استقامت در عرفان اسلامی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث استقامت است. استقامت از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: استقامت در قرآن - استقامت در حدیث - استقامت در فقه سیاسی - استقامت در معارف و سیره علوی - استقامت در عرفان اسلامی - استقامت در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

استقامت بر اخلاص در شریعت

استقامت در عرفان قرآنی، اوج ایستادگی و قیام استقلالی در مظهریت خدای سبحان است. در حقیقت، استقامت در عرفان قرآنی همان شناخت و درک علمی و عملی این معنا است که تنها مقوم ذات هر موجودی خدای غنی حمیدی است که هویت وجودی آن موجود را معنا می‌بخشد. خدایی که با تجلی‌اش فقر وجودی هر موجودی را به غنایی ستوده می‌رساند تا اجازه دهد مستقل از دیگری بر پا بیایستد و استقلالی را در مقام مظهریت تجربه کند؛ به طوری که نیازی به ستون و تکیه‌گاه غیر از برون نداشته باشد؛ زیرا این مظهریت استقلالی در درون اتفاق می‌افتد و انسان فقیر به جایی می‌رسد که دیگر با ظهور خدای غنی حمید، فقر وجودی و هویتی برای وی معنا نخواهد داشت؛ زیرا آن معیت عمومی با فعلیت‌یابی اسمای الهی در چارچوب شریعت اسلام و عبادت تقوایی خالص، به معیتی فراتر رسیده و انسان مخلص، مظهر اسمای کمالی الهی شده است. از این‌رو فقر وجودی و هویتی او به مظهریت به غنایی می‌رسد که دیگر نیازی به دیگری برای قیام ندارد؛ چراکه مقوم ذات او در این مقام، ذات الهی غنی حمید است که در وجود سالک تجلی کرده است.

از نظر قرآن، وظیفه و تکلیف هر انسانی آن است تا با بهره‌گیری از شریعت اسلام به معبودی توجه یابد که ایشان را به استقامت می‌رساند. این معبود کسی جز خدای یکتا و یگانه نیست که احد و واحد است. خداوند درباره این وظیفه انسان در مسیر کسب استقامت از خدا ی یکتا و یگانه می‌فرماید: ﴿أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَاسْتَقِيمُوا إِلَيْهِ﴾. سالک باید استقامت را از ذات خدایی دارای فردیت و وحدانیت بجوید که در مقاله الوهیت معبودی یگانه است تا این‌گونه از تشتت و تفرقه رهایی یافته خود از درون به عنوان مظهر توحید و تفرید الهی نیازی به غیر نداشته باشد و مقوم استقامت و ایستادگی استقلال او همان ذات الهی باشد. در حقیقت اگر کسی به این شخص نگاه کند در مقام مظهریت فنایی، بقای او را به خدا و خدا را در بقای او متجلی ببیند. به سخن دیگر، ناظر بیرونی وقتی به سالک در مقام استقامت می‌نگرد، جز مظهریت خدایی یکتا و یگانه را نبیند. پس در مقام فنا یا بقای بعد فنا، قتل و رمی را به خدا نسبت دهد هر چند از مظهر به ظاهر ظهور کرده است: ﴿فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى﴾.

البته این زمانی رخ می‌دهد که انسان سالک متوجه ربوبیت و پروردگاری الهی شود و ربوبیت الهی در او ظهور کند و همه هستی او را بپروراند. اینجاست که خدای سبحان به عنوان مقوم ذات ظهور می‌کند و شخص از درون به قوام و قیام می‌رسد. نتیجه این ظهور خدای سبحان در سالک، رهایی از فقر وجودی و کسب مظهریت استقلالی و استقامتی است. در این حالت نزول دایمی فرشتگان به عنوان اسباب فیض الهی بر او امری طبیعی است، به طوری که دیگر حزن نسبت به گذشته و خوف نسبت به آینده معنا و مفهومی ندارد. خدا می‌فرماید: ﴿إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ * أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ خَالِدِينَ فِيهَا جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ﴾. همچنین خدا می‌فرماید: ﴿إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ * نَحْنُ أَوْلِيَاؤُكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ * نُزُلًا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ﴾.

با نگاهی به این آیات می‌توان دریافت سالک در مقام استقامت به جایی می‌رسد که دیگر احوالات گوناگونی تأثیر در او نمی‌گذارد؛ زیرا حقایق هستی را چنان‌که هست درک و فهم می‌کند و همه چیز را به ربوبیت الهی مستند می‌سازد که به حکمت کلی و مصلحت انسانی در درون و بیرون تحقق می‌یابد. از این‌رو با تمام وجود به درک این آیات الهی می‌رسد که خدا در آیات ۲۲ و ۲۳ سوره حدید از مصائب تبیین کرده و فرموده است: ﴿مَا أَصَابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتَابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَهَا إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ * لِكَيْلَا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ﴾.

استقامت بر محور اخلاص در مدار شریعت

از نظر آموزه‌های وحیانی قرآن، رسیدن به مقام استقامت تنها از راه اخلاصی است که در چارچوب شریعت اسلام تحقق می‌یابد؛ زیرا هر گامی بیرون از شریعت و سبک زندگی آن به معنای خروج از صراط مستقیم است که اخلاص را مخدوش و انسان را از جاده بیرون رانده و سقوط و هبوط را برایش رقم می‌زند. اخلاص در اصطلاح فقهی و اخلاق اسلامی، به معنای پاک کردن نیت از غیر خدا و انجام دادن عمل تنها برای خدا است که از شرایط صحت و قبولی اعمال عبادی است. اخلاص از نظر قرآن، حالت بلکه ملکه و مقوم باطنی انسان است که در آن جز خدا نیست و هر چه غیر است در آن دل راه ندارد و از آن تبری و برائت می‌جوید. این‌گونه است که توحید در همه ابعاد از توحید عبادی و ذاتی و صفاتی و فعلی و مانند آنها در همه هستی سالک جریان دارد و همه دین را خالص و خلص برای خدا قرار می‌دهد و جز خدای یکتا و یگانه شریکی را نمی‌پذیرد و همه هستی را مظاهر اسمای الهی می‌داند. البته کلمه اخلاص از ریشه خلص به معنای پیراستن از آمیختگی و برگزیدن است؛ خالص، کالایی را گویند که با چیزی ممزوج و مخلوط نباشد و معنایی نزدیک به «صافی» دارد با این تفاوت که صافی به جنسی که از همان ابتدا با چیزی آمیخته نبوده اطلاق می‌شود؛ ولی خالص، جنسی است که پس از امتزاج با چیز دیگر، خواه پست‌تر باشد یا نه، پاک، و ناخالصی آن زدوده شود.

اما حقیقت اخلاص از منظر قرآن، سرّی است الهی که تنها در قلب بندگان محبوب الهی قرار می‌گیرد. از این روست که خداوند پیامبران محبوب و بزرگ خویش را با این صفت ستوده است و اخلاص را سبب عدم سلطه شیطان معرفی می‌کند. در آیات قرآنی برای بیان این مفهوم از اخلاص افزون بر واژه «اخلص» و مشتقات آن همچنین از واژه‌ها و اصطلاحاتی چون ﴿يُرِيدُونَ وَجْهَهُ﴾، ﴿اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ﴾، ﴿أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ﴾، ﴿نَصَحُوا لِلَّهِ﴾، ﴿لَنْ نَدْعُوَ مِنْ دُونِهِ إِلَهًا﴾، ﴿ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ﴾، ﴿لِوَجْهِ اللَّهِ﴾، ﴿قُرُبَاتٍ عِنْدَ اللَّهِ﴾، ﴿للَّهِ﴾، ﴿ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ﴾، ﴿إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ﴾، ﴿اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ﴾ و مانند آنها استفاده شده است.

اخلاص زمانی در آدمی شکل می‌گیرد که انسان ایمان به خدا و آخرت، مالکیت و ربوبیت مطلق داشته باشد. در این حالت ممکن است شخص به طمع بهشت یا ترس از دوزخ یا محبت خود خدا، اعمال و افکار خودش را برای خدا خالص گرداند.

از نظر قرآن اعمال زمانی ارزشمند می‌شود که بر پایه اخلاص انجام شود؛ زیرا این‌گونه است که عملی مورد رضایت و قبولی خدا قرار می‌گیرد و انسان در مسیری مطمئن و استوار و محکم گام بر می‌دارد.

کسی که برای کسب کرامت در دنیا و یا امور دیگر عملی را انجام می‌دهد؛ اگر براین باور باشد که چون خدا تنها حقیقت هستی و غنی حمید است و دیگر امور تنها اسباب الهی و در خدمت اوست، این عمل او مقبول خواهد بود؛ زیرا از خلوص و اخلاص برخوردار است؛ اما این نهایت سقف اخلاص نیست؛ بلکه انسان باید هر کاری را تنها «لوجه الله» به‌جا آورد، نه از باب طمع و خوف تا آن اوج اخلاص را درک کند و از آثار و برکات آن بهره مند شود. خدا به پیامبرش فرمان می‌دهد تا بنده مخلص خدا باشد: ﴿قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصًا لَهُ الدِّينَ﴾. این اخلاص باید در همه زندگی از فلسفه و سبک زندگی خود را نشان دهد و درخواست‌های انسانی از خدا نیز باید در همین چارچوب شریعت و آیین آن مخلصانه انجام شود تا تأثیرگذار باشد: ﴿وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ﴾. مهم‌ترین تجلی اخلاص را باید در عبادت انسان برای خدا جست؛ چنان‌که قرآن می‌‌فرماید: ﴿قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ مُخْلِصًا لَهُ دِينِي﴾.

حذیفة بن یمان می‌گوید: از پیامبر اکرم(ص) معنای اخلاص را پرسیدم. حضرت فرمود: من از جبرئیل و او از خدا سؤال کرد. خدای سبحان نیز فرمود: اخلاص سرّی است از اسرار من که در دل محبوب خود قرار می‌دهم. همچنین از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است: «إِنَّ لِكُلِّ حَقٍّ حَقيقَةً وَ مَا بَلَغَ عَبْدٌ حَقِيقَةَ الْإِخْلَاصِ حَتَّى لَا يُحِبَّ أَنْ يُحْمَدَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ عَمَلِهِ»؛ به‌درستی که برای هر حقی حقیقتی است و انسان به حقیقت اخلاص نمی‌رسد، مگر اینکه تمجید و ستایش مردم را (بر کارهای خود) دوست نداشته باشد». و از امام صادق(ع) روایت است: انسان بنده خالص نمی‌شود، مگر اینکه تعریف و تمجید و تکذیب او از طرف مردم در نظرش یکسان باشد؛ چون می‌داند که تعریف و تکذیب آنها واقعیت را تغییر نمی‌دهد. پس خوشحال نباش به تعریف کسی؛ چراکه تمجید، مقام انسان را در نزد خدا زیاد نمی‌کند و بی‌نیازش نمی‌سازد از آنچه برایش مقدر گردیده است.

البته در کتاب‌های اسلامی برای اخلاص مراتبی ذکر کرده‌اند از جمله آنها می‌‌توان به مراتب زیر اشاره کرد:

1. مرتبه اول: پاکسازی عمل است - چه عمل قلبی یا عمل ظاهری - از شبهه رضای مخلوق و جلب قلوب آنها، چه برای خوش‌آمدگویی آنها یا برای جلب منفعت یا برای غیر آن.
2. مرتبه دوم: پاکسازی عمل است از به دست آوردن منافع دنیایی هرچند که انگیزه و مشوق آن عنایت الهی باشد تا به این واسطه عنایت فرماید. مثل خواندن نماز شب برای توسعه روزی و به جا آوردن نماز اول ماه (مثلاً) برای سلامت از آفات آن ماه و دیگر مقاصد دنیوی.
3. مرتبه سوم: پاکسازی عمل است از اینکه به خاطر بهشت‌های جسمانی و حورالعین و قصرها و امثال آن از لذات جسمانی، اعمال عبادی خویش را انجام دهد.
4. مرتبه چهارم: آن است که عمل را تصفیه کند از ترس عقاب و عذاب‌های جسمانی که وعده داده شده است. البته در نظر اهل معرفت فرق می‌کند که انسان عملی را از ترس حدود و تعزیرات دنیایی یا ترس عذاب آخرتی یا برای رسیدن به زنان دنیایی یا به دست آوردن زنان بهشتی انجام دهد؛ زیرا هیچ یک برای خدا نیست؛ ناگفته نماند مطابق قواعد فقهیه عمل با این نیات از مرحله بطلان صوری خارج می‌شود؛ ولی در بازار اهل معرفت این متاع ارزشی ندارد. امیرمؤمنان امام علی(ع) می‌‌فرماید: «مَا عَبَدْتُكَ خَوْفاً مِنْ نَارِكَ وَ لَا شَوْقاً إِلَى جَنَّتِكَ»؛ «تو را به سبب خوف و ترس از آتش و یا اشتیاق به بهشت خودت عبادت و پرستش نکردم».
5. مرتبه پنجم: پاکسازی عمل است از رسیدن به لذات روحی همیشگی و خود را در جرگه ملائکه وارد کردن، این درجه نیز گرچه درجه بزرگ و مقصد عالی و مهمی است، ولی از منظر عارفان واقعی این مرتبه نیز دارای نقصان بوده و سالک آن نیز در زمره کاسبین به شمار می‌‌رود.
6. مرتبه ششم: پاکسازی آن است از ترس عدم دستیابی به این لذات و محروم شدن از این سعادت‌ها.
7. مرتبه هفتم: پاکسازی عمل است از اینکه به خاطر بهشت لقاء الهی عمل کند و این مرتبه از مهم‌ترین اهداف اهل معرفت و سالکان کوی دوست است.

و نوع مردم از دستیابی به آن ناتوانند و کمتر کسی از اهل معرفت به این سعادت می‌‌رسند، البته این مرتبه درجه نهایی عروج آنان نیست، بلکه از مقامات معمولی آنها به شمار می‌‌رود. و پس از این مرتبه، مراتب دیگری است که از حدود خلوص خارج بوده، بیان آن مراتب از حوصله این جا خارج است. با نگاهی به آنچه گفته شد دانسته می‌شود که انسان برای رسیدن به مقام استقامت باید اعمال خالصانه خود را در چارچوب شریعت اسلام به جا آورد تا بتواند به مقامی برسد که مظهر اسما و صفات الهی شود و این‌گونه به قوام و استقامتی دست یابد که مظهر خدای غنی حمید است.

از نظر قرآن، ایمان، رجا و امید به خدا، اعمال عبادی چون تهجد شبانه، توکل و مانند آنها نقش اساسی در تحقق استقامت واقعی و حقیقی در انسان سالک الی الله دارد. البته در همین حال انسان سالک باید مواظب و مراقب باشد که در دام شیطان و دنیاطلبی نفسانی نیافتد که مهم‌ترین مانع در سر راه استقامت اوست. از نظر قرآن، استقامت واقعی در درون با تحولاتی انجام می‌‌شود که اعمال صالح مبتنی بر شریعت آن را ایجاد می‌کند. این‌گونه است که علم قرآنی و عمل مبتنی بر آن می‌‌توان انسان را به مظهریت خدای غنی حمید برساند و خدای سبحان مقوم ذات او شود و او را به مقام استقامت رساند و از فقر رهایی بخشد. این‌گونه است که ستون فقرات هستی او را خدای غنی حمید شکل می‌دهد و دیگر نیازی به ستون بیرونی نیست. این مظهریت استقامتی موجب استقلال از غیر خدا می‌شود و سالک فانی در خدا و باقی به او می‌‌ماند. پس در مقام جمع الجمع در نمی‌آید و از هر گونه تفرقه رهایی می‌‌یابد.

مراتب استقامت از نظر عرفان

خواجه عبدالله انصاری درباره استقامت می‌نویسد: وَ الِاسْتِقامَةُ رُوحٌ تُحْيَى بِهَا الْأَحْوَالُ كَمَا تَرْبُو لِلْعَامَّةِ عَلَيْهَا الْأَعْمَالُ وَ هِيَ بَرْزَخٌ بَيْنَ أَوْهَادِ التَّفَرُّقِ وَ رَوَابِي الْجَمْعِ؛ «استقامت روحی است که بدان احوال زنده می‌شود و کل احوال و حالات او جان و قوتی می‌گیرد؛ همان‌طوری که برای توده مردم با استقامت اعمال ایشان رشد و بالندگی می‌یابد». پس اگر برای سالکین الی الله احوالات درونی‌شان مستقیم می‌‌شود، برای توده و عامه مردم هم اعمال صالح آنها درست می‌شود؛ چون توده مردم با احوال و درون و قلب کاری ندارند، بلکه آنان تنها به همین خیرات و اعمال ظاهر مشغول هستند. پس تنها استقامت اعمالی دارند، نه احیای احوالی. استقامت برای اهل سلوک یک نوع برزخ است. پس همان‌طوری که فاصله بین دنیا و آخرت را برزخ می‌گویند، اینجا هم استقامت، یک فاصله بین تفرق و جمع است؛ زیرا سالک وقتی سیر و سلوک را شروع می‌کند، اهل تفرق است و وقتی به پایان راه می‌رسد اهل جمع است؛ پس در ابتدا پراکندگی فکر و ذهن و دل در او جلوه دارد اما در انتهای راه کارش به مقام جمع می‌‌رسد، حواس او جمع می‌شود و برنامه‌ها و کارهای او فقط برای خدا صورت می‌گیرد. مقام استقامت در مراتب سیر و سلوک همان مقام برزخی بین حالت تفرق و حالت جمع کرده است؛ یعنی وقتی سالک در این راه قدم‌هایش را مستقیم و پایدار و استوار بردارد کم‌کم تفرق‌های فکری او سر از جمع درآورده و چنین حالتی برایش پیش نمی‌آید. پس نه در تفرقه دنیا است و نه در آخرت جمع، بلکه در برزخ میان آن دو قرار دارد.

این حالات استقامت دارای درجات سه‌گانه‌ای است: وَ هِيَ عَلَى ثَلَاثِ دَرَجَاتٍ که شامل: استقامت بر جد و جهد روی افعال و نیات؛ استقامت احوالی و استقامت ترکی است. استقامت جد و جهدی بدین معناست: الاِسْتِقامَةُ عَلَى الاِجْتِهَادِ فِي الاِقْتِصَادِ لَا عَادِيًا رَسْمَ الْعِلْمِ، وَ لَا مُتَجَوِّزًا حَدَّ الْإِخْلَاصِ وَ لَا مُخَالِفًا نَهْجَ السُّنَّةِ: استقامت سالک در ابتدای این راه این است که تلاش و مجاهدت مستمر کند، اما در کنار این مجاهدت مراقب باشد که خود را از افراط و تفریط حفظ کند و حالت اعتدال و اقتصاد و میانه‌روی در پیش بگیرد و در این راه استقامت کند. پس مبتدئین در این راه، باید تلاش کنند که خود را از افراط‌ها و تفریط‌هایی که برایشان پیش می‌آید، حفظ کنند. پس برای حفظ حالت اعتدال باید براساس علم شریعت عمل کند و از حدود اخلاص نگذرد و مخالف سنت الهی و نبوی نرود. وَ الدَّرَجَةُ الثّانِيَةُ: اِسْتِقامَةُ الْأَحْوَالِ وَ هِيَ شُهُودُ الْحَقيقَةِ لَا كَسْبًا، وَ رَفْضُ الدَّعْوَى لَا عِلْمًا، وَ الْبَقَاءُ مَعَ نُورِ الْيَقَظَةِ لَا تَحَفُّظًا؛ مرتبه دوم از مراتب استقامت این است که سالک، احوال درونی و قلبی خود را مستقیم و معتدل کند و گرفتار افراط و تفریط نشود. استقامت احوال یعنی سالک بتواند حقایق را شهود کند در حالی که این شهود حقایق، امری لدنی و نوری به عنایت الهی است، نه کسبی؛ پس فکر نکنیم که با درس و مدرسه و کتاب و مانند آنها می‌‌توانیم آن را کسب کنیم. این راه رفتنی است و کشف حقایق در باطن است. دیگر آن‌که سالک ادعاهای درون خود را به کلی از بین برده باشد. این رفض نیز عملی است نه علمی. و دیگر آن‌که با نور یقظه و بیداری باقی باشد نه براساس محافظت شخصی.

الدَّرَجَةُ الثّالِثَةُ: الاِسْتِقَامَةُ بِتَرْكِ رُؤْيَةِ الاِسْتِقَامَةِ، وَ بِالْغَيْبَةِ عَنْ تَطَلُّبِ الاِسْتِقَامَةِ، بِشُهُودِ إِقَامَةِ الْحَقِّ وَ تَقْوِيمِهِ عَزَّ اسْمُهُ؛ درجه سوم از استقامت، همان استقامتی است که با ترک خود استقامت همراه و دیگر طلب و خواسته‌ای برایش نمی‌ماند، از خواسته‌های خود غیبت کرده و از آن عوالم بیرون نمی‌آید. گرفتار مستی یا اغماء می‌‌شود، از خود بیخود شده و بر زمین می‌افتد. وقتی سالک به مرتبه‌ای از معانی روحی و عرفانی، و به جایگاهی برسد که فقط حق را ببیند و به مرتبه شهود برسد و اقامت حق را در باطن خود رؤیت کند. ببیند حق‌تعالی در خانه دلش جا گرفته است و هم تقویم؛ یعنی ببیند خداوند دارد به او قوت و افاضه می‌دهد. خداست که او را قائم کرده است، خداست که او را مستقیم کرده است. فقط او را ببیند نه خودش را. در این مرتبه اسم عزیز بر او تجلی می‌کند و نام خدا برایش عزیز باشد. اصولاً وقتی اسم عزیز در شخص تجلی کرد و نام «هوالعزیز» را در خود ظاهر دید، به مقام کمال الانقطاع دست یافته است؛ چنان‌که امیرمؤمنان امام علی(ع) می‌‌فرماید: «إِلَهِي هَبْ لِي كَمَالَ الِانْقِطَاعِ إِلَيْكَ وَ أَنِرْ أَبْصَارَ قُلُوبِنَا بِضِيَاءِ نَظَرِهَا إِلَيْكَ حَتَّى تَخِرَقَ أَبْصَارُ الْقُلُوبِ حُجُبَ النُّورِ فَتَصِلَ إِلَى مَعْدِنِ الْعَظَمَةِ وَ تَصِيرَ أَرْوَاحُنَا مُعَلَّقَةً بِعِزِّ قُدْسِكَ»؛ «الهی وارستگی از هر چیز و وابستگی و پیوستگی کامل به آستانت را موهبتم فرما و دیدگان دل ما را به فروغ نظر به خود، روشن ساز، تا دیدگان دل ما حجاب‌های نور را بدرد و به معدن عظمت واصل شود و جانهای ما به قداست عزت آویخته شود».

منابع

1. منصوری، خلیل، عرفان در قرآن