ابلیس در معارف و سیره رضوی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث ابلیس است. ابلیس از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: ابلیس در قرآن - ابلیس در علوم قرآنی - ابلیس در کلام اسلامی - ابلیس در نهج البلاغه - ابلیس در فقه اسلامی - ابلیس در معارف و سیره رضوی - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

نامی خاص برای موجودی که مطابق بیان قرآن از سجده بر آدم سر باز زد و نامی عام برای مطلق شیاطین که در برخی روایات به صورت «ابالسه” جمع بسته شده است. این استعمال عام به جهت برجستگی و بارز بودن همه خصائص شیطانی در ابلیس است. از امام رضا (ع) روایات متعددی در باره ابلیس رسیده است. اهل لغت در باب این نام دو نظریه متفاوت ارائه کرده‌اند. گروهی معتقدند این واژه در اصل عربی و از ماده «بلس” است و از «ابلاس” مشتق شده است. طبری معتقد است که ابلیس بر وزن اِفعیل است از «ابلاس”، یعنی نومید شدن از نیکی و خیر، پشیمانی و اندوه. شیخ طوسی و ابوالفتوح رازی این سخن طبری را نادرست می‌دانند و بر آن انتقاداتی وارد می‌کنند. بیشتر اهل لغت با توجه به برخی قرائن به صراحت از اصل و ریشه عربی این واژه سخن نگفته‌اند و به غیر عربی و عجمی بودن آن قائل شده‌اند. زمخشری نیز داشتن ریشه عربی را برای این واژه نادرست می‌داند. آرتور جفری معتقد است باید برای یافتن ریشه اولیه این واژه به سراغ سنت و فرهنگ مسیحی و زبان یونانی رفت. نام‌های دیگری نیز برای ابلیس برشمرده‌اند. از جمله گفته‌اند نام او عزازیل (عزیز خدا) بوده است. در روایتی از امام رضا (ع) منقول است که نام وی حارث بود و چون از رحمت خداوند مأیوس گردید نام او ابلیس شد. کنیه او را نیز ابومُرّه و ابوقِتره (بخیل و تنگ‌نظر)، ابولبینی، ابوکردوس، ابوخلاف، ابوالحسبان و ابودجانه گفته‌اند.

در قرآن کریم یازده بار نام ابلیس تکرار شده است که جز در دو موضع مابقی موارد، ذیل آیات مربوط به آفرینش انسان آمده و همه در باب امتناع وی از سجده بر آدم است. این واژه در قرآن همواره به صورت اسم خاص به کار رفته و تنها در برخی روایات به صورت عام به کار رفته است. مطابق بیان قرآن، وی با استکبار خود در فرمان سجده و حقیر دانستن آدم و اشاره به ماهیت خاکی وی و اصل ناری خود مورد لعنت الهی قرار گرفت. ابلیس هر چند در موضعی از کلام الهی در شمار ملائکه مورد خطاب قرار گرفته، اما بر اساس آیه‌ای دیگر از جنس جن شمرده شده و علت فسق وی نیز همین است. امام رضا (ع) بر اساس آیه مزبور و نیز تمسک به این استدلال که فرشتگان اهل تمرد و عصیان نیستند، ابلیس را از جنیان می‌داند و فرشته بودن او را رد می‌کند. آنچه در تاریخ این بحث همواره مطرح بوده این است که استثنا در آیه ﴿وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ﴾ استثنای متصل است یا استثنای منقطع. کسانی قائل به فرشته بودن ابلیس شده‌اند که استثنا را در این آیه متصل دانسته‌اند و کسانی آن را از جنس جن شمرده‌اند که علاوه بر منقطع دانستن استثنای یاد شده، آیه ﴿وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا﴾ را به معنای مشهور جن گرفته‌اند. به نظر می‌آید فهم اتصال یا انقطاع این استثنا فرع بر قرائن و شواهد دیگر است. البته می‌توان این استثنا را به اعتبارات مختلف، متصل یا منقطع دانست. اگر این استثنا را متصل بدانیم، حکم می‌کنیم که به سبب غلبه انواع ملائک در خطاب سجده، ابلیس نیز در شمار آنها مورد خطاب قرار گرفته و به عبارت دیگر از باب تغلیب، عنوان ملک بر ابلیس اطلاق گردیده است. اگر این استثنا را منقطع بدانیم، چنان که در آیه ﴿مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ﴾ «ظن” از جنس علم نیست، در واقع این گمان که ابلیس از سنخ ملائک است از بن بی‌اساس است. قابل توجه است که برخی در مقام دفاع از فرشته بودن ابلیس چنین اظهار کرده‌اند که جن بودن وی معنایی جز معانی مشهور دارد. برخی طایفه‌ای از فرشتگان را جن دانسته‌اند و گروه دیگری بر این باورند که چون وی از خازنان بهشت بوده چنین نامی یافته است. همه این سخنان از سنخ توجیهات و تعلیلات بدون قرینه است. اینکه چون ابلیس خازن بهشت است «جن” نامیده شده وجهی ندارد، زیرا آیه ﴿وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا﴾ علت فسق و تمرد ابلیس را به صراحت، جن بودن وی دانسته است. اما تعلیل فسق به خازن بهشت بودن به هیچ وجه در این آیه پذیرفتنی نیست و کلام را بی‌معنا و نامفهوم می‌سازد. در باب آیه یاد شده که عبارت ﴿كَانَ مِنَ الْجِنِّ...﴾ در آن ملاحظه می‌شود، احتمال اینکه «کان” به معنای «صار” باشد، کاملاً ناممکن است، چنان که برخی از مفسران گفته‌اند. مطابق این دیدگاه، ابلیس پس از مخالفت با فرمان سجده در زمره جنیان در آمده است. از سوی دیگر، در این آیه فسق ناشی از ماهیت جنی ابلیس دانسته شده نه جنی بودن ناشی از فسق. همچنین در قرآن احکامی به اجنه نسبت داده شده که به هیچ وجه با ملائک قابل تطبیق نیست. برای نمونه، در قرآن از اطاعت محض فرشتگان و نافرمانی و فسق جنیان سخن رفته است. برخی مفسران نیز بر این باورند که ابلیس به جهت عدم ابتلا، ظاهری مَلَکی یافته بود و در عداد فرشتگان به شمار می‌آمد، اما خبث باطنی وی روز به روز افزون می‌شد تا آنجا که ابتلا او را رسوا ساخت. چنان که از بیان امام رضا (ع) برمی‌آید، ایشان آشکارا جن بودن ابلیس را در همان معنای مشهور آن دانسته و وی را در شمار فرشتگان و نه از ایشان شمرده است.

خداوند در قرآن کفر ابلیس را به خود قدیمی می‌داند و بیان می‌کند که این کفر را وی پنهان می‌داشته است. خداوند برای بیان این مطلب از فعل «کان” استفاده می‌کند. این کفر امری درونی و حالتی نفسانی و فاقد بروز بیرونی است. ابلیس خود را موحد و خداجو می‌دانست و در نظر دیگران نیز خود را چنین می‌نمود، اما به راستی او چنان که بایسته و شایسته مقام بندگی نبود، سر سپرده خداوند و اوامر و نواهی وی نبود و بدین جهت در خویش کفر و انکاری به خداوند داشت. او در جریان امتناع از سجده بر آدم نشان داد که باوری به علم و حکمت الهی ندارد و تابع دانسته‌ها و خواسته‌های خویش است. امام رضا (ع) ابلیس را اولین کافر می‌داند و بر آن است که وی بنیاد کفر را در عالم بنا گذاشت.

در قرآن کریم هیچ ردپایی از زندگی گذشته ابلیس و عبادات وی نمی‌بینیم، بلکه چنان که گفته شد، در دو موضع از قدمت کافری او به حق سخن رفته است و تمام آنچه در طول حیات وی حاصل شده جز حرمان و لعنت ناشی از کفر نیست. مطابق بیان قرآن در آیات مذکور، خداوند ابلیس را به سجده فرمان می‌دهد، اما ابلیس از سجده بر آدم امتناع می‌کند. در میان مفسران کلام الهی همواره این پرسش مطرح بوده که خداوند متعال از این سجده چه مرادی داشته و ماهیت این امر چه بوده است. مفسران گفته‌اند از آنجا که تقدم مفضول بر فاضل جایز نیست و امر به سجده متضمن بیان برتری آدم است، از این‌رو دانسته می‌شود که مراد حق آشکار کردن جایگاه آدم و برتری وی بر ملائک و اجنه بوده است. آنچه از آیات مذکور بر می‌آید این است که ابلیس حتی پس از آنکه بر این برتری آگاه شد، باز هم طریق عناد و لجاج را رها نکرد و به طغیان خود ادامه داد. برخی علت امتناع وی را این دانسته‌اند که او در عشق الهی استوار بوده و نمی‌خواسته جز به حق متعال سجده و اطاعت کند. اما این سخن هم مورد نقد برخی دیگر واقع شده و هم با ظواهر آیات و روایات هماهنگی ندارد. امام رضا (ع) این توضیح را که خداوند خود ابلیس را از سجده بر آدم منع کرده بود، نمی‌پذیرد. ایشان با نقل سخنی از پدر بزرگوارشان امر همراه با نهی را از ناحیه خداوند ممکن نمی‌داند. حضرت می‌فرماید: مردی از پدرم سؤال کرد: آیا خداوند از آنچه امر کرده، منع فرموده، یا از آنچه خود خواسته، نهی کرده؟ پدرم فرمود: اینکه می‌گویی از آنچه بدان امر کرده، منع نموده، در مورد خدا جایز نیست، زیرا اگر چنین بود، باید ابلیس را از سجده کردن بر آدم باید منع کرده باشد و اگر منع کرده بود او را معذور می‌داشت و نفرین و لعنت نمی‌کرد. این هم که می‌گویی آیا از آنچه خواسته نهی کرده، جایز نیست، زیرا اگر چنین چیزی روا بود، وقتی آدم را از خوردن (میوه) آن درخت منع کرد، می‌خواست که آن را بخورد و اگر از او خواسته بود که از آن بخورد، دیگر نیازی نبود که همچون کودکان مکتب‌خانه بر سرش فریاد برآورد. آدم معصیت پروردگارش کرد و اغوا گردید و خداوند متعال چنان نیست و نمی‌تواند باشد که به چیزی فرمان دهد و چیز دیگری بخواهد. در واقع بیان امام پاسخ دیدگاهی است که در قرون بعد در میان طوایفی از مسلمانان، از جمله صوفیان طرفدار معذوریت ابلیس، پیدا شد.

در باب ماهیت این سجده نیز مباحثی جدی در گرفته و چنان که فخر رازی می‌گوید همه مسلمانان در عبادت نبودن این سجده اتفاق نظر دارند. اینکه سجده ملازم عبادت است درکی نادرست است و واقع آن است که سجده امری ذاتاً عبادی نیست و تنها در صورتی عبادت محسوب می‌شود که صراحتاً به وجه عبادت و پرستش بودن آن اشاره شود. چه بسا سجده به انگیزه تحیت و تکریم باشد که این هیچ واجد عبادت غیر نیست. برای نمونه، در قرآن از سجده گروهی از انسان‌ها (یعقوب و فرزندان) در حق انسانی دیگر (یوسف (ع)) سخن می‌رود. اگر سجده در اینجا به معنای عبادت غیر خدا بود، لازم بود که دو تن از موحدان بزرگ تاریخ بشری که واجد مقام عصمت بودند (یوسف و یعقوب (ع)) از آن منع کنند. از امام رضا (ع) منقول است که سجده یعقوب و فرزندانش برای یوسف (ع) نبوده است، بلکه برای سپاسگزاری آفریدگار این نعمت و نیز تکریم یوسف بوده است، همچنان که سجده فرشتگان برای آدم نبوده، بلکه ستایش آفریدگار و اقرار به فضیلت آدم از آن مراد بوده است.

پس از آنکه ابلیس از سجده بر آدم امتناع می‌ورزد، خداوند از او می‌پرسد: چه چیز مانع شد که بر آدم که او را با دو دست خودم آفریدم، سجده کنی: ﴿قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعَالِينَ﴾. یکی از نکته‌هایی که در این آیه همواره محل توجه بوده، تعبیر ﴿ بِيَدَيَّ﴾ (با دو دستم) است. پرسش بسیاری از مخاطبان قرآن این بوده است که چرا خداوند در این آیه از این تعبیر استفاده کرده و مراد وی از دو دست چیست؟ امام رضا (ع) در این باب فرموده است: منظور از دو دست در این آیه شریفه «قدرت و نیروی” خداوند متعال است.

امام ابلیس را موجود مقربی می‌داند که قدر قرب و نزدیکی خداوند را ندانسته است و چنان که شایسته مقام بندگی بوده، رفتار نکرده است. در نظر ایشان ابلیس به نیکی ندانسته که امر به سجده، محک ابتلای الهی است و علاوه بر نمودن عظمت آدم، نمایانگر میزان خلوص بندگی اوست. اینکه قرآن کریم همواره حکایت ابلیس را ذیل آیات مربوط به آفرینش آدم آورده است، نشان از این دارد که این موضع مهم‌ترین بخش زندگی اوست. قرار دادن مقام آدمیت در این عالم بزرگ‌ترین ابتلایی است که حق تعالی برای بسیاری پیش آورد و چه بسیار کسانی که به جهت قشری‌نگری و توجه به ظاهر انسان، به توهم برتری و تفوق انسان فرو افتادند و به تعبیر مولانا جلال‌الدین هر چند در ظاهر قصد صورت نمودند، اما در حقیقت به خلقت الهی و مشیت و عظمت آفرینش وی توهین کردند. امام بحث تقابل ابلیس و آدم و نافرمانی وی را خاص این قصه قرآنی نمی‌دانند و آن را تعمیم می‌دهند. داستان این تقابل هیچ گاه تمامی ندارد و همیشه هستند کسانی که در مقابل حق گردنکشی می‌کنند و موجب ضلالت و هلاکت خود و دیگران می‌شوند. این مطلب را از شأن نزولی که حضرت برای بیان این آیات اظهار داشته‌اند، می‌توان دانست. ایشان می‌فرماید: آیه ﴿وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى﴾ آن‌گاه نازل شد که پیامبر در خواب دید که قبایل تیم و عَدی و بنی‌امیه از منبر ایشان، به رغم دستور و میل آن حضرت، بالا می‌روند. خداوند به پیامبر (ص) فرمود: ما هم به ابلیس دستور دادیم که آدم را سجده کند و او ابا کرد، پس تو هم از اینکه به فرمانت بی‌توجهی شود، غمگین مباش. امام رضا (ع) از میان سخنانی که در متن قرآنی به ابلیس منسوب است به آیه‌ای که وی گمراهی خود را به خداوند نسبت می‌دهد: ﴿قَالَ رَبِّ بِمَا أَغْوَيْتَنِي﴾ توجه خاص دارد و به نحوی آن را بیانی ابلیسانه می‌داند که معرف مشی و اندیشه وی است. این توجه حضرت می‌تواند ما را راهنمایی کند که در این آیه شریفه مطالب مهمی مندرج است. آنچه در این آیه جای تأمل بسیار دارد، انتساب گمراه نمودن و اغوا از ناحیه ابلیس به حق تعالی است. وی بی‌آنکه خطا و عصیان خویش را یاد آورد و با توبه از آن باز گردد، نیت و عمل ناپسند خویش را چنان صحیح و زیبا می‌پندارد که نه تنها اندک ندامتی از پندار و کردار خویش ابراز نمی‌کند، بلکه گمراهی خود را به خداوند نسبت می‌دهد. بی‌شک، چنان که برخی از مفسران گفته‌اند، ابلیس به سبب چنین انتسابی به حق متعال کفر ورزیده، چنان که به واسطه سجده نکردن به آدم کافر شده است. برخی مفسران ابلیس را به سبب چنین انتسابی به خداوند قائل به جبر و سرگردان در این مسأله می‌دانند. نکته قابل توجه است که قرآن در مقابل چنین انتسابی به خداوند پاسخی نمی‌دهد و گویی این نسبت را به نحوی خاص پذیرفته است. همین امر باعث شده تا مفسران کلام الهی جویای ماهیت گمراه کردن الهی در باب ابلیس شوند. برخی مفسران به این سو مایل شده‌اند معنای اغوا را طرد و لعن ابلیس از رحمت الهی بدانند که همان اغوای جزایی است و در بیشتر موارد در متن قرآنی معنای اولیه «گمراه نمودن الهی” است. اغوای جزایی عبارت است از تشدید گمراهی پیشین به واسطه عناد و لجاج در نپذیرفتن هدایت. در آیات آغاز سوره بقره خداوند از کسانی سخن می‌گوید که چه آنان را انذار بدهند و چه ندهند، برایشان تفاوتی ندارد. خداوند به واسطه لجاج و عناد آنان در پذیرفتن طریق هدایت و حقیقت، بر قلب، گوش و چشمانشان پرده می‌افکند و آنان را به عذابی عظیم دچار می‌کند. این‌گونه از اغوا سنتی است الهی و شامل حال کسانی می‌شود که خود زمینه گمراهی اولیه‌شان را فراهم آورده‌اند و در مقابل نعمت هدایت، کفران و ناسپاسی می‌ورزند. برخی نیز گفته‌اند که جمله ﴿أَغْوَيْتَنِي﴾ گرچه در مقام اعتراض به پروردگار است، از نظر رعایت توحید افعالی صحیح است، زیرا طرد و راندن از رحمت نیز مانند رحمت، مستند به پروردگار است. در اثر غوایت و امتناع شیطان از سجده به آدم، وی از رحمت خاصه برای همیشه محروم و رانده شد و هر حکم و فرمانی، اثباتی یا سلبی، اختصاص به پروردگار دارد. برخی از دیگر مفسران به مراتب دیگری از اغوای الهی اشاره نموده‌اند. برای مثال گفته‌اند منظور از گمراه کردن این است که خدا سبب گمراهی شیطان را فراهم کرد، زیرا به او فرمان داد بر آدم سجده کند. سرانجام این امر به سجده، موجب گمراهی او شد. معنای دیگر گمراه کردن ابلیس نیز این است که خداوند پیش از خلقت آدم، ابلیس را با تکبر و خودبزرگ‌بینی‌اش رها کرده بود و تنها در موضع امتحان ناشی از خلقت آدم، کفر وی را بدو نشان داد. غیر از این معانی که برای اغوای ابلیس برشمردیم، اغوای دیگری نیز در کار بود که ناشی از یأس از وضعیت پس از ابتلا بود. او گمان برد حال که راه نجاتی از این مهلکه نیست، تقاضای عمر افزون‌تر راهی برای انتقام‌کشی از عامل اصلی این هلاکت است. نفس او فرافکنی کرد و خطای خویش را نپذیرفت و برای ابد مستوجب لعنت خداوند و هلاکت ناشی از آن شد. میبدی با عبارت مختصر: ﴿قَالَ رَبِّ بِمَا أَغْوَيْتَنِي﴾ أی بما أضللتنی و لعنتنی و خیبتنی و أهلکتنی به نیکویی، تمام مراتب گمراه کردن ابلیس توسط خداوند را تشریح کرده است.

امام رضا (ع) در باب دوام لعنت الهی بر ابلیس سخنی را به طریق استفهام فرموده که مورد توجه محققان قرار گرفته است. ایشان در پاسخ سائلی که به نوعی به تغییر در وجود الهی معتقد است این پرسش را مطرح می‌کند که آیا غضب خداوند به ابلیس و یارانش همچنان ادامه دارد و یا پس از مدتی منقضی شده است. در واقع امام این پرسش را مطرح می‌کند تا بدان شخص بگوید که خداوند را با خود و امثال خود مقایسه نکن و بدان که خشم و غضب خداوند تأثر و انفعالی نیست که پس از زمانی از میان برود. این مطلبی است که برخی از حکما از جمله میرداماد و ملاصدرا در شرح این حدیث بیان داشته‌اند و برخی از دیگر شارحان کتاب الکافی بدان توجه داده‌اند. اما نکته مهمی که در این حدیث کمتر به آن توجه شده این است که دوام خشم خداوند از ابلیس به چه نحو قابل توضیح است. به اختصار می‌توان گفت مادامی که وصف منجر به شیطان شدن ابلیس در او متصف است و او از این وصف پاک نگردیده، خشم خداوند متوجه اوست. تعبیر «متوجه” را به معنای دقیق آن در اینجا باید مد نظر داشت و آن عبارت است از روی کردن به کس یا چیزی. انقضای خشم الهی امری زمانمند نیست که زمانی آغاز شود و زمانی به پایان رسد. خشم و غضب الهی بر پاره‌ای اوصاف و احوال واقع می‌شود و مادامی که شخص متصف به این اوصاف است، مغضوب خداوند است. به تعبیر دیگر، هر وصفی از موجودات تحت اسمی از اسمای الهی قرار می‌گیرد و بسته به اینکه فرد چه وصفی داشته باشد، اسمی از اسمای الهی تجلی می‌کند. در روایات رسیده از امام رضا (ع)، ابلیس آغازگر بسیاری از زشتی‌ها و رذائل دانسته شده است. ایشان وی را نخستین کافر و نخستین کسی که به لواط مشغول شد می‌داند. در روایات دیگر، معصومان (ع) را آغازگر امور دیگری چون قیاس، حسد، دروغگویی، نوحه‌گری و آوازخوانی دانسته‌اند.

ابلیس پس از آنکه مورد لعن الهی قرار گرفت، از خداوند تا روز خاصی فرصت گرفت که به گمراه کردن بندگانش بپردازد. او گفت که همه بندگان خداوند را جز «مخلَصین” گمراه خواهد کرد. اینکه چرا ابلیس راهی به اغوای این بندگان خداوند ندارد، نکته‌ای قابل توجه است و پاسخ آن به اختصار این است: آنان از مرحله وهم گذر کرده و به عقل و ماورای آن رسیده‌اند، از این‌رو در دسترس ابلیس که کارش دخالت در قوه وهمیه و وسوسه‌پراکنی در آن است، نیستند. با این توضیح معلوم می‌شود که دسترس ابلیس به آدمیان نیز از چه روزنه‌ای است. ابلیس و وسوسه‌هایش نیرویی توانا در مقابل خواسته‌های الهی نیست. از این‌رو هیچ گاه در تقابل با خداوند قرار نمی‌گیرد. قلمرو عمل و فعالیت ابلیس تنها تشریع است و هیچ دخالت و تأثیری در تکوین برای وی ممکن نیست. تنها شأنی که برای وی وجود دارد، دعوت مستمر به پاره‌ای از زشتی‌ها و ناپاکی‌هاست. خداوند در قرآن از زبان ابلیس به انسان‌هایی که وی را مقصر اعمال پلیدشان می‌دانند، چنین می‌گوید: «خدا به شما وعده داد، وعده راست و من به شما وعده دادم و با شما خلف وعده کردم و مرا بر شما هیچ تسلطی نبود، جز اینکه شما را دعوت کردم و اجابتم نمودید”. امام رضا (ع) در مقام برشمردن برخی زشتی‌های پیشنهادی ابلیس چنین می‌فرماید که ابلیس برای گمراه کردن مردم سرمه‌ای دارد و خوردنی‌ای و نیز آب دهانی. سرمه‌اش خواب، خوردنی‌اش خشم و آب دهانش دروغ است. در میان سخنان امام با برخی از ویژگی‌های ابلیس و خوشایندها و بدآیندهایش روبه‌رو می‌شویم. ایشان فرموده است: هیچ چیزی برای ابلیس ناگوارتر از دیدار دوستان مؤمن با یکدیگر و رسیدگی آنان به همدیگر نیست. یک عالم آگاه به دین از هزار عابد شب زنده‌دار برای ابلیس ناگوارتر است. ابلیس دَمَر می‌خوابد و در شب اول ماه رمضان خود و یارانش در بند می‌شوند. امام از برخی مواجهات ابلیس با پیامبران و اولیای الهی سخن گفته است. ایشان فرموده است: ابلیس از زمان آدم تا بعثت نزد پیامبران می‌آمد و با آنها سخن می‌گفت و در این میان بیش از همه با یحیی بن زکریا مأنوس بود. روزی یحیی به وی گفت: دوست دارم دام‌های تو را که به وسیله آن مردم را به دام می‌اندازی مشاهده کنم. ابلیس وعده فردا داد. بامداد روز بعد که حضرت یحیی (ع) در منزلش نشسته و در انتظار وی بود ناگهان مشاهده کرد ابلیس از سوراخی وارد اتاق شد. او چهره‌ای کریه و زشت داشت، زنگ بزرگی در دست گرفته و یک سپر بر آن آویخته بود و یک قلاب آهنی نیز در میان سپر گذاشته بود. یحیی بدو گفت: این کمربند چیست؟ ابلیس در پاسخ گفت: این مجوسیت است که من برای آنها تأسیس کردم و آراستم. سپس گفت: این نخ‌های رنگارنگ چیست؟ گفت اینها رنگ‌هایی است که به وسیله آنها زن‌ها را زینت می‌دهم تا مردان را بفریبند. یحیی باز پرسید: پس این زنگ چیست که در دست خود گرفته‌ای؟ گفت این ابزار رقص و پایکوبی است که در مجالس عیش و نوش به صدا در می‌آورم و به وسیله آن گروهی بیهوش می‌گردند و بعضی پیراهن پاره می‌کنند و عده‌ای از فرط مستی و بی‌خودی انگشت‌های خود را می‌گزند. یحیی پرسید: از کدام گروه از انسان‌ها بیشتر خوشت می‌آید؟ گفت و‌گوی میان یحیی و ابلیس به روایت امام طولانی است. در پایان گفت‌و‌گو یحیی از ابلیس می‌پرسد: آیا تاکنون بر من پیروز شده‌ای؟ ابلیس پاسخ منفی می‌دهد و می‌گوید: البته در تو صفتی هست که من در شگفتم و آن این است که تو مرد پرخوری هستی. هرگاه سیر می‌خوری نماز شبت فوت می‌شود. یحیی می‌گوید: من هم عهد می‌کنم تا زمانی که زنده‌ام هرگز سیر نخورم. ابلیس نیز می‌گوید: من نیز با خود عهد می‌کنم که هیچ خداجویی را نصیحت نکنم. همچنین امام رضا (ع) از قول جد بزرگوارشان امام علی (ع) چنین نقل می‌کند: روزی با پیامبر (ص) کنار کعبه نشسته بودم که دیدم پیری فرتوت بر ما وارد شد و گفت: ای رسول خدا! برای آمرزش من دعا کن. رسول خدا (ص) فرمود: ای پیرمرد، کوشش تو بی‌ثمر است و کردارت گمراهی پس چون آن پیر مرد رفت. پیامبر (ص) فرمود: دانستی که بود؟ عرض کردم: خیر. فرمود: ابلیس بود. پس برخاستم و به دنبال او رفتم و خواستم که وی را به هلاکت برسانم. او گفت: چنین مکن که من از مهلت داده شدگانم. ابلیس گفت: ای علی، من تو را دوست دارم و هیچ کس تو را دشمن ندارد جز اینکه من در نطفه او دخالت کنم. خندیدم و او را رها کردم

منابع

1. کمپانی زارع، مهدی، مقاله «ابلیس»، دانشنامه امام رضا ج۱