سوره روم در علوم قرآنی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث سوره روم است. سوره روم از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: سوره روم در علوم قرآنی - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

سوره سی قرآن و هشتاد و چهارم آن به ترتیب نزول، نازل شده در مکه با موضوع وعده نصرت الهی و دیگر موضوعات گوناگون. وجه تسمیه این سوره به «روم» در پیشگویی شکست خوردن رومیان از ایرانیان است. کلمه روم در آغاز این سوره (بعد از حروف مقطعه) به کار رفته است.

شانزدهمین سوره‌ای است که با حروف مقطعه ﴿الم﴾: الف. لام. میم، آغاز می‌گردد. دارای ۶۰ آیه، ۸۲۰ کلمه و ۳۴۷۲ حرف می‌باشد. از نظر حجم از سوره‌های «مثانی» و در حدود یک حزب قرآن است.

وعده نصرت الهی، سیر انفسی و آفاقی، تبیین بخشی از قوانین تشریعی و تکوینی مانند مسئله زوجیت، مودت و رحمت قطری میان انسان‌ها، اختلاف شب و روز و زبان‌ها و رنگ‌ها، نزول باران و احیای زمین مرده به آب باران، قوام آسمان و زمین در فضا و تأثیر اعمال انسان در ظهور فتنه و فساد به عنوان کیفر اعمال و مسئله اختلاف، تفرقه و گروه‌گرایی و زیان‌ها و آثار منفی آن در دین و جامعه، نهی از رباخواری، دستگیری از مستمندان و خویشان و دادن مال به کسانی که حقی دارند از مضامین این سوره است.

فضیلت سوره روم

پیامبر (ص) فرمود: «هرکس سوره روم را تلاوت کند، پاداشی برابر ده حسنه به شماره هر فرشته‌ای که در میان آسمان و زمین خدا را میستاید، به او داده می‌شود و نیز آنچه را در شبانه روز از دست داده است به آن خواهد رسید».

مقاصد سوره

وعده قطعی خدا به یاری دین و مؤمنین، سیر انفسی و آفاقی، وحدانیت خدا، رستاخیر و جدایی گروه‌ها و سرنوشت‌ها، نشانه‌های او، پرتوی از کتاب پراسرار طبیعت و دنیای وجود انسان، فرمانروایی خدا، ندای فطرت، هشدار از پراکندگی و خودکامگی، دعوت به توحیدگرایی و هشدار از شرک و بیداد، ثمره شوم عملکرد خود خواهانه خودکامگان، سیر آفاقی، راه شناخت خدا، معاد و جهان پس مرگ، فطرت انسان، هدایت کننده همه افراد به سوی سعادت است.

رابطه مستقیم بین اعمال مردم و حوادث عالم؛ پاداشی که خدا به مؤمنان صالح العمل می‌دهد، فضل او است که ناشی از محبت خدا به بندگان خود است.

ساختار

این سوره با وعده‌ای از خدا آغاز شده و آن این است که: به زودی امپراطوری روم که در ایام نزول این سوره از امپراطوری ایران شکست خورد، بعد از چند سال بر آن امپراطوری غلبه خواهد کرد و بعد از ذکر این وعده، منتقل می‌شود به وعده‌گاه اکبر که قیامت است و یوم الوعدش گویند، روزی که تمامی افراد و گروه‌ها، در آن روز به سوی خدا باز می‌گردند، آنگاه به استدلال بر مسئله معاد پرداخته، سپس کلام را به نشانه‌های ربوبیت خدا سوق می‌دهد و صفات ویژه خدا را برمی‌شمارد و در آخر، سوره را با وعده نصرت به رسول گرامی‌اش ختم می‌کند و در فرارسیدن این وعده تأکید بلیغ نموده و می‌فرماید: ﴿فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ﴾ و در چند آیه قبل نیز فرموده بود: ﴿وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ﴾.

سوره دارای شش بخش است:

در بخش اول؛ آیات: ۱-۱۹ و بخش آخر آیات: ۵۴-۶۰ که افتتاح و اختتام سوره را تشکیل داده‌اند تقارن بارزی راجع به تأکید بر عدم تخلف وعده الهی است. وعده اول سوره و آخر آن یکی است و آن وعده به نصرت است.

بخش دوم؛ آیات:۲۰-۲۶ که حاوی نشانه‌های تکوینی خدا است در تقارن با بخش ۵ آیات: ۴۸-۵۳ است که حاوی توحید و معاد می‌باشد.

بخش سوم؛ آیات: ۲۷-۳۹ نیز که حاوی موضوع فطرت انسان است متقارن با بخش ۴ آیات: ۴۰-۴۷ می‌باشد که تلازم اعمال آدمی و حوادث عالم را بیان می‌کند.

آیات نامدار و مشهور

1. ﴿وَعْدَ اللَّهِ لَا يُخْلِفُ اللَّهُ وَعْدَهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ﴾
2. ﴿يَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِنَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ﴾
3. ﴿أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ مَا خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُسَمًّى وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ لَكَافِرُونَ﴾
4. ﴿أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَأَثَارُوا الْأَرْضَ وَعَمَرُوهَا أَكْثَرَ مِمَّا عَمَرُوهَا وَجَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ﴾
5. ﴿فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ﴾.

سی امین سوره قرآن کریم

سوره روم در ترتیب مصحف، سی‌امین سوره قرآن، پس از سوره عنکبوت و پیش از سوره لقمان و در ترتیب نزول، مطابق روایت مشهور از ابن‌عباس هشتاد و چهارمین سوره قرآن است که پس ازسوره انشقاق و پیش از سوره عنکبوت و مطففین نازل شده است. بدین ترتیب، سوره روم در زمره آخرین سوره‌های مکی است که اندکی پیش از هجرت پیامبر(ص) به مدینه فرود آمده است.

این سوره، ۶۰ آیه دارد؛ اما قاریان مکه و مدنی‌الاخیر و اُبیّ بن کعب، آیات آن را ۵۹ دانسته‌اند. موضع اختلاف این قاریان ۴ آیه است:

۱. قاریان کوفه «الم» را یک آیه مستقل و دیگر قاریان، مجموع ﴿الَمِ * غُلِبَتِ الرُّومُ﴾ را یک آیه دانسته‌اند.

۲. قاریان بصره، مدنی‌الاخیر (اسماعیل بن جعفر بن ابی کثیر انصاری) (م. ۱۸۰ ق.)، مکه و شام، عبارت ﴿فِي بِضْعِ سِنِينَ﴾ در آغاز آیه ۴ را یک آیه مستقل دانسته‌اند؛ اما دیگر قرّاء، آن را بخشی از ادامه آیه شمرده‌اند.

۳. قاریان مدنی‌الاول (ابوجعفر یزید بن قعقاع (م. ۱۳۲ق.) و شیبة بن نصاح (م. ۱۳۰ق.) که هر دو امام در قرائت بوده‌اند) عبارت ﴿وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ سَاعَةٍ كَذَلِكَ كَانُوا يُؤْفَكُونَ﴾ را که بخشی از آیه ۵۵ است، آیه‌ای مستقل به شمار آورده‌اند. شمار کلمات این سوره را نیز همه ۸۱۹ واژه یاد کرده‌اند. نام سوره «روم» و برگرفته از آیه ۲ این سوره است و مطابق برخی روایات، شهرت این نام به عهد پیامبر(ص) می‌رسد. سوره روم را همه مفسران مکی می‌دانند. پیوند تنگاتنگ سیاق آیات این سوره و انسجام موضوعات و بخش‌های مختلف آن و فضای حاکم بر سوره، گواه روشنی است که این سوره یکباره یا پی در پی در زمانی اندک در مکه نازل شده است و هیچ گونه استثنایی را در این زمینه که بعضی آیاتش مدنی باشند، نمی‌پذیرد، بنابراین روایت حسن بصری که آیه ۱۷ این سوره: ﴿فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ﴾. را مدنی دانسته درخور اعتنا نیست، از این‌رو مفسرانی چون قرطبی و سیوطی، آیه یاد شده را از مستثنیات سور مکی معرفی نکرده‌اند؛ همچنین روایت ابوسعید خدری، دال بر نزول این سوره در روز جنگ بدر (زمان پیروزی رومیان بر ایرانیان) و مدنی بودن سوره نادرست و ناسازگار با آیه ۳ این سوره: ﴿فِي أَدْنَى الْأَرْضِ وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ﴾ است که از غلبه رومیان در آینده خبر می‌دهد و بعید نیست که مقصود ابوسعید خدری از نزول در روز بدر، تحقق وعده خدا به پیروزی رومیان درآن روز باشد؛ شاهدش این است که وی و بعضی دیگر از قراء، آیه ﴿غُلِبَتِ الرُّومُ﴾ را به صیغه معلوم قرائت کرده‌اند، تا آیه بیانگر غلبه رومیان بر ایرانیان باشد؛ نه مغلوب شدن رومیان..

فضای نزول سوره

چنان‌که از آیات نخستین سوره روم برمی‌آید، این سوره در زمانی نازل شده که درجنگ میان دو ابرقدرت شمالی جزیره‌العرب، ایرانیان با شکست دادن سپاه روم بر آنان پیروز شدند و مشرکان مکه با شادمانی از این رخداد، کنار انواع آزارها و فشارهایی که بر مسلمانان و پیروان پیامبر(ص) وارد آوردند، اخبار جنگ ایران و روم و شکست رومیان را ابزاری برای ایجاد فشار روانی بیشتر بر پیروان پیامبر(ص) به‌کار گرفتند. مشرکان با تشبیه حال مؤمنانی که به رسول خدا(ص) و قرآن ایمان آورده بودند، به رومیان نصرانی اهل کتاب، بر شکست پیروان آن حضرت که به کتاب آسمانی قرآن ایمان آورده بودند، استدلال می‌کردند. بسا این مجادلات، شماتت‌ها و تبلیغات روانی مشرکان بر روحیه بعضی از مسلمانان در آن اوضاع سال‌های مکه اثر گذارده و سبب تضعیف ایمان آنها گردیده بود؛ اما خدای متعالی در آن وضعیت با نزول سوره روم بر پیامبر(ص) با بیان وعده قطعی پیروزی رومیان بر ایرانیان در آینده نزدیک، در قالب خبری غیبی، ازیک‌سو مایه آرامش و تقویت روحیه مسلمانان شد و از سوی دیگر با بی‌اثر ساختن تبلیغات روانی مشرکان، شادمانی آنان را از پیروزی رومیان گرفت و آنان را در اندیشه و غم تحقق این وعده الهی فروبرد..

تناسب با سوره عنکبوت

مفسرانِ معتقد به تناسب میان سوره‌های قرآن، درباره پیوند و تناسب سوره روم با سوره عنکبوت احتمالاتی بیان کرده‌اند. این مفسران، بدون استناد به مبنایی روشن و صرفا برای ایجاد تناسب، برخی آیات سوره عنکبوت را به آیات آغازین سوره روم پیوند داده‌اند؛ طبرسی می‌نویسد: در پایان سوره عنکبوت از مجاهدان در راه خدا یاد شده و در سوره روم همین موضوع را تفصیل داده است. به نظر فخر رازی در سوره عنکبوت، سخن از مجادله نیکو با اهل کتاب و مشترکات اهل کتاب و مسلمانان در بعضی باورها از جمله خداپرستی به میان آمده است. این امر، مایه دشمنی مشرکان با اهل کتاب و خودداری از مراجعه به آنها شد، در نتیجه در روند جنگ ایران و روم، مشرکان به ایرانیان گرایش یافتند و از پیروزی آنان شادمان شدند. خدای متعالی با نزول این سوره از این حقیقت پرده برداشت که پیروزی همیشه به معنای حقانیت گروه پیروز نیست. این احتمالات، همگی ذوقی‌اند. درخور توجه و تأمل است که سوره روم در ترتیب نزول، پیش از سوره عنکبوت نازل شده؛ اما در مصحف، پس از آن قرار گرفته است..

مضامین سوره

سوره با اشاره به یک رخداد جزئی، یعنی شکست رومیان، آغاز می‌شود؛ اما بی‌درنگ پیروزی رومیان در آینده نزدیک را بشارت می‌دهد: ﴿الَمِ * غُلِبَتِ الرُّومُ * فِي أَدْنَى الْأَرْضِ وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ﴾ این نوید، خبری غیبی و وعده‌ای الهی به شمار می‌آید. آیه پسین در واقع در حکم دلیل این وعده الهی است که امر جنگ قبل و بعد از این شکست و پیروزی از آنِ خداست: «لِلّهِ الاَمرُ مِن قَبلُ ومِن بَعدُ». در آیه ۵ منشأ پیروزی مؤمنان را یاری خدا می‌خواند و آن را با دو صفت خدا، یعنی «عزیز» و «رحیم»، همراه ساخته، تا اطمینان دهد که چون خدا شکست‌ناپذیر است و به مؤمنان عنایت و رحمت ویژه دارد، وعده‌اش قطعا عملی خواهد شد، ازاین رو در آیه ۶ در قالب قانونی کلی بر این قضیه تأکید می‌کند: ﴿وَعْدَ اللَّهِ لَا يُخْلِفُ اللَّهُ وَعْدَهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ﴾، بنابراین حادثه شکست روم و وعده پیروزی آنان به عنوان مردمانی اهل کتاب، زمینه‌ساز این پیام است که غرض و موضوع اصلی سوره روم را نشان می‌دهد و در سراسر سوره با ذکر شواهد و نشانه‌هایی درپی اثبات همین پیام و قانون تغییرناپذیر الهی است و در ضمن از وعده پیروزی رومیان به وعده‌های دیگر، از جمله وعده نصرت و پیروزی دین حق و وعده برپایی روز قیامت و جزا منتقل می‌شود که مطابق همان قانون کلی، تحقق هر دو قطعی و تخلف‌ناپذیر است.

در آیات ۱۱ - ۱۶ به بازگشت همه مردم به سوی خدای والا و شرمندگی آنان در روز قیامت و جدایی از یکدیگر وعده‌ای تخلف‌ناپذیر می‌دهد و اینکه سرانجام، مؤمنان نیکوکار در باغ‌هایی سرسبز و خرم سکنا می‌گزینند و کافران در عذاب گرد هم می‌آیند.

در بخش دیگری از سوره با ذکر نشانه‌هایی آشکار از خدا در زندگی بشر، بر تخلف‌ناپذیری وقوع وعده الهی به زنده شدن دوباره انسان‌ها و خروج از زمین استدلال می‌کند. این نشانه‌های آشکار که پیش روی هر انسانی است و هیچ‌کس در غفلت از آنها عذر ندارد، بدین شرح‌اند: آفرینش همه انسان‌ها از خاک و پراکنده شدنشان در زمین؛ آفرینش همسری از جنس خودشان، تا در کنار او به آرامش رسند و ایجاد مودت و مهربانی میان آنان (همسران)؛ آفرینش آسمان و زمین و تفاوت در زبان و رنگ مردم؛ خواب و تلاش در طلب روزی در شب و روز؛ نشان دادن برق آسمانی که سبب بیم و امید مردم می‌شود و در پی آن، نزول باران و احیای زمین؛ زیر قدرت خدا بودن همه آسمان‌ها و زمین و برپا بودنشان به اراده خدا.

تأکید بر برپایی قیامت و تنعّم مؤمنان و عذاب کافران برای ترغیب مشرکان به ایمان و بازداشتن آنان از کفر و پایداری مؤمنان و افزوده شدن ایمان آنان است، از این رو در آیه ۴۴ از این وعده سخن می‌گوید که هرکس کفر ورزد، کفرش به ضرر اوست و هرکس نیکوکار گردد، برای خود فرجام نیک فراهم می‌آورد و در دو آیه ناهمگون، انسان را به روی آوردن به دین قیّم و استوار الهی دعوت می‌کند که فطرت هر انسانی بر آن سرشته شده است: ﴿فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ﴾ وعده دیگر، انتقام از مجرمان و یاری مؤمنان در نتیجه استواری دین خدا در زمین است. از آیه ۵۵ به بعد نیز دوباره ضمن تأکید بر برپایی قیامت، از احوال مجرمان و ظالمان در آن روز خبر می‌دهد: آنان در روز قیامت حس می‌کنند که در دنیا (یا در عالم برزخ) جز لحظه‌ای درنگ نکرده‌اند و به عذرخواهی می‌پردازند؛ اما پوزش‌خواهی‌شان سودی به آنها نمی‌رساند و توبه‌شان پذیرفته نمی‌شود: ﴿فَيَوْمَئِذٍ لَا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ﴾. در پایان سوره با اشاره به این همه نشانه آشکار بر قدرت و ربوبیت الهی و اینکه همه جهان و تدبیر امورش از خدای بلندمرتبه و به فرمان اوست، تأکید می‌کند که هر نشانه آشکاری که پیامبر(ص) برای کافران بیاورد، از پذیرفتن آن سرباز زده و آن حضرت و مؤمنانِ به وی را اهل باطل می‌خوانند. در آیه پایانی سوره، با دعوت پیامبر(ص) به شکیبایی و انجام ندادن اعمالی سبکسرانه در رویارویی با سرزنش و آزار مشرکان، آن حضرت را دلداری داده و بر همان غرض اصلی سوره، یعنی تخلف‌ناپذیری وعده‌های الهی، به ویژه وعده یاری دین حق، تأکید می‌کند: ﴿فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ﴾ این آیه شریف در حکم نتیجه مضامین سوره است که بر همان غرض اصلی سوره تأکید و میان آغاز و پایان سوره انسجام و پیوندی عمیق ایجاد می‌کند.

همچنین ذکر نشانه‌های آشکار الهی دال بر توحید الوهی و ربوبی خدا، آمیختگی آفرینش جهان و تدبیر آن و اینکه مقصود از ربوبیت خدا تدبیر و اداره جهان آفرینش است و الوهیت، (معبود حق بودن خدا و اینکه کسی جز او برای معبود بودن شایستگی ندارد)، از دیگر مضامین و معارف موجود در سوره‌اند، همچنان که ضمن آیاتی، بخشی از صفات فعلی خدا را یاد می‌کند که مستلزم توحید و معادند؛ آیاتی همچون

﴿وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ...﴾؛ ﴿اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ...﴾؛ ﴿اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ...﴾؛ ﴿اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ...﴾.. نیز کنار استدلال بر نفی هرگونه شریک برای خدای والا و همراه بیان سنت‌های الهی، به طبیعت مردم اشاره می‌کند که همانا جزع کردن به هنگام سختی و سرمستی در زمان نعمت و شادی به جای صبر و شکر است. در این سوره افزون بر مباحث اعتقادی، به برخی مباحث فقهی مانند انفاق و ربا نیز اشاره شده است..

فضیلت سوره

به روایت مشهور، ناموثق و مبهم ابی بن کعب از رسول خدا(ص) هرکس این سوره را قرائت کند، برای او پاداشی برابر با ۱۰ حسنه به عدد هر فرشته‌ای است که خدای را تسبیح گفته؛ و هر آنچه را در شبانه‌روزهای شخص قاری ضایع شده، تدارک کند. به گزارش صدوق در ثواب الاعمال از امام صادق(ع) هرکس در شب ۲۳ ماه مبارک رمضان دو سوره عنکبوت و روم را قرائت کند، به خدا سوگند! از اهل بهشت خواهد بود و در این خبر، إِنْ شَاءَ ٱللَّٰهُ نمی‌گویم و ترسی ندارم که خدای والا برای سوگندم گناهی بر من ثبت کند؛ زیرا این دو سوره نزد خدا منزلتی والا دارند. سیوطی نیز در الدرالمنثور روایاتی نقل کرده که رسول خدا(ص) در نماز جماعت صبح و مطابق یک روایت در نماز صبح جمعه، سوره روم را قرائت کرده‌اند..

منابع

1. صفوی، سید سلمان، مقاله «سوره روم»، دانشنامه معاصر قرآن کریم
2. طیب حسینی، سید محمود، مقاله «روم / سوره»، دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۴