اصول راهبرد‌ی اقتصادی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث سیره معصوم است. مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

آیا معیشت اقتصادی معصومان‌(ع) در مقام اجرا از یک سیاست و اصول کلی که چشم‌انداز مالی آنان را در تولید و مصرف تعیین کرده باشد، پیروی می‌کرد یا تابع عملکردهای روزانه بود؟ با واکاوی منابع در این باره می‌توان گفت معیشت اقتصادی ایشان همانند امور دیگر، به اقتضای وضعیتِ زمانی و مکانی از برنامه‌های اصولی جدا نبود و مقصود از آن در اینجا، مجموعۀ برنامه‌ها و اقدام‌های سازمان‌یافته برای معیشت مالی است که می‌توان از آنها به اصول راهبردی تعبیر کرد.

گفتنی است اصل اقتصادی‌بودن هر یک از این امور به این معنا نیست که این کارها باید از حکومت و حاکمان سر زند تا تأثیرگذار باشد؛ بلکه این سخن به آن معناست که افراد جامعه‌ای کوچک یا بزرگ، اگر بخواهند آرامش و تناسب اقتصادی داشته باشند، لازم است این اصول را رعایت کنند و به صورت فرهنگ رایج درآورند. اگر جامعه‌ای به این اصول توجه نکند، اینها از اصول‌بودن خارج نمی‌شوند، بلکه افراد آن جامعه آسیب می‌بینند. معصومان(ع) با توجه به محیطی که در آن می‌زیستند و با لحاظ وضع زمانی و موقعیت اجتماعی و تأثیری که بر دیگران داشتند، در این راستا گام بر می‌داشتند و با ارائه اصول راهبردی بر فرهنگِ معیشت تأثیر می‌گذاشتند و از آن، آسیب‌زدایی می‌کردند که در اینجا می‌توان به نمونه‌هایی از آنها اشاره کرد:

تلاش پیگیر

فعالیت پیگیر اقتصادی برای تأمین هزینۀ زندگی - که رده‌های متفاوتی دارد - اصلی عقلایی و مورد تأکید آموزه‌های دینی است و به فرمودۀ امام صادق(ع) فرد بیکار منفورترین مردم نزد خداست و پیامبر(ص) دربارۀ شخص بی‌شغل و حرفه می‌فرمود «از چشمم افتاد» و کار اقتصادی امیرمؤمنان(ع) آویزۀ گوش همگان است و پیش‌تر درباره این اصل مطالبی گفته شد.

داشتن بنیۀ اقتصادی

داشتن منبع درآمد اقتصادی از اموری است که تلاش اقتصادی، مبتنی بر آن است و این، امری است که خرد آدمی آن را درک می‌کند و عقلای عالَم بر آن تأکید دارند و در آموز‌های دینی نیز بر آن تأکید شده است. بر پایۀ روایت معتبر مردی که از امام صادق(ع) درخواست قرض داشت، امام از منبع درآمدش مانند محصول زراعی، سود تجاری یا آب و ملکی که بتواند قرضش را ادا کند، پرسید. این پرسش امام بر این نکته دلالت دارد که آدمی در ادارۀ زندگی و قرض‌گیری برای آن، باید بنیۀ اقتصادی داشته باشد تا بتواند از این راه استقلال اقتصادی خود را حفظ کند و از پس نیازهایش بر‌آید.

سرمایه‌گذاری مولِّد

راه اصلی پویایی زندگی، تولیدِ درآمد حلال و کوشش برای آن است که اصل عقلایی و تجربه بشری به آن گواهی می‌دهند و آموزه‌های دین نیز بر آن تأکید دارند و تفصیل آن خواهد آمد.

تهیه و حفظ زیرساخت‌های تولید

تهیه و حفظ سرمایه‌های زیربنایی ـ که به آن سرمایۀ ثابت گویند ـ از قبیل خانه، زمین و باغ از اصول اقتصادی است که چرخۀ زندگی و تأمین درآمد اصلی به آن بستگی دارد. فروش آنها جز برای تبدیل به احسن یا ضرورت شدید، به هیچ وجه روا نیست؛ چنان‌که در روایات فراوان از معصومان‌(ع) بر آن تأکید شده است. پیامبر(ص) فروش مسکن بدون جایگزینی آن به مسکنی دیگر را مایۀ بی‌برکتی و نابودی بهایش دانسته است و امامان باقر و صادق(ع) فروش آب و ملک و مزرعه و باغ بدون جایگزینی آنها به آب و ملک و مزرعه و باغی دیگر را نابودی قیمت آن خوانده‌اند؛ حتی امام صادق(ع) در خطابی به مصادف، تهیه و حفظ سرمایه‌های زیربنایی را به لحاظ روانی مایۀ آرامش آدمی و خانوادۀ او دانسته است؛ تا جایی که آسان‌کنندۀ تحمّل سختی‌های زندگی، حتی تحمّل مرگ شمرده است؛ ازاین‌رو برابر نقل ابن‌ابی‌عمیر در صورتی که بدهکار حتی راهی برای پرداختن بدهی خود نداشته باشد، نباید مسکن خود را بفروشد و این کار مورد سرزنش امام صادق(ع) است. آن حضرت فرمود: بدهکار را برای پرداختن بدهی، از خانه‌ای که در آن به دنیا آمده، بیرون نمی‌کنند.

تنوع سرمایه‌گذاری

امروزه در امور اقتصادی، موضوع «تنوع منابع درآمد و سرمایه‌گذاری» از اصول اقتصادی شمرده می‌شود که افراد و دولت‌ها بر آن تأکید دارند و مقصود این است که آدمی بهره‌آوری اموالش را در یک جا یا یک زمان یا یک رشته متمرکز نکند؛ بلکه آنها را به تناسب موقعیت در مکان‌ها یا زمان‌ها یا گونه‌های متفاوت سودمند کند و این ضرب‌المثل که «همۀ تخم مرغ‌هایت را در یک سبد نگذار» نزد مردم رایج است. این کار از اصول و شیوه‌هایی است که با لحاظ سود و زیانش در سیرۀ اقتصادی معصومان‌(ع) جای داشت و در این اثر بررسی می‌شود که آنان منابع درآمدی متنوعی داشتند و به کارهایی از قبیل کشاورزی، دامداری، باغداری و تجارت می‌پرداختند.

به روایت معتبر امام کاظم(ع)، پدرش امام صادق(ع) در بهره‌آوری اموال، به شیوۀ غیرمتمرکز عمل می‌کرد. اموالی در جاهای مختلف داشت و به بهره‌آوری آنها می‌پرداخت. روزی مردی نزد او آمد و به صورتی خیرخواهانه گفت: چرا اموالت را پراکندی؟ اگر آنها را متمرکز کنی، هزینه‌های تولید و نگهداری آنها کمتر و سودشان فزون‌تر خواهد بود. امام در پاسخ فرمود: پراکندن آنها به این جهت است که اگر به بخشی از آن، آسیبی رسد، بخش دیگر سالم بماند و البته سود سرمایه یکجا گرد آیند.

این پیش‌بینی و پیشگیری امام نسبت به آسیب‌های مالی از راه بهره‌آوری غیرمتمرکز و تنوع منابع درآمد، یکی از نمونه‌های اصول معیشت اقتصادی آن حضرت است که در آن دوره کارایی داشت و می‌تواند در بسیاری از دوره‌های زندگی اثرگذار باشد؛ هرچند ممکن است در برخی زمان‌ها و مکان‌ها به اقتضای شروط و موقعیت‌ها، تدبیر دیگری تأثیر داشته باشد، آنچه در این عمل حضرت مشاهده می‌شود، اصل تدبیر و چاره‌اندیشی است که به تعبیر امام رضا(ع) باید این اصل در کسب و کار آدمی برجسته باشد.

پرهیز از رکود سرمایه

پرهیز از رکود سرمایه به این معناست که به‌کارگیری سرمایه موجود برای بهره‌دهی بیشتر و سودرسانی به دیگران از اصول معیشت اقتصادی است که مورد تأکید آموزه‌های دینی است و معصومان‌(ع) نیز بر آن توصیه داشتند و به آن عمل می‌کردند؛ به دیگرسخن آن گرامیان با تولید سرمایه موافق بودند؛ ولی با کنزکردن و بهره‌نبردن از آن، مخالف بودند و با پرهیز از آن، به منع دیگران می‌پرداختند؛ برای نمونه امام صادق(ع) مبلغ ۱۷۰۰ دینار به عنوان سرمایه به یکی از یارانش به نام «عذافر» پرداخت و او را به رشد و سرمایه‌گذاری وا داشت و فرمود: «دوست دارم خدا مرا در پی دستیابی به فوایدش ببیند». عذافر در این سرمایه‌گذاری، به مبلغ یکصد دینار سود به دست آورد و نزد آن حضرت برد و حضرتش با خوشحالی فرمود: «آن را بر سرمایۀ پیشین بیفزای».

اصلِ سحرخیزی در کار یا اقدام به‌موقع

پرداختن به کار در بامدادان و اصلِ سحرخیزی از قواعد عملیاتی اقتصادی شمرده می‌شود. به فرمودۀ پیامبر(ص) کار صبحگاهی موجب دستیابی آسان به نیازمندی‌ها و سبب برکت و افزایش همۀ نعمت‌ها به‌ویژه روزی است؛ چنان‌که امیرمؤمنان‌(ع) «سحرخیزی در انجام‌دادن کار و در پی روزی‌رفتن را مایۀ افزایش آن» و «سبب دوام و ادامۀ زندگی دانسته است» و آن را برای تأمین معاش فرزندان و خانواده کمتر از سحرخیزی در راه خدا ندانسته است. امام صادق(ع) نیز بر جدیت و تلاش برای روزی و کسب حلال در صبحگاهان (پس از نماز صبح) تأکید و توصیه کرده، افزودند: «در این صورت خدا روزی‌تان دهد و در کسب آن، یاری‌تان رساند». ایشان در حالی بر این مطلب تأکید کرده که فرمود: «به شما جز آنچه خود بر آنیم فرمان ندهیم». این روایت‌ها درواقع به نوعی ظرفیت‌سنجی و به یکی از اصول اقتصادی و معیار‌های مؤثر در این باره توجه داده‌اند؛ چراکه غالب مردم با استراحت شبانه، تجدید قوا کرده، با آمادگی جسمی و روحی به تلاش صبحگاهی می‌پردازند؛ از سوی دیگر بر اثر فضای آرام و عدم ازدحام افراد و گروه‌ها، موانع فعالیت‌ها کاهش می‌یابد. چه بسا وضعیتِ جابجایی سیاره‌های منظومه شمسی هم تأثیرگذار باشد - که این نکته به علم نجوم مربوط است - درنتیجه بهره‌وری صبحگاهی می‌تواند بهره‌وری کارآمد و سودمند‌تر از فرصت‌های دیگر باشد. این معیار و ویژگی اگر در زمان دیگری هم وجود داشته باشد، مشمول این احادیث خواهد بود و در این فرض از این اصل می‌توان با تعبیر «اقدام به موقع» نام برد.

تعیین نرخ دستمزد پیش از کار

«نرخ دستمزد» به مجموع پولی گفته می‌شود که کارفرما بر اساس قرارداد منعقده، در برابر خدماتی که از کارگر تحویل می‌گیرد، به وی می‌پردازد. تعیین این نرخ برای انجام‌دادن هر کاری لازم است؛ چون به اقتضای طبیعی، نیروی کار در انتظار کارمزد بیشتر و کارفرما نیز در پی بازده بیشتر است. ایجاد فضای رضایتمندی در محیط کار، شرط لازمِ موفقیت‌های کاری و بازده بیشتر است که عدم تعیین آن، نارضایتی و پیامد‌های ناشی از آن را در بر دارد. در دوران کنونی و در علم اقتصاد، برای تعیین نرخ، مبانی و عواملی مانند ارزش آفریده، عرضه و تقاضا، وضعیت اشتغال، نگرشِ روانی نیروی کار، رقابت ناکامل در بازارهای محصول و نیروی کار، قدرت اتحادیه‌های تجاریِ مربوط و مداخلات دولت را بیان می‌کنند که این فرایند علمی در دوران معصومان‌(ع) مطرح نبوده و آنان با علم به این واقعیت‌ها و بدون نام‌بردن از آنها، به بیان اصل این نکته‌ها پرداخته و آنها را به صورت اصل و راهکاری ساده بازگو کرده‌اند. به فرموده امام صادق(ع)، پیامبر(ص) مردم را از به‌کارگیری کارگر پیش از تعیین نرخ دستمزد نهی کرده است. خود امام صادق(ع) نیز افراد را از این کار باز داشته است و امام رضا(ع) هم بر همین شیوه بود. به روایت معتبرسلیمان بن جعفر جعفری، وی آن حضرت را برای انجام‌دادن کاری همراهی می‌کرد، در پایان آن، امام فرمان داد که شب نزدش بماند، سلیمان اجابت کرد. آن گرامی پس از ورود به منزل، غلامانش را در حال ساخت و ساز اسطبل حیوانات مشاهده کرد که در میان آنان سیاه‌پوستی که از آنها نبود، مشغول کار بود. از وضعش پرسید. پاسخ دادند: با ما همکاری می‌کند و ما نیز چیزی به وی می‌پردازیم. آن حضرت پرسید: نرخ دستمزدش را معین کردید؟ پاسخ دادند: خیر، هرچه به او بپردازیم، راضی است. امام رضا(ع) درحالی‌که به‌شدت آزرده شده بود، به تأدیب آنان پرداخت. سلیمان از علت نگرانی پرسید؟ آن حضرت پاسخ داد: «بار‌ها اینان را از به‌کارگیری کارگر بدون تعیین نرخ دستمزد منع کردم». آن‌گاه دربارۀ پیامد ترکِ این کار چنین فرمود: «بدانید هر که بدون قرارداد و تعیین نرخ دستمزد، برای شما کاری انجام دهد، اگر مزدش را سه برابر هم بپردازی، به گمانش حق او را نپرداختی و اگر با نرخ ازپیش‌تعیین‌شده مزدش دهی، از شما تشکر می‌کند و اگر بیفزایید، قدرشناسی کرده، می‌گوید بر مزدش افزودی».

این رفتار امام رضا(ع) دربارۀ تعیین نرخ دستمزد پیش از کار که در کلام پیامبر و امام صادق(ع) نیز مورد تأکید قرار گرفت، نمونه‌ای از اصول مدیریت و تدبیر (برنامه‌ریزی) نیکوی معاش و ایجاد فضای رضایتمندی در محیط کار و بازداری از نگرشِ روانی نیروی کار است که نقش مبنایی در تولید دارد.

نصب کارگزار مالی و نظارت بر فضای کار

این کار بهره‌گیری از تخصص و تعهد افراد در امور مربوط است که در این باره می‌توان به نامه امام رضا(ع) به دوستانش در خصوص جمع‌آوری خمس مثال زد؛ چنان‌که به اقدام امام جواد(ع) در نصب عبدالله بن مساور برای تصدی امور مالی فرزندانش در موقعیت فقدان آن گرامی نیز می‌توان مثال آورد. این نصب متصدیان مالی از دو امام در دو موقعیت متفاوت، با نظارتی که از سوی خود و خانواده بر آنان داشتند، از اصول راهبردی مدیریت صحیح آنان در تأمین درآمد در وضع ویژه است که با این کار، وضعیت موجود را پشت سر می‌گذاشتند. با نگاهی وسیع‌تر به این برنامه می‌توان نهاد وکالت در سیرۀ امامان را از نمونه‌های این اصل دانست که در معیشت مالی امامان متأخر نقشی ویژه داشت و در این باره پژوهش‌هایی انجام یافته و این نوشتار در پی آن نیست.

نصب متصدیان مالی از یک سو می‌تواند در ردیف راهکارهای مناسب درآمد و مصرف جای گیرد؛ ولی به لحاظ اینکه از اصول مدیریت صحیح شمرده می‌شود و مدیریت صحیح هم برای درآمد و مصرف جنبۀ پایه‌ای دارد، نصب متصدیان هم می‌تواند در این ردیف به شمار آید.

سود به‌اندازه و جلب رضایت مشتری

افراد در داد و ستد و سودگیری از آن، یکسان نیستند و به صورت‌های منصفانه یا بی‌انصافی سود می‌گیرند. در اینکه سود منصفانه چقدر است، می‌تواند به لحاظ شرایط زمانی و مکانی، نوع کالا، جنس کار و عوامل دیگر متفاوت باشد که جای تحقیق آن در علم اقتصاد است. آنچه در اینجا مورد تأکید است، توجه و عملکرد معصومان‌(ع) نسبت به سودگیری معقول در داد و ستدهاست که به عنوان اصل اقتصادی در معیشت آنان عملی بود. در این باره می‌توان به اندازۀ سودگیری امام باقر(ع) یا امام صادق(ع) در تجارتی مثال آورد. بر پایۀ نقل معتبر کالایی را از مصر برای امام باقر یا امام صادق(ع) آوردند و آن حضرت آن را نزد تاجرانی به فروش گذاشت. آنها با تعیین درصد سود معامله، گفتند: برای هر ده‌هزار درهم، دو‌هزار درهم سود می‌دهیم. امام(ع) پذیرفت و فرمود: «پس این کالا را به دوازده هزار درهم به شما می‌فروشم و آنان نیز خریدند». برابر این روایت، فروشنده و مشتری به سود تا بیست درصد راضی شدند که سودی معقول و منصفانه بود.

بر پایۀ نقلی دیگر امام صادق(ع) به پیشکار مالی خود، مصادف، مبلغ هزار دینار پرداخت و او را همراه بازرگانان، برای سفر تجاری به مصر فرستاد و او در این تجارت سود دو برابر گرفت که امام آن را نپذیرفته و از این گونه سودگیری نیز نهی کرده است. تفصیل این بحث خواهد آمد.

آینده‌نگری

تأمین هزینۀ ضروری سالیانه و توجه به آینده از اصول صحیح اقتصادی و معیشت شمرده می‌شود که نقش آن در آرامش و سلامت روانی و درنتیجه در سلامت جسمی برجسته است. در این باره چند گزارش وجود دارد و می‌توان از آنها نتیجه گرفت که این روش، در وضعیت عادی، در زندگی همۀ معصومان‌(ع) اجرایی و عملی بود. این گزارش‌ها به ترتیب چنین‌اند:

1. از امام صادق(ع) پرسیدند آیا پیامبر(ص) هزینۀ جاری و روزمرّۀ خانواده را پیشاپیش تهیه می‌کرد و آنان از آن باخبر بودند؟ امام پاسخ داد بلی، چون جان آدمی با آگاهی از هزینۀ جاری خود، به آن قانع شده و با آسایشی که می‌یابد، با سلامت زندگی می‌کند؛ به این جهت از پیامبر نقل شده است: از ما نیست کسی که خدا به او توسعه داده و او برخانواده‌اش سخت می‌گیرد.
2. در گزارش ستایش‌گرانۀ امام صادق(ع) از سیرۀ سلمان فارسی در این خصوص آمده است که او با تدبیر خود، هزینۀ سالیانۀ زندگی را از درآمدش جدا می‌کرد تا درآمد سال بعد فرا رسد. آن حضرت در ادامۀ همین روایت، در پاسخ معترضان به سبک زندگی او - که سبکی همانند سلمان داشت - چنین گفت: «آدمی با نداشتن هزینه‌های جاری و روزمره، دغدغۀ خاطر دارد، حتی در اطاعت حق، کندی و کوتاهی می‌کند؛ ولی تهیۀ آن، آسایش زندگی و آرامش روحی در پی دارد». بیان این اصل و معیار کلّی برای تدبیر معیشت، نشان می‌دهد که این روش، در وضعیت عادی در زندگی امام صادق(ع) اجرایی و عملی بود.
3. از امام رضا(ع) دربارۀ امام باقر و صادق(ع) نیز به مفاد روایت یادشده با دو سند معتبر نقل شده که شیوۀ آنان در تأمین مخارج زندگی این بود که با نیاز به مخارج جاری، نخست بودجۀ آن را تهیه می‌کردند، سپس به تأمین نیاز‌ها و هزینه‌های سرمایه‌ای می‌پرداختند و افزودند: آدمی با تأمین خوراک سالش، خاطرش از تحمل بار زندگی آسوده و سبک‌بار می‌شود.
4. معمر بن خلاد از امام رضا(ع) دربارۀ پس‌انداز سالیانۀ هزینۀ جاری پرسید. امام پاسخ داد «من انجام می‌دهم». راوی افزود: مقصود امام این بود که وی هزینۀ جاری یکساله را یک‌جا تهیه می‌کرد. این نمونه‌ها حکایت از آن دارد که این سیره و روش در زندگی همۀ معصومان‌(ع) در حالی رواج داشت که وضعیت عادی بوده و به دیگران نیز این امکان را می‌داد بتوانند مخارج جاری سالیانه را پس‌انداز کنند؛ ولی در وضعیت غیرعادی جز این، رفتار می‌کردند که در گزینۀ بعدی به آن اشاره می‌شود.

همان‌گونه‌که در آغاز عنوان «اصول راهبردی» اشاره شده است، معنای اصل اقتصادی‌بودن، این نیست که چنین کاری در صورتی تأثیرگذار است که از حاکمان سر زند، والا تأثیری ندارد؛ بلکه به این معناست که رعایت این اصول، در امور اقتصادی هر جامعه‌ای، مایۀ تناسب اقتصادی و آرامش افراد آن جامعه است و اگر جامعه‌ای به این اصول توجه نکند، اینها از اصول‌بودن خارج نمی‌شوند، بلکه افراد آن جامعه آسیب می‌بینند. معصومان‌(ع) با توجه به این نکته و با عنایت به شرایط زمانی و موقعیت اجتماعی و تأثیری که بر دیگران داشتند، در این راستا گام بر می‌داشتند.

توزیع منصفانه

افراد جامعه در تهیۀ مواد ضروری جاری و روزانۀ زندگی همانند اعضای یک پیکر، به‌هم‌پیوسته و تأثیر‌گذار و تأثیرپذیر‌ند. فراوانی و کمبود کالا در بازار، در نرخ تورم و آسانی و دشواری تأمین نیازمندی‌های همگان نقش محوری دارد. معصومان‌(ع) در وضعیت غیرعادی و کمبود کالا که دیگران در تهیۀ مواد ضروری جاری و روزانۀ زندگی در تنگنا به سر می‌بردند، به توزیع منصفانه توجه ویژه داشتند؛ وضعیتی که اگر به آن توجه مناسب و بهنگام نشود، علاوه بر دشواری‌هایی که برای برخی از افراد پدید می‌آورد، تورم عمومی را در پی خواهد داشت و آسیب آن همگانی است. آن بزرگواران با مدیریت صحیح معاش خود در چنین وضعیتی، کالاهای تولیدی خود را که عموم به آن نیاز داشتند، توزیع کرده و خودشان در تهیۀ آنها همانند دیگران رفتار می‌کردند؛ حتی مواد تغذیه‌ای خود را - که کفاف یک سال را هم نمی‌داد - به اقتضای وضعیت، در اختیار مردم قرار می‌دادند و همسان با آنان عمل می‌کردند و در تبیین رفتار خود، این کار را مدیریت نیکوی معاش می‌دانستند. این کار در روایات فقهی نیز با عنوان «مواسات با مردم به وقت نیاز شدید» مستحب دانسته شده است.

گفتنی است توزیع منصفانه، هم اثر اخلاقی - روانی دارد که علاوه بر کمک به نیازمندان و کم‌درآمدها، آرامش روانی فرد و دیگران را در پی دارد و از آن، به همسانی با مردم تعبیر می‌شود و هم اثر اقتصادی دارد که یکی از آنها بازدارندگی از تورم عمومی است. این‌گونه رفتار اگر از فردی صورت پذیرد که در جایگاه امامتِ بخشی از افراد جامعه جای دارد و نزد دیگران نیز مورد توجه است، تأثیر فزاینده دارد و چه بسا دیگرافراد را به چنین اقدامی وا دارد و تورم‌زدایی را افزایش دهد؛ برای نمونه در یکی از سال‌های حیات امام صادق(ع) نرخ گندم و نان در مدینه به گونه‌ای افزایش یافته بود که همگان نگران تأمین خوراکشان بودند؛ حتی افراد متمکن هم، با آمیختن آرد گندم و جو و درهم‌کردن جنس خوب و بد، زندگی را مدیریت می‌کردند. امام صادق(ع) که به تعبیر خودش وضع مالی خوبی داشت و می‌توانست در سطحی بالاتر از دیگران زندگی کند - به مُعَتِّب، متصدّی امور مالی خود، گفت: تورّم در مدینه بالاست، چقدر گندم پس‌انداز کرده‌ایم؟ پاسخ داد: محصولِ جمع‌آوری شده را به اندازه خوراک چند ماه پس‌انداز کرده‌ایم. امام با تأکید بر عرضه آن به بازار، به عذر مُعَتِّب مبنی بر اینکه گندم در مدینه نایاب است و با فروختن آن به مشکل بر می‌خوریم، توجه نکرد و بر فروش آن اصرار ورزید. مُعَتِّب با فروش آن، نتیجه را به امام گزارش داد. آن حضرت فرمود: «اکنون آرد و نان منزلم را روزانه و مخلوط از گندم و جو بخر بی‌آنکه تفاوتی با دیگران داشته باشد، خدا می‌داند من به جهت توانایی مالی که دارم، می‌توانم برای خانواده‌ام بهترین نان گندم را تهیه کنم، ولی چنین نمی‌کنم؛ چون می‌خواهم مدیریت نیکوی معاش را رعایت کرده باشم و خدا مرا در این حال ببیند». افزون بر آنکه امام خوش نداشت در این مدت، در وضعیت خوش اقتصادی به سر برد و مردم از آن جهت در رنج باشند. امام کاظم(ع) نیز در فرمانی به مُعَتِّب، مشابه همین مطلب را دربارۀ میوۀ نوبری که در حالت رایج، در بازار کم و گران است، اظهار داشتند.

برنامه در مصرف شخصی

معیشت از دو بخش درآمد و مصرف تشکیل شده که مدیریت هر دو بخش، از ضرورت‌های زندگی است. همان‌گونه‌که در تعریف مدیریت گفته شد، مدیریت، انضباطی است که در آن، بر مؤلفه‌هایی از جمله برنامه‌ریزی، هدایت و نظارت بر آن تأکید می‌شود. مدیریت در مصرف، استاندارد‌سازی مصرف است که با داشتن برنامۀ مصرفی، قابل اجرا خواهد بود. این نکته از اصول اساسی در معیشت اقتصادی است که آموزه‌های دینی بر آن تأکید دارد. این برنامه‌ریزی می‌تواند به تناسب وضعیت، صورت‌های متفاوتی داشته باشد که «اندازه‌گیری مواد مورد نیاز در هر کاری از جمله در تغذیه» و «سهمیه‌بندی و واگذاری سهام هر فردی به او» در مورد سهام‌دهی، دو نمونۀ آن است. امام صادق(ع) در مورد پخت و پز، فرمول «اندازه‌گیری مواد تغذیه» را توصیه کرد و فرمود: اندازه‌گیری مایۀ برکت است و در پاسخ پرسشی دربارۀ نیازمندی‌های مصرفی خانواده و سهام‌دهی آن، ضمن برشماری آنها، بر استاندارد‌سازی مصرف از راه اصل «برنامه در مصرف» و داشتن فرمول‌هایی مانند «هزینه‌کردن یک روز در میانِ برخی کالاها»، «مصرف سه روز در میان برخی مواد مصرفی» و «سهمیه‌بندی و واگذاری سهام هر فردی به او» تأکید کرده و آن را به همگان توصیه نموده و افزوده است: «من این برنامه را در زندگی خود نیز اجرا می‌کنم» تا هر کسی به تناسب خود آن را هزینه کند؛ چنان‌که امام رضا(ع) از راهبردهای اصولی مدیریت هزینۀ زندگی و برنامه‌داشتن در مصرف را به این امر دانسته که مؤمن در زمستان - که فصل سرماست و به گرمایش بیشتری نیاز هست - برای تأمین هزینۀ گرمایش از دیگرهزینه‌ها بکاهد. این کارها علاوه بر سامان‌دهی مصرف و بازداری از هزینه‌های بیهوده، مایۀ آرامش و رضایت عمومی خانواده است.

معیارمندی هزینه‌های غیرشخصی

امام صادق(ع) معیار قرض‌دهی را توان قرض‌گیرنده در پرداخت دَین با داشتن بنیۀ مالی ذکر کرده است و در مورد کمک به نیازمندان، برخی از معیارهای آن را ناتوانی همه‌جانبه نیازمند در رفع نیاز از یک سو و پرهیز از بخشش بی‌اندازه - به‌گونه‌ای که بخششِ به ناتوان، مایه نیاز خود بخشنده نشود - از سوی دیگر دانسته و به آن عمل کرده است.

تولید شغل برای دیگران

در دورانی که اسیران جنگ‌ها به صورت برده به درون جامعه اسلامی راه می‌یافتند و علی‌رغم ناسازگاری برده‌داری با فرهنگ اسلام، این افراد به‌ناچار باید برده می‌ماندند، چون رهایی آنان در جامعه به صورت بیکار، مایۀ فساد اجتماعی بود و از سوی دیگر کاری مناسب آنان هم وجود نداشت، ناگزیر به صورت برده در اختیار افراد قرار می‌گرفتند. امامان به انگیزۀ تربیت آنان و فراهم‌آوردن عرصۀ زندگی مستقل برای آنان، آنها را در کنار خود به کار و تولید وا می‌داشتند و ضمن تربیت اسلامی و آموزش حرفه به آنان، بن مایۀ زندگی را در اختیارشان می‌گذاشتند و برای آنان تولید شغل می‌کردند. امیرمؤمنان(ع) با به‌کارگیری تعدادی از این افراد مانند ابانیزر، رَباح، جُبیر زُریق و... در باغ‌ها و مزرعه‌های خود، در دورۀ باروری این مزرعه‌ها، بخشی از آنها را به این افراد واگذار و آنان را به زندگی جدید وارد کرده‌اند؛ افزون بر آنکه برخی از افراد به نام نیروی کار در کنار زندگی معصومان، همکاری داشته و درآمدی داشتند؛ برای نمونه می‌توان از عذافر، مصادف و معتِّب در زندگی دو امام صادق و کاظم(ع) نام برد.

مدارا و گشاده‌رویی

این اصل از اصول توصیه‌شدۀ در معیشت است که در قول و فعل معصومان(ع) جای داشت؛ چه مدارای افراد با یکدیگر باشد یا مدارای با دیگر موجودات و یا مدارای در امور مالی و هزینه‌ای زندگی که از راه مصرف به‌اندازه و بدون ریخت و پاش قابل اجراست. هر یک از اینها سبب توسعۀ رزق است؛ چراکه مدارای با مردم، مایۀ دوستی و توجه آنان به آدمی و در پی آن، سودمندی گوناگون از جمله سود اقتصادی است. مدارای در معیشت هم، سامان‌یابی مصرف و دوری از هزینه‌های بیهوده است. مدارا با دیگرمخلوقات خدا محبت الهی را در پی دارد؛ به همین جهت توسعۀ بی‌حساب هزینه‌ها، تبذیر (بریز و بپاش) دانسته شده و از آن مذمت شده است و اشاره شده که مال آدمی با مصرفِ با حساب و به‌اندازه ماندگار و با هزینه‌های بی‌حساب نابودشدنی است.

امام صادق(ع) بازار‌خرید مالی خود را برای خریدن چیزی به بازار فرستاد و او را از خریدن کالای کسی که در تنگنای زندگی است، بازداشت و فرمود: در این معامله برکتی نیست؛ چراکه فروشندۀ ابزارِ مورد نیازِ زندگی با اینکه به آن نیاز دارد، از سر ناچاری آن را به فروش می‌گذارد؛ پس نباید چنین مالی را از دستش درآورد. این‌گونه مدارا با مردم و توجه به حفظ قوام زندگی و فرونپاشیدن ابزار معیشت آنان از اصول کسب و معیشت مالی در سیرۀ معصومان است.

اینها نمونه‌هایی از اصول راهبردی معصومان‌(ع) در معیشت است که با به‌کارگیری خردمندانۀ آنها، فعالیت‌های اقتصادی را پی می‌گرفتند.

منابع

1. مقدسی، یدالله، سیره معیشتی معصومان