همسران امام حسن مجتبی
مقدمه
نام و تبار همسران امام حسن مجتبی(ع) به شرح ذیل است:
سلمی دختر امرؤالقیس
«سلمی»[۱] یا «زینب» دختر «امرءالقیس کلبی»[۲] برخی نیز نام او را نگفتند، به جای آن با تعبیر امرأة من کلب[۳] ذکر کردهاند، نخستین همسر ایشان است و به نقل بلاذری، این همسر را امیرمؤمنان(ع) از امرءالقیس برای او خواستگاری کرده بود و امام مجتبی(ع) از او فرزندی نداشت[۴]. از اینکه فرزندی برای امام از وی گزارش نشده و در موارد دیگر نیز نامی از او در میان نیست، برمیآید که این زن عمر چندانی نداشت و در جوانی درگذشت، هرچند از تاریخ تولد و درگذشت او گزارشی به دست نیامده است. قابل توجه است که «محیاه همسر امام علی(ع)» با «زینب همسر امام مجتبی(ع)» و «رباب همسر امام حسین(ع)» سه خواهر از قبیله کلب یکی از قبایل قضاعه[۵] در شام بودند[۶].
جعده دختر اشعث بن قیس
جعده دختر اشعث[۷] بن قیس[۸] کِندی[۹] مادرش امفَروة خواهر ابوبکر بود. اشعث سومین شوهر امفروه بود و پسری از او به نام محمد و دخترانی به نامهای حُبابه و قُریبه داشت[۱۰]. در اینجا دو احتمال میتوان مطرح کرد: ۱. جعده نام دیگر یکی از این دخترهاست. ۲. جعده دختر سوم امفروه است.
در اینکه این ازدواج چگونه رخ داده است، برابر نقل بلاذری، امیرمؤمنان(ع) به سعید بن قیس همدانی ـ که پسرعموی اشعث بن قیس بود و در کوفه به سر میبرد ـ پیشنهاد کرد دخترش امعمران را به عقد امام مجتبی(ع) درآورد. اشعث که خبردار شد، ازدواج دختر سعید با پسرش محمد را پیشنهاد داد. سعید بن قیس نیز پذیرفت. اشعث در پی این اقدام حیلهورزانه، ازدواج دخترش جعده ـ که دختری زیبا بود[۱۱] ـ را به امام حسن(ع) توصیه کرد تا خود را تبرئه کند و امیرمؤمنان(ع) و امام حسن(ع) نیز این پیشنهاد را پذیرفتند[۱۲].
در منابع تاریخی و حدیثی، هیچ فرزندی برای جعده در خانه امام مجتبی(ع) نقل نشده است. هرچند سبط ابن جوزی به نقل از ابنسعد دو فرزند برای او نقل کرده است[۱۳]، این فرزندان از مردی به نام طلحه بودهاند که پس از امام مجتبی(ع) با جعده ازدواج کرده بود[۱۴].
گفتنی است اشعث در گذر زمان با امیرمؤمنان(ع) کینهورزی کرد و جعده با متأثر بودن از این پیشینه پدرش[۱۵] و نیز با گرفتن پولی از معاویه و پذیرفتن وعده معاویه مبنی برازدواج با پسر او، یزید[۱۶]، امام را مسموم کرد[۱۷].[۱۸]
عایشه دختر خلیفة بن عبدالله جعفی
عایشه دختر خلیفة بن عبدالله جعفی یا خثعمی معروف به "خثعمیه" که در گزارش ابنعساکر، ابنمنظور و اربلی[۱۹] به عنوان همسر امام مجتبی(ع) یاد شده است و از نسب وی اطلاعی بیش از این در دست نیست. درباره این زن آمده که وی پس از شهادت امیرمؤمنان(ع) و بیعت مردم با امام حسن(ع)، خلافت را به امام تبریک گفت و از این راه خارجی بودن خود را نشان داد. امام نیز وی را به سبب داشتن عقیده خوارج طلاق داد و در پایان عده طلاق، با پرداختن مانده مهر مبلغ ده هزار درهم یا دینار برایش هدیه فرستاد و آن زن گفت: مَتَاعٌ قَلِيلٌ مِنْ حَبِيبٍ مُفَارِقٍ؛ «کالایی کم از دوست جدا شده است»[۲۰]. همین نکته نیز مایه شهرت داستان طلاق او از امام است[۲۱].
امبشیر دختر عقبة بن عمرو انصاری
«امبشیر»[۲۲] یا «امبشر»[۲۳] دختر ابومسعود[۲۴] عقبة بن عمرو خزرجی (خزاعی) انصاری، مادر «زید» و برادرش «عمر» بود[۲۵].[۲۶]
خوله دختر منظور بن ریان
«خوله» دختر منظور بن ریان[۲۷] - یا: سیّار - [۲۸] فزاری و مادر حسن بن حسن (حسن مثنی) است[۲۹]. به گفته بلاذری، مادر او دختر خارجة بن سنان مریه بوده که «مَلیکه» نام داشت[۳۰]. خوله بیوه محمد بن طلحه مقتول در جنگ جمل بوده که از او فرزندانی داشت. امام حسن(ع) نیز پس از ترک خلافت و بازگشت به مدینه با ازدواج با وی[۳۱] سرپرستی او را بر عهده گرفت. این بانو زن با کفایت و خردمندی بود که در پرورش پسرش حسن مثنی و مدیریت امور داخلی از جمله پذیرایی از مهمانها[۳۲] نقش داشت. او تا پایان عمر امام، با ایشان زندگی کرد و پس از شهادت امام مجتبی بیتابی میکرد که پدرش با سرودن شعری در این باره وی را تسلا داد[۳۳].[۳۴]
اماسحاق دختر طلحه
امالحق[۳۵] یا اماسحاق دختر طلحة بن عبیدالله بن عثمان بن عمرو بن کعب بن سعد بن تیم بن مره[۳۶] است. مادر اماسحاق جرباء دختر قسامه از قبیله طی و یمنی[۳۷] و محب امیرمؤمنان(ع) بود[۳۸] اماسحاق پیش از امام حسن(ع) همسر مردی به نام داوود بود[۳۹]. درباره چگونگی و زمان ازدواج وی با امام مجتبی(ع) چنین آمده که معاویه در دمشق به اسحاق بن طلحه، برادر این زن، پیشنهاد کرده بود خواهرش را به عقد یزید درآورد؛ ولی اسحاق با رسیدن به مدینه زمینه ازدواج خواهرش با امام مجتبی(ع) را فراهم کرد. این امر پس از ترک خلافت و بازگشت امام به مدینه بود[۴۰].
اماسحاق در خانه امام حسن(ع) فرزندانی به نام حسین اُثرُم[۴۱]، طلحه[۴۲] و فاطمه داشت[۴۳]. رضایت امام مجتبی(ع) از این خانم و توصیه او به برادرش مبنی بر ازدواج با وی از ایمان، محبت به خاندان پیامبر(ص) و شایستگی این زن حکایت میکند؛ چنانکه از یمنی بودن و محب امیرمؤمنان(ع) بودن مادر او نیز همین مطلب برمیآید[۴۴].
زنی از بنی شیبان
به گزارش ابنابیالحدید، امام با زنی از قبیله بنیشیبان از آلهمام بن مره ازدواج کرده بود؛ ولی پس از آگاهی از اینکه این خانم عقیده خوارج را دارد، از وی جدا شد و فرمود: «دوست ندارم با آتشی از جهنم همسر باشم»[۴۵]. اما به نقل محمد بن سعد و بلاذری، امام در حال خواستگاری از این زن، شنید او بر مرام خوارج است و بیدرنگ فرمود: «دوست ندارم با آتشی از جهنم همسر باشم»[۴۶]. پس ازدواج امام با این زن اصلاً پا نگرفت، نه اینکه بعد از ازدواج طلاقش داده باشد. به هر روی چه در حال خواستگاری و چه حتی پس از وقوع عقد، امام از وی جدا شد و زندگی مشترکی با این زن به جهت خارجی بودن او پا نگرفت[۴۷].
همسران کنیز
کنیزکانی به عنوان همسران آن حضرت گزارش شدهاند که نام برخی از آنان «ظمیاء» یا «عمراء» مادر حسین اُثرُم[۴۸]، «نفیله»[۴۹] یا «قیله»[۵۰] یا «نرجس» - مادر «قاسم» و «ابوبکر» و «عبدالله» شهدای کربلا - از اسیران روم، «قُصیّه» از اسیران عراقی، «أمأروی» یا «ریطه» از اسیران همدان، «حبیبه» از اسیران حبشی[۵۱] و «صافیه» ذکر شده که صافیه به نقلی جده مادری امام باقر(ع) بوده است[۵۲] و از برخی دیگر نام و نسبی به دست نیامد[۵۳].
از میان زنان آزادی که ازدواج آنان با امام مجتبی(ع) مطرح شده است، ازدواج یکی از آنها اصلاً پا نگرفت. شش تن از آنها در فرصتهای متفاوت به عقد امام درآمده بودند و تنها یک نفر از آنان به جهت داشتن عقیده خوارج پس از شهادت امیرمؤمنان(ع) مطلقه شده است. زینب دختر امرءالقیس نخستین همسر او در جوانی درگذشت. چهار زن دیگر ادامه زندگی دادند؛ چنانکه در نقلهای تاریخی تصریح شده که تنها چهار زن در یک زمان با ایشان بودند[۵۴]. چنانکه پیشتر در «تبار همسران» گذشت، برابر با حکم فقهی قرآن[۵۵]، بیش از چهار زن نمیتوانستد در یک زمان همسر ایشان باشند[۵۶].
گزارشهای تردیدی
در برخی منابع، گزارشهایی درباره شش زن دیگر آمده که اینان نیز از همسران امام مجتبی(ع) بودهاند؛ ولی این نقلها جای تردید دارند و قابل اعتماد نیستند:
هند بنت سهیل بن عمرو عامری
حفصه بنت عبدالرحمن بن ابیبکر
دختر عمیر بن مأمون عطاردی
عایشه بنت عثمان بن عفان
دختری از آل حزیم
امحبیب بنت عمرو بن اهتم تمیمی
ام کلثوم بنت فضل بن عباس
زنان امام حسن(ع)
شمار زنان و فرزندان امام حسن(ع) متفاوت ذکر شده است. در پارهای به کثرت ازدواجها و طلاقهای وی اشاره و گاه بر آن تأکید شده است. حتی در شمار آنها هم اختلاف است؛ موضوعی که براساس روایات متفاوت، پذیرش یا رد آن نه ممکن است و نه کاهنده یا فزاینده ارزشی تاریخی است. در واقع به نظر میرسد طرح این مبحث بیشتر دارای جنبههای فرقهای و تقابلهای سیاسی است؛ اگرچه بسیاری از پژوهشگران و عالمان هم در نقد خود بر این روایات نشانههای برخی خطاها در سند و محتوای آنها را یاد کردهاند. این مطلب در برخی منابع متقدم و نیز در منابع سده اخیر مورد نقد تاریخی و سندی و محتوایی قرار گرفتهاند[۵۷]. قرشی ضمن برشمردن دلایل اثبات کننده و نفی کننده این مطلب به نقل و نقد سندی روایات ناظر به آن پرداخته و در آخر حکم به جعلی بودن آنها کرده و احتمال داده است که اینگونه احادیث برساخته عباسیان در مواجهه با سادات حسنی باشد[۵۸]. به ویژه اینکه باید پذیرفت که اطلاعات داده شده در منابع، بسیار مبهم و حتی بدون یادکرد نام همسران آن معصوم است. در این میان تنها نام جعده دختر اشعث بن قیس که طبق روایات اسباب مسموم شدن حضرت را فراهم کرد مشخص است. از دیگر نقدهای معاصران نقد سندی علیاکبر غفاری و نقد محتوایی ویلفرد مادلونگ بر اخبار راجع به این موضوع است. به گفته مادلونگ نخستین کسی که شایع کرد امام حسن(ع) بالغ بر نود همسر داشته محمد بن کلبی بوده و رقم نود زن را هم مداینی ساخته، اما محمد بن کلبی از بیش از یازده زن نام نبرده که ازدواج پنج تن از آنان با امام حسن(ع) مشکوک است. مادلونگ سپس ترتیب تاریخی ازدواجهای امام حسن(ع) را بر پایه گزارشهای تاریخی و قرائن دیگر ارائه کرده است. طبق این بررسی ازدواج امام با شش زن اماسحاق دختر طلحة بن عبیدالله بن عثمان تمیمی، امبشیر دختر ابومسعود عقبة بن عمرو بن ثعلبه خزرجی، جعده دختر اشعث بن قیس کندی، حفصه نواده ابوبکر، خوله دختر منظور بن زبان بن سیار فزاری و هند دختر سهیل بن عمرو قابل اثبات است[۵۹].
امام همچنین کنیزانی داشت که از برخی از آنان صاحب فرزند شد[۶۰]. بهرغم ابهام در نام همسران در منابع بهطور تقریبی، درباره فرزندان امام هماهنگی و همسانی نسبی وجود دارد و بر همین اساس میتوان نام مادران آنها را نیز شناسایی نمود؛ از جمله: خوله دختر منظور بن زبان فزاری، امبشیر دختر عقبة بن عمرو خزرجی، ام اسحاق دختر طلحة بن عبیدالله تمیمی، حفصه نوه ابوبکر و هند دختر سهیل بن عمرو[۶۱]. بنا به نقل محمد بن سعد صاحب طبقات (م۲۳۰ق) همسران امام حسن(ع) عبارتند از: اماسحاق دختر طلحة بن عبیدالله بن عثمان تمیمی، امبشیر دختر ابومسعود عقبة بن عمرو بن ثعلبه خزرجی، امکلثوم دختر فضل بن عباس بن عبدالمطلب، جعده دختر اشعث بن قیس کندی، خوله دختر منظور بن زبان بن سیار فزاری، ام عبدالله زینب دختر سبیع بن عبدالله و برادرزاده جریر بن عبدالله بجلی و کنیزانی به نامهای بقیله (رمله) ظمیا و صافیه[۶۲]. در بعضی کتب از همسر دیگری به نام «حفصه» یا «هند دختر عبدالرحمان بن ابیبکر» نیز نام برده شده است[۶۳].[۶۴]
منابع
پانویس
- ↑ ابراهیم بن محمد ثقفی، الغارات، ج۲، ص۸۱۶؛ ابنحجر عسقلانی، الاصابه، ج۱، ص۳۵۵، ش ۴۸۷، واژه «امرء القیس» (أَنْكَحْتُكَ يَا حَسَنُ سَلْمَى بِنْتَ إِمْرِئِ الْقَيْسِ).
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۱۴؛ ابن ابی الحدید، شرح نهجالبلاغه، ج۱۶، ص۲۱ (وَ تَزَوَّجَ امْرَأَةً مِنْ الْكَلْبِ).
- ↑ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱۶، ص۲۱.
- ↑ احمد بن یحیی بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ص۱۹۳ (... وَ لَمْ تَلِدْ زَيْنَبُ لِلْحَسَنِ...).
- ↑ احمد بن یحیی بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ص۱۳۹ (دار الیقظه)؛ علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۱۶، ص۸۹-۹۲.
- ↑ مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم، ص ۱۰۱ ـ ۱۰۳.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ج۵، صص ۱۶۵ و ۳۱۵؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۴، ص۱۹۵۰.
- ↑ به نقل ابن عبدالبر (الاستیعاب، ج۱، ص۱۳۵)، اشعث پس از چهل روز از شهادت امیرمؤمنان(ع) درگذشت و امام مجتبی(ع) بر او نماز گزارد.
- ↑ قبیله کِنده از قبایل قحطان از نسل پادشاهان جنوب شبه جزیرةالعرب ساکن غرب حضرموت پیش از اسلام بودند (ر.ک: ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۵۱۱-۵۱۹).
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۱۳۵؛ ج۴، ص۱۹۵۰؛ ابن اعثم، الفتوح، ج۱، ص۶۸؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابیطالب(ع)، ج۴، ص۲۹.
- ↑ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۹، ص۱۳۹.
- ↑ احمد بن یحیی بلاذری، جمل من انساب الأشراف، ج۳، ص۱۴.
- ↑ سبط ابن جوزی، تذکرة الخواص، ص۲۱۵.
- ↑ ابنسعد، طبقات الکبری، ج۵، ص۱۶۵؛ ابن ابیالحدید، شرح نهجالبلاغه، ج۱۶، ص۴۹.
- ↑ احمد بن یحیی بلاذری، جمل من انساب الاشراف، ج۳، ص۲۵۴؛ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۸، ص۱۶۷، ح۱۸۷.
- ↑ علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، صص ۵۰ و ۷۳؛ محمد بن محمد مفید، الارشاد ج۲، ص۱۵-۱۶؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۳۸۹؛ مطهر بن طاهر مقدسی، البدء و التاریخ، ج۶، ص۵.
- ↑ ابنسعد، ترجمة الامام الحسن، من قسم الغیر المطبوع من کتاب الطبقات الکبری، ص۸۴؛ ابنقتیبه، المعارف، ص۲۱۲.
- ↑ مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم، ص ۱۰۳ ـ ۱۰۵.
- ↑ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۱۴، ص۷۹؛ ابنمنظور، مختصر تاریخ مدینة دمشق، ج۷، ص۲۸؛ علی بن عیسی اربلی، کشف الغمة، ج۱، ص۵۵۱.
- ↑ ابنعساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۱۴، ص۷۹؛ ابنمنظور، مختصر تاریخ دمشق، ج۷، ص۲۸؛ علی بن عیسی اربلی، کشف الغمة فی معرفة الائمه، ج۱، ص۵۵۱. ابنعساکر شیوه این طلاق را سهطلاقه در یک مجلس ذکر کرده و این سخن برابر مکتب اهل بیت(ع) درست نیست.
- ↑ مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم، ص ۱۰۵ ـ ۱۰۶.
- ↑ به نقلی نامش فاطمه بود (ابنفندق بیهقی، لباب الانساب، ج۱، ص۳۴۲، پانوشت، ش۳).
- ↑ محمد بن حبیب بغدادی، المحبر، ص۴۴۶-۴۴۷؛ ابن ابیالحدید، شرح نهجالبلاغه، ج۱۶، ص۲۰.
- ↑ به گفته ابنقتیبه، دختر عقبة بن مسعود بدری (المعارف، ص۲۱۲).
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ج۵، ص۳۱۸؛ احمد بن یحیی بلاذری، جمل انساب الاشراف، ج۳، ص۳۰۴؛ فضل بن حسن طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ج۱، ص۴۱۶؛ ابنفندق بیهقی، لباب الانساب، ج۱، ص۳۴۲.
- ↑ مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم، ص ۱۰۶ ـ ۱۰۷.
- ↑ ابنقتیبه، المعارف، ص۲۱۲؛ ابنفندق بیهقی، لباب الانساب، ج۱، ص۳۴۲.
- ↑ ابنعساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۱۴، ص۷۷.
- ↑ محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۰.
- ↑ احمد بن یحیی بلاذری، جمل انساب الأشراف، ج۳، ص۳۰۴؛ ابن ابیالحدید، شرح نهجالبلاغه، ج۱۶، ص۲۰.
- ↑ احمد بن یحیی بلاذری، انساب الاشراف، ج۳، ص۲۴؛ فضل بن حسن طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ج۱، ص۴۱۸.
- ↑ احمد بن یحیی بلاذری، انساب الاشراف، ج۳، ص۲۴؛ ابنعساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۱۴، ص۷۷.
- ↑ باقر شریف قرشی، حیاة الحسن بن علی، ج۲، ص۴۵۶.
- ↑ مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم، ص ۱۰۸.
- ↑ احمد بن یحیی بلاذری، جمل من انساب الاشراف، ج۳، ص۲۰.
- ↑ طلحة بن عبیدالله تیمی صحابی معروف پیامبر(ص) است که با همدستی زبیر بن عوام جنگ جمل را به راه انداخت و در آن به قتل رسید (ابنسعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۲۱۴-۲۲۵).
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۲۱۴؛ احمد بن یحیی بلاذری، جمل من انساب الأشراف، ج۳، ص۳۰؛ ابنحزم اندلسی، جمهرة أنساب العرب، ص۱۳۸.
- ↑ ابنحجر عسقلانی، الاصابه، ج۸، ص۶۳؛ ابنسعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۱۶۱.
- ↑ ابنحزم اندلسی، جمهرة أنساب العرب، ص۴۲ (... أُمُّ إِسْحَاقَ بِنْتُ طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، خَلَفَ عَلَيْهَا الْحُسَيْنُ بَعْدَ الْحَسَنِ؛ وَ دَاوُدُ).
- ↑ مصعب بن عبدالله زبیری، نسب قریش، ص۲۸۲.
- ↑ به گفته ابنقتیبه (المعارف، ص۲۱۲)، مادر حسین اثرم امولد بود.
- ↑ ابنقتیبه، المعارف، ص۲۱۲؛ ابن ابیالحدید، شرح نهجالبلاغه، ج۱۶، ص۲۰.
- ↑ محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۰؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابیطالب(ع)، ج۴، ص۲۹.
- ↑ مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم، ص ۱۰۹.
- ↑ ابن ابیالحدید، شرح نهجالبلاغه، ج۱۶، ص۲۰ (وَ قَالَ: إِنِّي أَكْرَهُ أَنْ أَضُمَّ إِلَى نَحْرِي جَمْرَةً مِنْ جَمْرِ جَهَنَّمَ).
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، الخامسة، ج۱، ص۳۰۳؛ احمد بن یحیی بلاذری، جمل انساب الاشراف، ج۳، ص۱۴ (... خَطَبَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ امْرَأَةً مِنْ بَنِي شَيْبَانَ، فَقِيلَ لَهُ: إِنَّهَا تَرَى رَأْيَ الْخَوَارِجِ، فَقَالَ: أَكْرَهُ...).
- ↑ مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم، ص ۱۰۱.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، الخامسة، ج۱، ص۲۲۶؛ احمد بن یحیی بلاذری، جمل انساب الأشراف، ج۳، ص۳۰؛ سبط ابن جوزی، تذکرة الخواص، ص۲۱۵.
- ↑ سبط ابنجوزی، تذکرة الخواص، ص۲۱۵.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، الخامسة، ج۱، ص۲۲۶.
- ↑ ابنفندق بیهقی، لباب الانساب، ج۱، ص۳۴۲-۳۴۳.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، الخامسة، ج۱، ص۲۲۶؛ سبط ابنجوزی، تذکرة الخواص، ص۲۱۵؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۴۴، ص۱۶۸، پانوشت.
- ↑ محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۰؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ج۴، ص۲۹.
- ↑ ابنعساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۱۴، ص۷۷ (... كَانَ حَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ قَلَّ مَا يُفَارِقُ أَرْبَعَ حَرَائِرَ).
- ↑ ﴿وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا﴾ «و اگر میهراسید که در مورد یتیمان دادگری نکنید (با آنان ازدواج نکنید و) از زنانی که میپسندید، دو دو، و سه سه، و چهار چهار همسر گیرید و اگر بیم دارید که داد نورزید یک زن را و یا کنیز خود را (به همسری گزینید)؛ این کار به آنکه ستم نورزید نزدیکتر است» سوره نساء، آیه ۳.
- ↑ مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم، ص ۱۱۱.
- ↑ برای نمونه: ر.ک: چهارده نور پاک، ج۴، ص۵۲۳ به بعد؛ حیاة الامام الحسن بن علی(ع)، ج۲، ص۴۴۳ به بعد؛ مادلونگ، ص۳۸۰-۳۸۷.
- ↑ ر.ک: حیاة الامام الحسن بن علی(ع)، ج۲، ص۴۴۳-۴۵۲.
- ↑ ر.ک: مادلونگ، ص۳۸۰-۳۸۵، ۵۱۰.
- ↑ ر.ک: انساب الاشراف، ج۳، ص٧٣؛ تاریخ، یعقوبی، ج۲، ص۲۲۸؛ الارشاد، ج۲، ص۲۰.
- ↑ ر.ک: تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۲۲۸؛ الارشاد، ج۲، ص۲۰؛ المجدی فی انساب الطالبیین، ص۱۹؛ سر السلسلة العلویه، ص۵؛ مناقب آل ابیطالب، ج۳، ص۱۹۲؛ عمدة الطالب، ص۶۸.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۵، ص۱-۲ و نیز ر.ک: الارشاد، ج۲، ص۲۰.
- ↑ ر.ک: تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۲۲۸؛ الارشاد، ج۲، ص۲۰؛ المجدی فی انساب الطالبیین، ص۱۹؛ سر السلسلة العلویه، ص۵؛ مناقب آل ابیطالب، ج۳، ص۱۹۲؛ عمدة الطالب، ص۶۸.
- ↑ محمدزاده، مرضیه، زنان ائمه معصومین و زنان با ائمه معصومین، ص ۱۰۴.