بنی‌غافق

این مدخل زیرشاخهٔ بحث ازد است. مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

نسب بنی غافق

در ذکر نسب مردم این قوم اختلاف شده است. دلیل این اختلاف را هم باید در تشتت آرای علمای نسابه در عدنانی بودن یا ازدی (قحطانی) بودن قبیله عک -قبیله مادری بنی غافق- جستجو کرد. جمعی از ایشان، قبیله عک -و به تبع بنی غافق- را از فروعات و شعب قبیله ازد -از قبایل بزرگ قحطانی- دانسته، در آرایی که مشهورترین آنها دو قول: «غافِق بن شاهد بن عک (حارث) بن عدنان (عدثان) بن عبدالله بن أزد» و «غافق بن عاص (عاصی) بن عمرو بن مازن بن ازد» است، قبیله عک و غافق را قحطانی نسب داده‌اند. گروهی نیز این طایفه را در شمار قبایل عدنانی ذکر کرده، نسب کامل آن را «غافق بن شاهد بن عکّ بن دیث بن عدنان بن ادد بن زید بن یشجب بن عریب بن زید بن کهلان بن سبأ» عنوان کرده‌اند. منابع هم هستند که به نقل از زبیر (ابوعبدالله الزبیری)، آن دسته از عکّ که در یمن، سوریه، مصر و مغرب حضور دارند را از نسل عدنان، و آنهایی که در شرق ساکنند را، از نسل ازد دانسته‌اند.

غافق فرزندانی به اسامی لعسان، مالک و قیاته داشت. از مالک، رهنه و صحار، و از لعسان بن غافق، حوثه، اسلم، وائل، زبّان، و خضران‏، و از قیاتة بن غافق: أحدب، أوفی، أسلم، خدران و به نقلی اسلیم متولد گردیدند که از نسل آنها و فرزندانشان طایفه بزرگ بنی غافق شکل گرفت. از مهمترین شاخه‌ها و شعب این طایفه می‌توان به: بنی قیانه، بنی تیم، بنی ربان یا به نقلی بنی ریان بن اکرم بن لعسان، جُدران (جُذران)، بنی حرثه، بنی احدب بن قیاته (آل احدب)، بنی حرقه، بنی دهنة بن مالک، بنی غمر، بنی قیافه، بنی مَناره، بنی حَمدی بن بادی، بنی سحبل بن غافق، بنی عمک، ربانیون، بنی عبدالجبار، بنی أسلم بن قیانه، آل کسیع و... اشاره کرد. ضمن این که «اشرف الرسولی»، مقاصره، رماة، مدانه و مغالسه را هم در شمار طوایف بنی غافق برشمرده است.

مواطن بنی غافق

به نظر می‌رسد غافقی‌ها هم در ایام جاهلی بمانند قبیله مادری خود عکّ، در تهامه یمن ساکن بوده‌اند. این قلمرو، از وادی ذؤال در جنوب تا وادی مور در شمال تهامه امتداد داشته است. «همدانی» (م ۳۳۸ هجری) در توصیف سکونتگاه‌های عک می‌نویسد: «ذوال المعقر و الکدراء سرزمینی‌هایی هستند که ساکنانش متشکل از دو قبیله عک و اشعر است. عک در این سامان، همراه با جمعی اندک از خولان در سرتاسر صحرای اطراف آن سکونت دارند. پس از آن، المهجم یا همان شهر سردد است که بیشتر دره آن، از جمله قسمت‌های علیا، سفلی و شمالی آن متعلق به عک است. در مور هم که یکی از منابع اصلی آب یمن است، شهری به نام «بلحه» وجود دارد که متعلق به عک است». وی در بخش دیگر کتاب خود در ضمن اشاره به قلمرو سرزمینی ازد در یمن می‌نویسد: «قبیله ازد در دوران جاهلی در أزال اطراف سرزمین همدان، نزدیک پادشاه حمیر در آن زمان، ساکن گردیدند تا اینکه از هر حیث قدرتمند شدند. پس به جانب سهام و رمع رفتند و از آنجا در ذؤال فرود آمدند و غافق را بر آن چیره کردند. آنها مدتی در تهامه ماندند تا اینکه بین آنها و بین قبیله عک و طوایفش اختلاف افتاد. و.».. از مخلافی در یمن که در مقابل آن بندر «دهلک» قرار دارد، و نیز سرزمین حجاز و از جمله کوه معروف آن «خامِر» هم در برخی منابع در شمار منازل قدیمی بنی عک و طوایفش از جمله غافق نام برده شده است.

دیگر مصادر نیز از تهامه، یمن، حجاز و مناطق اطراف آن به عنوان مساکن عک یاد کرده، در ذکر حدود جغرافیایی آن گفته‌اند که: «اگر از اثایه تا الفرع و غیقه به طرف جاده مکه حرکت کنی، تا زمانی که وارد مکه شوی، محدوده جغرافیایی تهامه است. این منطقه و فراتر از آن، -که سرزمین‌های «عک» را نیز شامل می‌شود،- همه در محدوده تهامه هستند». وی سپس با ذکر این مطلب که گاه سرزمین عک به یمن ضمیمه می‌شود، در بخش دیگر کتاب خود می‌افزاید: «آنچه [در بخش غربی نجد] به دریا می‌رسد، یعنی: سِهام، سِردد، زُبَید و رَمع، جزء سرزمین عک است». بکری (م ۴۸۷ هجری) نیز در تشریح کاملتر حدود و ثغور سرزمین عک می‌نویسد: «عک، منطقه‌ای از مناطق تهامی مکه است. گفته می‌شود اولین ساکن آنجا، عک بن عدنان با نام اصلی «حارث» بود. از این‌رو، این مخلاف (منطقه)، به نام او «عک» نامگذاری شد». علاوه بر تهامه، از نجد و عراق هم به عنوان وطن گروهی از غافقی‌ها نام برده شده است.

فرزندان غافق، پس از اسلام و در پی فتوحات اسلامی به سرعت در سرزمین‌های مفتوحه متفرق شدند و علاوه بر سرزمین‌های اصلی خود حجاز و یمن، سرزمین‌هایی چون عراق، شام و مصر و سپس اندلس را مأوا و مسکن خود قرار دادند. از مصر، بعد از حجاز به عنوان اصلی‌ترین سکونتگاه‌های قوم عک و طوایفش -به‌ویژه غافق- در دوران اسلامی یاد شده است. غافقی‌ها در سرتاسر این سرزمین به‌ویژه جیزه (قاهره) و فسطاط رحل اقامت افکندند. «مقریزی» (م ۸۵۴ هجری) در ذکر حدود سرزمینی این قوم در مصر، خطّه غافق را ادامه خطه لخم تا خطه الظاهر، در کنار درب الأعلام برشمرده است. گفته شده که پس از پایان فتوحات اسلامی در مصر (در سال ۲۰ هجری) و بعد از تأسیس شهر «فسطاط» توسط عمرو بن عاص و تبدیل آن به پایتخت جدید مصر، زمین‌هایی از سوی امارت تازه تأسیس این منطقه، برای لشکریان حاضر در مصر، جهت اسکان در این شهر، در نظر گرفته شد که هر یک از این زمین‌های اختصاصی به نام هر قبیله معروف و شناخته شده بود. از جمله این قبایل بنی غافق بودند. از مردمان شاخه‌های متعدد قبیله بنی غافق که در مصر سکونت یافتند می‌توان به اسامی: بنی تَیَم، بنی دهنة بن مالک، بنی احدب یا آل احدب و بنی حرقه اشاره کرد. ضمن این که از قَیانه یا بنی قِیانه هم، در شمار ساکنان این سامان به‌ویژه صعید مصر یاد شده است. بنی عبدالجبار، بنی جذران، ربانیون و بنی حمد نیز از دیگر شعب قبیله بنی غافق بود که در فسطاط مصر برای خود جایگاهی ترتیب داده بودند. بنی جذران و بنی حمد در این شهر، مسجد خاص خود داشتند که به نامشان معروف بود.

ابن ابی الحکم (م ۲۵۷ هجری) در تشریح دقیق‌تر منازل بنی غافق در فسطاط می‌نویسد: «چنانچه، اگر کوچه اشهب را در پیش بگیرید، هر آنچه در سمت راست شما هنگام رفتن به سمت الموقف است، متعلق به غافِق است و هر آنچه در سمت چپ شماست تا رسیدن به الموقف، متعلق به ازد است». وی سپس در بخش دیگر از کتاب خود می‌افزاید: «از درب السرّاجین تا منازل بنی‌وردان، هر چه در سمت راستت است، از آن غافق است تا به مسجد فهم الجمرات برسی، سپس به الصّفا، و بعد، مساجد جذران از شاخه‌های غافق و سپس به مسجد احدب و مسجد زمام می‌رسی که گفته می‌شود مدفن محمد بن ابی‌بکر است». او همچنین می‌نویسد: «سپس وقتی از حمام سهل به سمت محله بنی مهره می‌روی، کوچه بنی غافق و پس از آن کوچه بنی حمد از تیره‌های بنی غافق در سمت چپ تو قرار دارد که روبروی قسمت زنانه حمام سهل است. در این کوچه مسجد ابوموسی غافقی قرار دارد و در آن کوچه مسجد دیگری نیست. از دار مطر تا مسجد عبدالله، آنچه در سمت راست توست، از آن ربانیین از شاخه‌های غافق است».

«پس از آنکه از مسجد عبدالله به دار ابن هجاله غافقی می‌رسید، منازل بنی غافق در سمت راست و چپ شما قرار دارند. در دار ابن هجاله غافقی بود که محمد بن ابی بکر هنگام ورود عمرو بن عاص به مصر در صفر سال ۳۸ هجری و در پی محاصره شهر توسط سپاه شامی، پنهان شد. این خانه مجاور مسجد الزنج است. جلوی درب ورودی آن، صندل‌های سندی ساخته شده و در داخل آن سنگ‌های آسیاب قرار دارد. منازل غافق در این محله که به طایفه بنی دهنه اختصاص دارد، از مسجد بادی تا دار ابراهیم بن صالح و تا مسجد ابراهیم القرّاط امتداد دارد». ابن ابی الحکم در ادامه می‌افزاید: «محلات غافق بیشتر از آنچه ذکر کردیم، است؛ آنچه ذکر شد تنها بخشی از آنهاست». نقل شده که قبایل غافق و مهره، مدتی بعد، با توسعه خطه و محدوده اسکان شهری خود در فسطاط، از شرق به صحرا و از ناحیه شمال به «الفضاء» رسیدند.

شام و مناطق اطراف آن از جمله فلسطین و شهر معروف آن طبریه و نیز بحرین، عمان و ایران و شهرهای بزرگ آن: نیشابور و استرآباد هم از دیگر منازلی بود که مقصد افرادی از این قوم معرفی شده است. ضمن این که از زمین‌های فراخ و پهناور غرب لامیه در حومه سِهام در یمن به عنوان بلاد مردم بنی عَمَک، همچنین، مناطق بین القحریّه و المقصّریه و الرامی در شمار مساکن جمعی از مردمان تیره‌های قیانه، مقاصره و دهنه معرفی شده‌اند. از جمله این ساکنان می‌توان به لعسان اشاره کرد که کوه بالای القحریه به نام او نامگذاری شده است. مقصّر سرشاخه طایفه مقاصره هم از دیگر افراد این قوم است که سرزمین محل سکونت شان به نام او، «مقصّریّه» نامیده می‌شود.

عراق و به‌ویژه شهر بزرگ آن کوفه را نیز دیگر موضعی گفته‌اند که جمعی از مردم بنی غافق متوطّن شده بودند. غافقی‌ها در این شهر، بخش قابل توجهی از جمعیت شهر را به خود اختصاص داده بودند؛ چندان که آنان همراه با گروههایی از بارق، ثماله و غامد در کنار ازدیان کوفه متشکل از قبایل اوس، خزرج، خزاعه و اسلم بخشی از جمعیت «اسباع کوفه» را به خود اختصاص داده بودند. جزیره فراتیه هم دیگر منطقه عراق بود که پذیرای جماعتی از مردم طایفه آل کسیع بود.

سرزمین اندلس را هم باید از مهمترین مواطن اسلامی قوم غافق در دوران اسلامی برشمرد. این سرزمین که «ابن خلدون» (م. ۸۰۸ هجری) آن را در قسم چهارم اقالیم کتاب خود جای داده است، موطن جماعتی بزرگ از فرزندان غافق بود. غافقی‌های اندلس، عمدتاً در شمال قرطبه در جوف ساکن بودند و منزلشان در این منطقه به نامشان، «غافق» نامیده می‌شد. برخی نیز غافق را نام قلعه‌ای در اطراف «فحص البلوط» دانسته‌اند. ضمن این که «شقوره» از نواحی جیّان اندلس هم از دیگر نقاطی بود که عمده ساکنانش را غافقی‌ها تشکیل داده بودند. همچنین جمعی از فرزندان عبدالرحمن بن عبداللّه غافقی -امیر اندلس- در مرنیانة الغافقیین در نزدیکی إشبیلیه (سویل)، در کنار رودخانه کبیر (النّهر الأکبر)، آرام گرفته بودند. سرقسطه، وشقه، البیری و اشبیلیه نیز از دیگر مناطق اندلس گزارش شده است که در آن مردمانی از بنی غافق منزل گزیده بودند.

بنی غافق و دوران جاهلیت

از تاریخ جاهلی این قوم اخبار چندانی به‌دست نیامده است. شاید بتوان اخبار حضور سملقة بن مری بن فجّاع به عنوان فرمانده قبیله عک در نبرد با غسّان و نیز برخی ازدواج‌های جاهلی که در واقع کارکردی مشابه پیمان‌های میان قبیلگی داشتند را تنها اطلاعات به‌دست آمده از این قوم در این دوره دانست. از جمله وصلت‌های جاهلی صورت گرفته غافقی‌ها با اقوام دیگر می‌توان از ازدواج الحاف بن قضاعه با عرمد بنت غافق بن حارث بن عک بن عدنان، ازدواج عیلان بن مضر با شقیقه بنت غافق بن شاهد بن عک -مادر قیس بن عیلان- و نیز پیوند سببی انمار بن اراش با هند دختر مالک بن غافق بن شاهد بن عک -مادر افتل (خثعم)- یاد کرد. ذکر نام سملقة بن مری بن فجاع به عنوان اولین فردی که موی جلوی سر زندانی را برید و او را آزاد کرد هم، از دیگر اخبار جاهلی مرتبط با این قوم است.

به نظر می‌رسد غافقی‌ها نیز بمانند قبیله مادری‌شان عک و بسیاری دیگر از قبایل جزیرة العرب در عصر جاهلیت بت می‌پرستیدند. بنی عک بتی مخصوص به نام «المنطبق» داشتند که همراه با سلف و اشعر به عبادت آن اشتغال داشتند. آنان به هنگام زیارت کعبه، نزد بت خود می‌ایستادند و در پیشگاه آن نیایش می‌کردند سپس تا ورود به کعبه تلبیه می‌گفتند. تلبیه عک و اشعر نحج للرحمان بیتاً عجباً *** مستراً مضبباً محجباً بود.

اسلام بنی غافق

به نظر می‌رسد پذیرش اسلام عمومی در این قوم به سال نهم هجری (عام الوفود) و در پی اعزام هیأتی از این طایفه به مدینه صورت گرفته است. نقل است که جلیحة بن شجار بن صحار غافقی همراه با جماعتی از قوم خود محضر پیامبر(ص) رفتند و گفتند: «ما سران قوم خود هستیم و مسلمان شده‌ایم و سهم زکات خود را از اموالمان بیرون کرده‌ایم و در محل خود نگهداری می‌کنیم». حضرت فرمود: «آنچه برای دیگر مسلمانان و بر عهده ایشان است برای شما هم خواهد بود». عوز (عوذ) بن سریر غافقی هم که از همراهان جلیة بن صحار در این وفد بود گفت: «ما به خدا ایمان آوردیم و از رسولش پیروی می‌کنیم». از معدود اخبار این قوم در دوران حیات نبی اکرم(ص)، حضور برخی از مردم این قوم از جمله مالک بن عباده غافقی در واقعه حجة الوداع است که در حدیثی از او، بدان اشاره شده است.

بنی غافق و دوران خلفا

اخبار بنی غافق در دوران خلافت خلفای ثلاث، تقریباً منحصر به اخبار حضور آنها در فتوحات اسلامی مصر است. گفته شده که پس از ورود عمر بن خطاب به الجابیه در سال ۱۸ هجری، پیشنهاد فتح مصر از سوی عمرو بن عاص به وی ارائه گردید. عمرو، ضمن سخنانی، انجام فتوحات در مصر را مایه قوت مسلمین و کسب اموال بسیار دانست. این پیشنهاد، هر چند در ابتدا با مخالفت عمر همراه گردید، اما اصرار عمرو بن عاص، سرانجام خلیفه را به انجام فتوحات محدود در مصر راضی کرد. او چهار هزار و به نقلی ۳۵۰۰ رزمنده از عک -که یک سوم آن را غافقی‌ها تشکیل می‌دادند،- را به فرماندهی عمرو بن عاص جهت انجام فتوحات به مصر اعزام کرد. «فرما» نخستین موضعی بود که این نظامیان به آن حمله بردند و موفق شدند پس از دو ماه نبرد، آن را فتح کنند. سپس آنها به «بلبیس» و بعد «ام دنین» (مقس) رفتند و این مناطق را نیز بر فتوحات خود افزودند. غافقی‌ها در فتح اسکندریه و فسطاط در سال ۲۰ هجری نیز در کنار قبیله مادری خود عک حضوری چشمگیر داشتند. رزمندگان عکی -و از جمله آنها غافقی ها- پس از پایان فتوحات اسلامی در مصر، در سرتاسر مصر به‌ویژه «جیزه» (قاهره فعلی) مستقر شدند. همچنین، بعد از تأسیس شهر «فسطاط» توسط عمرو بن عاص و تبدیل آن به پایتخت جدید مصر، زمین‌هایی از سوی امارت تازه تأسیس این منطقه، برای لشکریان حاضر در مصر، جهت اسکان در این شهر، در نظر گرفته شد که هر یک از این زمین‌های اختصاصی به نام هر قبیله معروف و شناخته شده بود. از جمله این قبایل بنی غافق بودند که در آن شهر محله‌ای مختص خود داشتند. در برخی مصادر نقل شده که قبایل غافق و مهره، مدتی بعد، با توسعه خطه و محدوده اسکان شهری خود، از شرق به صحرا و از ناحیه شمال به «الفضاء» رسیدند. محلات غافق در مصر از حیث کثرت، به اندازه‌ای بود که برخی منابع، آن را غیر قابل شمارش توصیف کرده‌اند. از جمله شرکت‌کنندگان غافقی فتوحات مصر که نامی از آنها در تاریخ به ثبت رسیده است می‌توان به نام بشر بن عبدالله بن صحار غافقیو نیز عبدالله و عبدالرحمن پسران هجالة بن افلح بن قیس اشاره کرد که همراه با پدرشان در آن حضور یافته بودند.

بنی غافق و دوران خلافت امام علی(ع)

از معدود اخبار به‌دست آمده از بنی غافق در دوران حکومت امیرالمؤمنین(ع) می‌توان به همراهی برخی از ایشان از جمله ایاس بن عامر غافقی مناری در جنگ‌های آن حضرت یاد کرد. ایاس از اصحاب و شیعیان امام علی(ع) بود که پس از آمدن آن حضرت به کوفه، خود را از مصر به کوفه نزد امام(ع) رساند و در معیّت ایشان در جنگ‌های آن حضرت حضور یافت. عبدالله بن زُرَیر (متوفی ۸۰ هجری) را هم از دیگر مشاهیر تابعین و از یاران و حامیان برجسته امام علی(ع) گفته‌اند. او نیز از مصر، خود را به کوفه، محضر امیرالمؤمنین(ع) رسانده بود. وی از مشارکت‌کنندگان در جنگ صفین بود.

واقعه شهادت محمد بن ابوبکر -فرماندار امیرالمؤمنین(ع) در مصر- نیز از دیگر اخبار ایام حکومت امام علی(ع) است. غافقی‌های مصر گرایش‌های علوی داشتند شاید از همین رو بود که پس از هجوم لشکریان شام به فرماندهی عمرو بن عاص به مصر در سال ۳۸ هجری و شکست محمد بن ابوبکر از آنها، وی به محله غافقی‌ها پناه برد و در منزل ابن هجاله غافقی پنهان شد. غافقی، خواهری ضعیف النفس و ترسو داشت. زمانی که معاویة بن حُدیج و افرادش به دنبال محمد به منزل ابن هجاله غافقی آمدند، او از بیم جان برادر، آنها را به سوی محمد بن ابی بکر راهنمایی کرد. معاویه بن حُدیج نیز، محمد را به اسارت گرفت و سپس به شهادت رساند. پس از شهادت محمد بن ابوبکر، محمد بن جعفر بن ابیطالب که از همراهان او در مصر بود، مخفی شد و سپس مدتی بعد، با راهنمایی مردی از تیره غافق به فلسطین گریخت و خود را به یکی از دایی‌های خود از خثعم رساند.

بنی غافق و دولت امویان

تعاملات بنی غافق با امویان را باید در دو گونه همراهی و رویارویی تفسیر کرد. غافقی‌های مصر -همان‌گونه که گفته شد- گرایش‌های علوی داشتند. برای همین، ازدیان عراق، زمانی که توسط زیاد بن ابیه (۴۵-۵۳ هجری قمری) بواسطه احساسات ضد اموی‌شان به آنجا تبعید شدند، در همسایگی غافق در مصر مسکن گزیدند. همین گرایش موجب شد هنگامی که عبدالرحمن بن جحدم فهری توسط عبدالله بن زبیر به عنوان فرماندار مصر (۶۴-۶۵ هجری قمری) منصوب شد، قبیله غافق به او بپیوندند و به خصومت با دولت امویان بپردازند. به همین دلیل هم، در ایام محاصره ابن زبیر در مکه، متحمل سختی‌هایی شدند. از معدود اخبار همراهی این قوم با حاکمیت بنی امیه نیز می‌توان از حضور عبدالرحمن بن مخمر غافقی در فتوحات اسلامی این دوره و همراهی وی با عقبة بن عامر جهنی -از امرای بزرگ معاویة بن ابوسفیان- در فتوحات دریایی او اشاره کرد. ضمن این که از موالیان آنها هم می‌توان از عبدالله بن محمد بن حکیم بن ابی سعد دهنی -مولی دهنه- نام برد که خود، پدر و جدش، هر سه از عرفای بنی دهنه -از طوایف بنی غافق- به شمار آمده‌اند.

شاید بتوان از عبدالرحمن غافقی به عنوان مهمترین و مشهورترین شخصیت رجالی بنی غافق در دوران حکومت بنی امیه یاد کرد. ابوسعید عبدالرحمن بن عبدالله بن بشر غافقی، امیر اندلس و از بزرگترین و شجاع‌ترین فرماندهان دوران فتوحات بود. او به افریقیه کوچید، سپس نزد سلیمان بن عبدالملک (حک. ۹۶-۹۹ هجری) به دمشق آمد، آن‌گاه به مغرب بازگشت و به موسی بن نصیر و پسرش، عبدالعزیز - که در اندلس مقیم بودند - پیوست و فرماندهی ساحل شرقی اندلس را به عهده گرفت. پس از مرگ سمح بن مالک (در سال ۱۰۲ هجری)، بر قدرت نظامی عبدالرحمن افزوده شد، بنابر این به أربونه نقل مکان کرد، جایی که مسلمانان، او را به عنوان امیر انتخاب کردند و فرماندار افریقیه او را تأیید کرد. مدتی بعد، در پی اختلافی که بین او و عنبسه بن سحیم -از فرماندهان بزرگ اندلس- به وقوع پیوست، عبدالرحمن در سال ۱۰۵ هجری از امارت اندلس برکنار، و به جای او عنبسة بن سحیم کلبی به امارت این سرزمین منصوب گردید. هنگامی که عنبسه در سال ۱۰۷ هجری در نبرد با فرنگیان در منطقه گل (فرانسه کنونی) کشته شد، عده‌ای از امرا، فرمان‌روایی بر اندلس را عهده‌دار شدند که حکومت هر کدام از آنان دوامی نداشت. در این مدت، عبدالرحمن همراه با دیگر جنگاوران مشغول انجام فتوحات بود تا این که در سال ۱۱۲ هجری هشام بن عبدالملک (حک. ۱۰۵-۱۲۵ هجری)، عبدالرحمن غافقی را به امارت اندلس برگزید. وی آماده فتح سرزمین گل شد و اعراب را از یمن، سوریه، مصر و شمال آفریقا به یاری فرا خواند. با پیوستن گروه‌های مختلف به او، وی پس از عبور از سلسله کوه‌های «برانس»، با سپاهی از عرب‌ها و بربرها در دو منطقه «اکیتانیا» و «بورگونی»، نفوذ کرد. او بر شهر «بردو» مستولی شد و پس از فراری دادن سپاه «شارل مارتل»، به قصد رخنه در عمق فرانسه پیش رفت. «شارل مارتل» سپاه خود را جمع کرد و سپاه بزرگی از «گلها» و «ژرمن‌ها» فراهم آورد و نبرد خونینی در «بواتیه» در نزدیکی رودخانه «لوار» ترتیب داد که به کشته شدن عبدالرحمن در آن و عقب‌نشینی مسلمانان انجامید.

مشاهیر و معاریف بنی غافق

از مشاهیر و معاریف جاهلی این قوم می‌توان از غافق بن شاهد بن عک -سرشاخه این قوم- و دخترانش شقیقه بنت غافق بن شاهد -همسر عیلان بن مضر و مادر «قیس بن عیلان»-، عرمد بنت غافق -همسر الحاف بن قضاعه- و نوه‌اش هند بنت مالک بن غافق بن شاهد -همسر انمار بن اراش و مادر «خثعم»- و نیز رجال بزرگی چون سملقة بن مری بن فجاع -فرمانده قبیله عک در نبرد با غسّان- یاد کرد. از مشاهیر بزرگ آنها در دوره اسلامی نیز علاوه بر اصحابی نظیر: مالک بن عباده غافقی از اصحاب نبی اکرم(ص) و از راویان آن حضرت، ابوموسی عبدالله بن مالک غافقی ازدی، جلیحة بن شجار بن صحار غافقی -رییس وفد کنندگان بنی غافق به مدینه-، عوز بن سریر غافقی از همراهان جلیة بن صحار در وفد بنی غافق به مدینه، ابومسلم غافقی، مؤذّن عمرو بن عاص در مصر، باید به ذکر نام افرادی چون: هجالة بن افلح بن قیس غافقی و پسرانش عبدالله و عبدالرحمن از شرکت‌کنندگان در فتوحات مصر، عبدالرحمن بن مخمر غافقی از فاتحان اسلامی و از همراهان عقبة بن عامر جهنی -از امرای بزرگ معاویة بن ابوسفیان- در فتوحات دریایی او، حکیم بن ابی سعد دهنی و پسرش محمد بن حکیم و نوه‌اش عبدالله بن محمد بن حکیم دهنی هر سه از موالیان بنی غافق و از عرفای این قوم و ابوسعید عبدالرحمن بن عبدالله بن بشر غافقی امیر اندلس و از بزرگترین و شجاع‌ترین فرماندهان دوران فتوحات پرداخت. ضمن این که بشر بن عبدالله بن صحار غافقی از فاتحان مصر، عیسی بن ابوزبیر غافقی از سران و اشراف قوم، عبدوس بن معلی بن عبدوس قیانی از ادبای بنی غافق، هشام بن ولید غافقی از علمای علم نحو، محارب بن قیس کسعی شاعر و ضرب المثل عرب در ندامت و پشیمانی، محمد بن قسوم بن أسلم غافقی چشم پزشک شهیر اندلسی و صاحب کتاب «المرشد فی طب العین»، ابوجعفر احمد بن محمد غافقی از بزرگترین داروشناسان اندلس در قرن ششم هجری و ابوعبدالرحمن عبداللّه بن عقبة بن لهیعه حضرمی غافقی، ‏راوی، قاضی و عالم بزرگ بنی غافق نیز از دیگر اعلام و رجالی بودند که به این قوم منسوب شده‌اند. از ابوعمران غافقی تابعی، ابوعتاب حماد بن صفوان بن عتاب غافقی قیافی مصری، ابوالعباس یحیی بن ایوب غافقی، ابوعبید عفیف بن عبید بن عفیف غافقی دهنی، عبدالله بن عبدالرحمن غافقی، ابورباح اسماعیل بن فلیح بن رباح غافقی، یسع بن عیسی غافقی، ابومسعود ماضی بن محمد بن مسعود تیمی غافقی و ابویعقوب اسحاق بن یزید جذرانی غافقی و از موالیان آنها: خطاب بن اسماعیل محدث اندلسی، ابویحیی یحیی بن مالک غافقی، ابوسعید عثمان بن عتیق حرقی، محمد بن نصر بن روح غافقی معروف به «ابوبکر الخواص»، عبدالله بن اسحاق بن ابراهیم غافقی، اسحاق بن یزید بن ابی سکن جذرانی، ابوموسی عیسی بن ابراهیم بن عیسی احدبی، و ناقل بن عبید غافقی -همگی از راویان و محدثان این طایفه،- در کنار علمایی چون: ابومحمد لبیب بن عبدالمؤمن بن لبیب حرثی مصری غافقی از فقها و راویان و عالم به اخبار مغرب، عبدالکبیر بن محمد غافقی راوی و فقیه این قوم، ابوخالد هاشم بن محمد بن غانم فقیه، نحوی و شاعر اندلس، خالد بن زیاد بن خالد غافقی دهنی از علما و عرفای این قوم، عبدالله بن بری بن عبدالجبار از بنی عبدالجبار ساکن مصر از علمای بزرگ عرب و صاحب کتب عدیده‌ای همچون غلط الضعفاء و الفقهاء و.... از علمای قرن ۶ هجری، محمد بن فطیس بن واصل غافقی بیری فقیه و راوی اندلسی، ابوالعباس ولید بن بکر بن مخلد اندلسی غمری معروف به «ابوالعباس الغمری»، فقیه مالکی مذهب و ادیب اهل اندلس و صاحب کتاب تاریخ، عبدالجبار بن احمد بن عبدالجبار همدانی استرآبادی از بنی عبدالجبار مکنی به ابوالحسین و معروف به «قاضی القضات»، شیخ معتزله در عصر خود و قاضی ری و یحیی بن ابراهیم عمکی از علمای صاحب تألیف به عنوان دیگر معاریف این قوم یاد شده است. از شمار شخصیت‌های بزرگ شیعی و اصحاب و راویان ائمه اطهار(ع) که به این قوم نسبت داده شده‌اند هم باید از رجال بزرگی چون: ایاس بن عامر غافقی مناری از تابعین و از اصحاب و شیعیان امام علی(ع) و از راویان آن حضرت، عبدالله بن زریر از مشاهیر تابعین و از یاران و حامیان برجسته امام علی(ع) و علمایی نظیر سلیمان بن احمد بن حسین غافقی بحرانی قطیفی معروف به سلیمان قطیفی از آل عبدالجبار غافق از عالمان قرن ۱۳ هجری و صاحب کتاب «النجوم الزاهره فی فقه العترة الطاهره» و «شرح فصول محقق طوسی» و.... و علی بن احمد بن حسین قطیفی از آل عبدالجبار، فقیه امامی از اهالی قطیف عربستان مؤلف کتب «مبسوط» و «متوسط» از علمای قرن ۱۳ هجری نام برد.

منابع

1. حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت