تلاوت قرآن
این مدخل زیرشاخهٔ بحث تمسک به قرآن است. تلاوت قرآن از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: تلاوت قرآن در قرآن - تلاوت قرآن در علوم قرآنی - تلاوت قرآن در اخلاق اسلامی - تلاوت قرآن در معارف و سیره نبوی - تلاوت قرآن در معارف و سیره علوی - تلاوت قرآن در معارف و سیره فاطمی - تلاوت قرآن در معارف و سیره حسینی - تلاوت قرآن در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - پرسشهای مرتبطتلاوت قرآن، به معنای قرائت است و در اصطلاح، قرائت پشت سر هم کلمات قرآن همراه با تدبر، توجه و تأمل اجمالی در آن است. در برخی آیات قرآن، به فضیلت تلاوت و قرائت قرآن و برخی آداب آن اشاره شده است. اندیشمندان اسلامی برای تلاوت قرآن، آداب ظاهری و باطنیای ذکر کردهاند. مانند: تطهیر ظواهر از ناپاکیها و ناشایستگیها در نظر مردم؛ ایستادن یا نشستن با وقار و تواضع، رو به قبله؛ استعاذه در آغاز قرائت؛ بهیاد آوردن عظمت کلام الهی و صاحب آن؛ حضور قلب؛ تطهیر نفس و غیره.
معناشناسی
تلاوت، از ریشه «تلو»[۱] به معنای قرائت[۲] و پیروی[۳] است و در اصطلاح، قرائت پشت سر هم کلمات قرآن[۴] همراه با تدبر، توجه و تأمل اجمالی در آن[۵] است و فرقی نمیکند از حفظ باشد یا از روی نوشته[۶]. برخی نیز معنای پیروی[۷] از کتابهای آسمانی[۸] را در آن وارد دانستهاند[۹].
پیشینه
در ادیان الهی به تلاوت کتابهای آسمانی توجه شده است؛ چنانکه یهودیان شب اول عید شاووت و روزی که ده فرمان به حضرت موسی(ع) داده شد، بیدار میمانند و به تلاوت تورات میپردازند[۱۰]. مسیحیان نیز در روز یکشنبه در مراسم دعا و نیایش خود قسمتی از کتاب مقدس را تلاوت میکنند[۱۱]. در اسلام نیز بر تلاوت قرآن تأکید فراوان شده و یکی از دستورهای قرآن کریم قرائت به اندازه ممکن و میسور است.﴿... فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ ...﴾[۱۲] قرآن مؤمنان را تلاوتکنندگان حقیقی کتاب خداوند برشمرده است[۱۳] توصیه به تلاوت قرآن مخصوص زمان و مکان خاص نیست؛ چنانکه همه مسلمانان در نمازهای پنجگانه واجب، سورههایی از آن را قرائت میکنند[۱۴] و در هر روز نیز تلاوت آیاتی از قرآن مستحب است[۱۵]؛ بهویژه در ماه رمضان تلاوت بسیار آن مستحب بوده و سفارش شده است[۱۶]. در روایات فراوانی پیامبر اکرم(ص) و ائمه(ع)، مسلمانان را به قرائت قرآن، تدبر در آن[۱۷] و به صوت نیکو خواندن آن[۱۸] تشویق کردهاند؛ همچنین برای قرائت قرآن آثار و ثوابهایی بیان کردهاند[۱۹].
قرائت و تلاوت قرآن، از مباحث علوم قرآنی است و در بسیاری از کتابهای تفسیری و علوم قرآنی، تلاوت، فضیلت و آداب آن آمده است[۲۰]. علمای اخلاق و عرفان نیز در کتابهای خود بابهایی به موضوع تلاوت قرآن، ثواب تلاوت، وصف تلاوت کنندگان و آداب ظاهری و باطنی تلاوت قرآن اختصاص دادهاند[۲۱] و خواندن قرآن را برترین عبادات معرفی کردهاند[۲۲]؛ بلکه برخی اهل معرفت، قرائت قرآن و ذکر را از لوازم سلوک دانستهاند[۲۳].
در مباحث فقهی نیز به برخی احکام قرائت اشاره شده است، مانند حرمت قرائت سورههای عزائم (سجدهدار) برای جُنُب[۲۴]، حائض[۲۵] و زن در حال نفاس[۲۶] و کراهت آن برای این افراد در غیر سورههای عزائم[۲۷]، همچنین وجوب طهارت برای لمس قرآن و استحباب آن در حال قرائت[۲۸] و چگونگی قرائت در نماز، مانند بعضی از قواعد تجوید[۲۹].[۳۰]
فضیلت و جایگاه
در برخی آیات، به فضیلت تلاوت و قرائت قرآن و برخی آداب آن، همانند استعاذه در آغاز قرائت[۳۱]، ترتیل[۳۲] و سکوت در هنگام تلاوت قرآن[۳۳] اشاره شده است. در روایات بسیاری نیز فضیلت قرائت قرآن کریم و ثواب تلاوت هر یک از سورهها بیان شده[۳۴] و «قرائت» را روشنیبخش قلوب[۳۵] و کفاره گناهان[۳۶] معرفی کرده است.
در روایتی از امام سجاد(ع) آمده است آیات قرآن مانند گنجینههایی هستند که با بازشدن هر گنجینه خوب است در آن نظر و تدبر شود[۳۷]. در بعضی روایات، درجات بهشت، به عدد آیات قرآن ذکر شده است و شخص با قرائت هر آیه، در روز قیامت درجهای بالا میرود[۳۸]. قرآن نیز عهد خداوند شمرده شده که سزاوار است انسان هر روز در آن نظر کرده، دستکم پنجاه آیه قرائت کند[۳۹]. همچنین قرائتی که برای عمل به آن و اقامه فرایض و حلال و حرام آن باشد، سبب نجات از فتنهها و شفاعت در آخرت میگردد[۴۰]. برخی اندیشمندان اسلامی نیز با تکیه بر روایات، به بیان فضیلت تلاوت قرآن و جایگاه آن پرداخته[۴۱] و نظرکردن به الفاظ قرآن و قرائت کلمات آن را از بزرگترین عبادات دانستهاند[۴۲].[۴۳]
آداب و شرایط
اندیشمندان اسلامی برای تلاوت قرآن، آداب ظاهری و باطنیای ذکر کردهاند. از جمله آداب ظاهری عبارت است از:
- تطهیر ظواهر از ناپاکیها و ناشایستگیها در نظر مردم[۴۴]؛
- ایستادن یا نشستن با وقار و تواضع، رو به قبله[۴۵]؛
- استعاذه در آغاز قرائت[۴۶]؛
- خواندن با آواز خوش تا نرسیدن به حد ترجیع[۴۷]؛
- حالت حزن و اندوه و گریستن در هنگام قرائت[۴۸].
ازجمله آداب باطنی قرائت قرآن نیز اینهاست:
- پاک کردن خود از علوم عادی و افکار عامیانه تقلیدی[۴۹]؛
- بهیاد آوردن عظمت کلام الهی و صاحب آن[۵۰]؛
- حضور قلب[۵۱]؛
- تطهیر نفس از انانیتی که ظهور شیطان است، با تواضع و خشوع در مقابل مقام کبریایی و عظمت حقتعالی که در کلامش ظاهر شده است[۵۲]؛
- اندیشیدن و تدبر در معانی کلمات قرآن[۵۳].[۵۴]
آثار تلاوت
قرآن کریم تلاوت خود را سبب افزایش ایمان میداند ﴿... وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ﴾[۵۵]؛ چنانکه تلاوت آیات الهی توسط انبیا(ع) نیز برای مردم، سبب رشد و تزکیه آنان میشود[۵۶]. اندیشمندان اسلامی با استناد به برخی روایات[۵۷]، برای تلاوت کلام الهی آثار ظاهری و باطنیای برشمردهاند؛ ازجمله آثار ظاهریِ تلاوت قرآن، فزونی نور دیده[۵۸]، تقویت حافظه[۵۹] و حیات قلب[۶۰] و ازجمله آثار باطنی آن، محو گناهان و به دست آوردن حسنات[۶۱]، کسب رضایت خداوند[۶۲]، بالا رفتن درجات در بهشت[۶۳] و تخفیف در عذاب والدین[۶۴] است[۶۵].
موانع تأثیر تلاوت
قرآن کریم عواملی را مانع تأثیر تلاوت قرآن دانسته است؛ ازجمله:
- غفلت از یاد خداوند: ﴿اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ﴾[۶۶]؛
- استکبار در برابر دعوت انبیا(ع): ﴿قَدْ كَانَتْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ تَنْكِصُونَ﴾[۶۷]؛
- آلوده شدن به گناه: ﴿ الَّذِينَ يُكَذِّبُونَ بِيَوْمِ الدِّينِ وَمَا يُكَذِّبُ بِهِ إِلاَّ كُلُّ مُعْتَدٍ أَثِيمٍ ...﴾[۶۸]؛
- محجوب بودن قلب: ﴿وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا ...﴾[۶۹].
اندیشمندان اسلامی نیز عناد[۷۰]، استکبار[۷۱]، غرور[۷۲] و صرف دقت و همت در تصحیح مخارج حروف[۷۳] را مانع تدبر معانی قرآن و پند گرفتن از مواعظ آن میدانند[۷۴].
تلاوت قرآن در سیره پیامبر خاتم (ص)
از عبادتهایی که پیامبر خدا (ص) به آن به طور ویژه توجه داشت، قرائت قرآن بود. ایشان فقیرترین خانه را خانهای میدانست که از کتاب خدا تهی باشد[۷۵]؛ از این رو، به اصحاب و یارانش توصیه میفرمود: "برای خانههایتان بهرهای از قرآن قرار دهید که همانا خانهای که در آن قرآن خوانده شود، برای ساکنانش آسایش فراهم میآید و خیرش بسیار میشود و اهلش از افزونی برخوردار میشوند و هرگاه در آن قرآن خوانده نشود، بر ساکنانش، تنگ و خیرش اندک میشود و اهلش در کمبود به سر میبرند"[۷۶] و میفرمود: "قرآن دوای دردهاست"[۷۷]؛ "قرآن بخوانید؛ به درستی که قرآن در روز قیامت برای شفاعت خوانندهاش حاضر میشود"[۷۸].[۷۹]
منابع
پانویس
- ↑ فراهیدی، کتاب العین، ۸/۱۳۴؛ راغب، مفردات الفاظ القرآن، ۱۶۷.
- ↑ صاحب بن عباد، المحیط فی اللغه، ۹/۴۶۰.
- ↑ جوهری، الصحاح تاج اللغة، ۶/۲۲۸۹؛ ابنفارس، معجم مقاییس اللغه، ۱/۳۵۱.
- ↑ طوسی، التبیان، ۸/۱۲۸ و ۲۱۸؛ تهانوی، موسوعة کشاف، ۱/۵۰۵.
- ↑ سبزواری، مواهب، ۶/۲۵۶ و ۷/۴۱.
- ↑ طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان، ۱۶/۱۳۸.
- ↑ مصطفوی، التحقیق، ۱/۳۹۳–۳۹۴.
- ↑ راغب، مفردات الفاظ القرآن، ۱۶۷.
- ↑ شیرنژاد و احمدی امیری، مقاله «تلاوت قرآن»، دانشنامه امام خمینی ج۳، ص۵۰۳ – ۵۱۱.
- ↑ هینلز، راهنمای ادیان، ۱/۹۴.
- ↑ هینلز، راهنمای ادیان، ۱/۲۵۳ و ۲۵۸؛ ناس، تاریخ جامع ادیان، ۶۲۲.
- ↑ «... اکنون آنچه میسّر است از قرآن بخوانید! ...» سوره مزمل، آیه ۲۰.
- ↑ سوره بقره، آیه ۱۲۱.
- ↑ حلی، محقق، المعتبر، ۲/۱۶۴ و ۱۷۱؛ بحرانی، یوسف، الحدائق الناضرة، ۸/۹۱ و ۱۱۵.
- ↑ سبزواری، مهذب الاحکام، ۷/۱۳۲.
- ↑ شهید اول، الدروس الشرعیة، ۱/۲۷۹؛ خوانساری، تکمیل مشارق، ۴۴۱.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱/۳۶.
- ↑ کلینی، الکافی، ۲/۶۱۵؛ صدوق، عیون اخبار، ۲/۶۹.
- ↑ کلینی، الکافی، ۲/۶۱۱؛ صدوق، ثواب الاعمال، ۱۰۰؛ ابنفهد، عدة الداعی، ۲۸۵.
- ↑ ابنقیم، البدائع، ۴۴۸؛ سیوطی، الإتقان، ۱/۳۳۲؛ گنابادی، تفسیر بیان السعادة، ۱/۷؛ خویی، البیان، ۲۵.
- ↑ محاسبی، الوصایا، ۱۵۲؛ غزالی، احیاء علوم الدین، ۲/۳۳۷ و ۳/۴۹۶؛ غزالی، کیمیای سعادت، ۱/۲۴۲؛ ابنطاووس، فلاح السائل، ۱۰۷؛ نراقی، مهدی، جامع السعادات، ۳/۳۶۷–۳۷۹.
- ↑ راوندی، الدعوات، ۱۹.
- ↑ نخجوانی، الفواتح، ۱/۹۷؛ سرهندی، المکتوبات، ۲/۲۳۳.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۳/۴۲؛ امام خمینی، تحریر الوسیله، ۱/۴۰.
- ↑ حلی، علامه، تحریر الاحکام، ۱/۱۰۵؛ امام خمینی، تحریر الوسیله، ۱/۵۳.
- ↑ مفید، الإعلام، ۱۸؛ امام خمینی، تحریر الوسیله، ۱/۶۲.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۳/۲۲۲؛ امام خمینی، تعلیقه عروه، ۱۶۹؛ امام خمینی، تحریر الوسیله، ۱/۴۱ و ۵۳.
- ↑ حلی، فخرالمحققین، ایضاح الفوائد، ۱/۱۰؛ خویی، منهاج الصالحین، ۱/۴۳–۴۴.
- ↑ بحرانی، یوسف، الحدائق الناضرة، ۸/۱۷۲–۱۷۶؛ عراقی، شرح تبصرة المتعلمین، ۲/۱۷.
- ↑ شیرنژاد و احمدی امیری، مقاله «تلاوت قرآن»، دانشنامه امام خمینی ج۳، ص۵۰۳ – ۵۱۱.
- ↑ «پس، چون قرآن بخوانی از شیطان رانده به خداوند پناه جو؛» سوره نحل، آیه ۹۸.
- ↑ سوره مزمل، آیه ۴.
- ↑ سوره اعراف، آیه ۲۰۴.
- ↑ صدوق، ثواب الاعمال، ۱۰۰–۱۲۹.
- ↑ راوندی، الدعوات، ۲۳۷.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۸۹/۱۷.
- ↑ کلینی، الکافی، ۲/۶۰۹.
- ↑ صدوق، الامالی، ۳۵۹؛ مجلسی، بحار الانوار، ۸۹/۱۹۷.
- ↑ کلینی، الکافی، ۲/۶۰۹.
- ↑ حر عاملی، تفصیل وسائل الشیعة، ۶/۱۸۳.
- ↑ فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ۱/۶۷؛ گنابادی، تفسیر بیان السعادة، ۱/۷–۸.
- ↑ گنابادی، تفسیر بیان السعادة، ۱/۸.
- ↑ شیرنژاد و احمدی امیری، مقاله «تلاوت قرآن»، دانشنامه امام خمینی ج۳، ص۵۰۳ – ۵۱۱.
- ↑ گنابادی، تفسیر بیان السعادة، ۱/۹.
- ↑ غزالی، کیمیای سعادت، ۱/۲۴۴؛ نراقی، احمد، معراج السعاده، ۸۷۱.
- ↑ فیض کاشانی، المحجة البیضاء، ۲/۲۲۷؛ نراقی، احمد، معراج السعاده، ۸۷۱.
- ↑ غزالی، کیمیای سعادت، ۱/۲۴۶.
- ↑ فیض کاشانی، المحجة البیضاء، ۲/۲۲۵؛ گنابادی، تفسیر بیان السعادة، ۱/۹.
- ↑ گنابادی، تفسیر بیان السعادة، ۱/۹.
- ↑ غزالی، کیمیای سعادت، ۱/۲۴۷–۲۴۸؛ نراقی، احمد، معراج السعاده، ۸۷۲–۸۷۳.
- ↑ فیض کاشانی، المحجة البیضاء، ۲/۲۳۶.
- ↑ گنابادی، تفسیر بیان السعادة، ۱/۹.
- ↑ غزالی، کیمیای سعادت، ۱/۲۴۹؛ نراقی، احمد، معراج السعاده، ۸۷۳.
- ↑ شیرنژاد و احمدی امیری، مقاله «تلاوت قرآن»، دانشنامه امام خمینی ج۳، ص۵۰۳ – ۵۱۱.
- ↑ «... و چون آیات او را بر آنان بخوانند بر ایمانشان میافزاید و بر پروردگارشان توکّل میکنند» سوره انفال، آیه ۲.
- ↑ سوره بقره، آیه ۱۲۹؛ سوره بقره، آیه ۱۵۱؛ سوره آل عمران، آیه ۱۶۴.
- ↑ کلینی، الکافی، ۲/۶۱۳؛ صدوق، عیون اخبار، ۲/۳۸.
- ↑ کلینی، الکافی، ۲/۶۱۳؛ خویی، البیان، ۲۷.
- ↑ فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ۳/۱۴۳؛ بحرانی، سیدهاشم، البرهان، ۱/۱۹.
- ↑ ابنابیالحدید، شرح نهج البلاغه، ۱۰/۲۲؛ بحرانی، سید هاشم، البرهان، ۱/۱۹.
- ↑ فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ۱/۶۸؛ گنابادی، تفسیر بیان السعادة، ۱/۸.
- ↑ فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ۱/۶۷.
- ↑ حویزی، تفسیر نور الثقلین، ۳/۱۷۱؛ خویی، البیان، ۲۶.
- ↑ صدوق، ثواب الاعمال، ۱۰۲؛ استرآبادی، آیات الأحکام، ۱/۲۱۹.
- ↑ شیرنژاد و احمدی امیری، مقاله «تلاوت قرآن»، دانشنامه امام خمینی ج۳، ص۵۰۳ – ۵۱۱.
- ↑ «(هنگام) حساب مردم نزدیک شده است و آنان در ناآگاهی رو گردانند» سوره انبیاء، آیه ۱.
- ↑ «زیرا آیات من برایتان خوانده میشد اما شما پشت کردید» سوره مؤمنون، آیه ۶۶.
- ↑ «آنان که روز پاداش و کیفر را دروغ میشمرند، و جز تجاوزگر بزهکار، آن را دروغ نمیشمرد، ...» سوره مطففین، آیه ۱۱-۱۴.
- ↑ «و برخی از آنان کسانی هستند که به تو گوش میدهند در حالی که بر دلهایشان پوششهایی افکندهایم تا درنیابند و در گوشهایشان سنگینییی (نهادهایم) ...» سوره انعام، آیه ۲۵.
- ↑ طبرسی، فضل، مجمع البیان، ۸/۴۵۱؛ طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان، ۱۰/۱۵۴.
- ↑ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۲۷/۶۷۲.
- ↑ نخجوانی، الفواتح، ۱/۳۲۸؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۱/۴۰۰.
- ↑ غزالی، مجموعه رسائل، ۴۴۱؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء، ۶/۳۲۸–۳۲۹.
- ↑ شیرنژاد و احمدی امیری، مقاله «تلاوت قرآن»، دانشنامه امام خمینی ج۳، ص۵۰۳ – ۵۱۱.
- ↑ کنزالعمال، ج ۱۵، ص ۳۹۳.
- ↑ عدة الداعی، ص ۲۸۷ و وسائل الشیعه، ج ۶، ص ۲۰۰
- ↑ مسند الشهاب، ج ۱، ص ۵۱؛ الجامع الصغیر، ج ۲، ص ۲۶۵ و کنزالعمال، ج ۱، ص ۵۱۷.
- ↑ صحیح مسلم، ج ۲، ص ۱۹۷؛ السنن الکبری، ج ۲، ص ۳۹۶ و مسند الشامیین، ج ۴، ص ۱۰۶.
- ↑ حسینی ایمنی، سید علی اکبر، فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم، ص۵۲۲ ـ ۵۲۴.