را بیان می‌کند، یعنی «اصحاب یمین» که نامه اعمال آنان به دست راست‌شان داده می‌شود و می‌گویند ما منتظر چنین روزی بودیم و «اصحاب شمال» که نامه اعمال‌شان به دست چپ‌شان داده می‌شود و می‌گویند کاش نامه ما را نداده بودند.

منابع

1. زنگنه، مهدی، مقاله «سوره حاقه»، دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۰
2. صفوی، سید سلمان، مقاله «سوره حاقه»، دانشنامه معاصر قرآن کریم