ترجمه و تفسیر نهج البلاغه (کتاب)
ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، مجموعهای بیست و هفت جلدی است به زبان فارسی که به ترجمه، شرح و تحلیل جامع خطبهها، نامهها و حکمتهای نهجالبلاغه با رویکردی فلسفی، کلامی، عرفانی، فقهی، حقوقی و جامعهشناختی میپردازد. این مجموعه به قلم محمد تقی جعفری نوشته شده و توسط دفتر نشر فرهنگ اسلامی به چاپ رسیده است.
| ترجمه و تفسیر نهج البلاغه | |
|---|---|
 | |
| زبان | فارسی |
| نویسنده | محمد تقی جعفری |
| موضوع | |
| مذهب | شیعه |
| ناشر | انتشارات دفتر نشر فرهنگ اسلامی |
| محل نشر | تهران، ایران |
| سال نشر | ۱۳۷۶ ش |
| تعداد جلد | ۲۷ |
| فهرست جلدها | جلد اول، جلد دوم، جلد سوم، جلد چهارم، جلد پنجم، جلد ششم، جلد هفتم، جلد هشتم، جلد نهم، جلد دهم، جلد یازدهم، جلد دوازدهم، جلد سیزدهم، جلد چهاردهم، جلد پانزدهم، جلد شانزدهم، جلد هفدهم، جلد هجدهم، جلد نوزدهم، جلد بیستم، جلد بیست و یکم، جلد بیست و دوم، جلد بیست و سوم، جلد بیست و چهارم، جلد بیست و پنجم، جلد بیست و ششم، جلد بیست و هفتم |
دربارهٔ کتاب
ترجمه و تفسیر نهجالبلاغه، شرح فارسی و گسترده از علامه محمدتقی جعفری است که دریغا ناتمام ماند. این شرح دارای مباحث طولانی و استطرادی فراوانی است.
ویژگیهای ترجمه و تفسیر نهجالبلاغه:
- تحلیل شخصیت امام علی(ع): جلد اول ترجمه و تفسیر نهجالبلاغه به معرفی شخصیت بیهمتای امام(ع) پس از پیامبر(ص)، اختصاص دارد که مشتاقان علوی از خواندن آن بینیاز نیستند؛
- ترجمه مفهومی: هر خطبه پس از آنکه به طور کامل نقل میشود، ترجمهای مفهومی به همراه جلوههای زیبای متن دارد. به دیگر سخن، بازگردان مفهوم برای علامه از بازگردان واژهها اهمیت بیشتری دارد؛
- رابطه قرآن و نهجالبلاغه: در ترجمه و تفسیر نهجالبلاغه سعی بر آن است که رابطه قرآن و نهجالبلاغه با بیان شواهدی از آیات قرآن و اشاراتی که کلام امیر بیان به آیات قرآن دارد، کاملاً مشخص شود. البته در برخی موارد رابطهای که بین قرآن و کلمات امام ترسیم شده است تطابق کامل ندارد و خواننده در ابتدای امر رابطه بین آنها را نمییابد، هر چند با دقت در قرائن و توضیحات به رابطه آن دو پی خواهد برد؛
- موضوعات تخصصی: علامه جعفری با علوم گوناگون آشنایی داشت و معتقد بود که موضوعات کلی را باید براساس اهمیت درجهبندی و اصول و قوانین مربوط به آنها استخراج کرد و سپس از منابع اسلامی و نیز تحقیقات متفکران خارجی بهره برد تا زیربنای فرهنگی و اجتماعی از سخنان امیر مؤمنان(ع) استخراج شود[۱]. همین روش در موضوعات مختلف نمایان است و هر کجا در شرح نهجالبلاغه فرصتی مییابد به گونهای گسترده قلم میزند؛ هر چند چنین مباحثی گاه با موضوع کلام امام فاصله دارد، اما برای دانشپژوهان علاقهمند مفید است؛
- زبان فارسی: علامه شرح خود را برخلاف شرحهای پیشین به زبان فارسی نوشته است تا فارسیزبانان بهره بیشتری ببرند؛
- اشعار عربی و فارسی: علامه در مواردی برای فهم بهتر، از اشعار بهره میبرد و در شعر فارسی در موارد متعددی به مثنوی مولوی استناد میکند و با توجه به مهارت علامه در شرح مثنوی، ترکیب شرح نهجالبلاغه و مثنوی وی بسیار دلنشین است[۲].
مباحث جلدهای کتاب
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۱: جلد نخست در حقیقت مقدمهای فلسفی، انسانشناختی و معرفتی بر نهجالبلاغه است که علامه جعفری در آن با تبیین رسالت انسان، حقیقت انسانیت، فطرت، خودشناسی، رابطه فرد و جامعه، هدف حیات و ضرورت هدایت الهی، به معرفی شخصیت و اندیشههای امام علی(ع) بهعنوان نمونه کامل انسانِ متعهد به رسالت الهی و انسانی میپردازد.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۲: جلد دوم به شرح و تفسیر خطبههای آغازین نهجالبلاغه اختصاص دارد و مباحثی چون توحید و صفات الهی، آفرینش جهان و انسان، فرشتگان، نبوت و وحی، قرآن، حج، فلسفه رسالت انبیا، جایگاه اهلبیت(ع) و نیز مسئله خلافت و خطبه شقشقیه را با رویکردی کلامی، فلسفی و اجتماعی بررسی میکند.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۳: جلد سوم عمدتاً به تفسیر خطبههای مربوط به حوادث پس از بیعت با امام علی(ع)، بهویژه ماجرای ناکثین و جنگ جمل، اختصاص دارد و در ضمن آن مباحثی چون ماهیت بیعت و تعهد اجتماعی، فتنه و عوامل پیدایش آن، حق و باطل، عدالت و ظلم، رهبری الهی، تقوا و آزمایشهای اجتماعی را از منظر نهجالبلاغه بررسی میکند.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۴: جلد چهارم با شرح چند خطبه از نهجالبلاغه، مباحثی درباره معاد و پاداش و کیفر اخروی، ارزش کار و نقش آن در حیات اقتصادی و اجتماعی، رابطه فرد و جامعه، خودشناسی و حیات معقول، نقد خودمحوری و جهل، آسیبهای قضاوت ناآگاهانه، جایگاه قرآن و قانونگذاری دینی، و نیز ضرورت هدایت و رسالت الهی را از منظر اخلاقی، اجتماعی و فلسفی بررسی میکند.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۵: جلد پنجم با تفسیر چند خطبه از نهجالبلاغه، به بررسی حوادث دوران خلافت امام علی(ع)، پدیده پیمانشکنی و رویارویی حق و باطل میپردازد و در کنار آن مباحثی چون تقوا، جهاد، رهبری و اطاعت اجتماعی، فلسفه تمدن و عوامل سقوط آن، نقد اندیشه ماکیاولی، آزادی و اختیار انسان، و نقش دین در ساختن جامعه و تمدن انسانی را تحلیل میکند.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۶: جلد ششم در ضمن شرح خطبههای نهجالبلاغه، به مباحثی چون جهاد و شهادت، حق و قدرت، عدالت و مسئولیت اجتماعی، آسیبشناسی سستی و بیتفاوتی جامعه، وطندوستی و هویت انسانی، و بهویژه بررسی گسترده مسئله شناخت، عوامل و مراتب علم، شرایط معرفت و نسبت ایمان، عقل، اخلاق و عشق با فرایند شناخت میپردازد.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۷: جلد هفتم به بررسی گسترده انواع شناخت در انسان اختصاص دارد و با تحلیل پذیرشهای آموزشی و تربیتی، تقلید، فرضیهها و نظریهها، انواع علم (تجربی، تعبدی، اشراقی و شهودی)، و مراتب عقل و معرفت، نشان میدهد چگونه ذهن انسان با واقعیت ارتباط میگیرد و چگونه خطاها، تعصبها، جهل و آفات شناخت میتوانند معرفت را منحرف کنند و در نهایت، نقش قرآن و تعقل در هدایت شناخت به سوی حقیقت و عمل صالح را تبیین میکند.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۸: جلد هشتم ادامه مباحث شناخت از دیدگاه قرآن است و با محوریت شناخت مبتنی بر هدایت الهی، نور و بصیرت، شناخت ملکوت و وحی، و نیز نسبیت و مراتب معرفت، به بررسی پیوند علم و ایمان، نقش وحی در هدایت انسان، شناخت تاریخی جوامع و عوامل سقوط تمدنها میپردازد و سپس با ورود به شرح برخی خطبهها، مفاهیمی چون «حیات معقول»، آزادی و اختیار، اخلاق، عدالت اجتماعی، و نسبت انسان با زندگی طبیعی و تکامل عقلانی را تحلیل میکند.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۹: جلد نهم به خطبههای سی و چهارم تا چهل و سوم میپردازد و بیشتر حول محور جهاد، سیاست علوی، تعهد، حکومت، شورا، حاکمیت الهی، وفای به عهد، و نقد حیل سیاسی و انحرافات قدرت در جامعه اسلامی شکل گرفته است.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۱۰: جلد دهم بیشتر به تبیین نظام جامع «حیات معقول» در امتداد خطبههای چهل و پنجم تا پنجاه و هشتم میپردازد و با ترکیب مباحثی درباره هدفمندی زندگی، رحمت الهی، مرگ و آخرت، علم و قدرت خداوند، علیت، فریبهای قدرتطلبان و مفهوم اخلاص، تصویری یکپارچه از جهتگیری نهایی انسان در مسیر کمال و بازگشت به خدا ارائه میکند.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۱۱: جلد یازدهم عمدتاً به شرح خطبههای شصت و چهارم تا هشتادم اختصاص دارد و در کنار تبیین معانی عمیق مرگ، زمان، توبه، توحید و جهاد، به مباحث گستردهتری درباره شناخت خداوند، رابطه انسان با حق، تحلیل روانشناختی سقوط و رشد انسان، و نیز مسائل اجتماعی و معرفتی مانند جایگاه زن و مرد، علم نجوم، و معیارهای تفسیر قرآن میپردازد و در مجموع تصویری پیوسته از پیوند معرفت، اخلاق و حیات معنوی در اندیشه علوی ارائه میدهد.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۱۲: جلد دوازدهم عمدتاً بر تبیین اخلاق عملی و مبانی «حیات معقول» در نسبت با نفس انسان، آزادی و تهذیب درونی تمرکز دارد و با شرح خطبه هشتاد و سوم و مباحثی درباره شناخت انسان، بعد روحی زندگی، تصعید کمالی، رابطه انسان با خود، جامعه، جهان و خدا، تلاش میکند مسیر رشد انسان را از اسارت غرایز به سوی شکوفایی عقل و روح ترسیم کند.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۱۳: این جلد با تمرکز بر خطبههای پایانی و مباحث اخلاقی و اعتقادی، تصویری از دنیا، مرگ، تقوا، و حقیقت انسان در پرتو معارف قرآن و نهجالبلاغه ارائه میدهد و در آن موضوعاتی مانند زوال دنیا، عبرت از تاریخ، ارزش تقوا، ماهیت قیامت، و نقد غفلت انسان از مقصد نهایی زندگی بهصورت منسجم تحلیل شده است.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۱۴: این جلد به بررسی نظام «معرفت و سلوک» در نهجالبلاغه میپردازد و نشان میدهد که کمال انسان در پیوند هماهنگ میان شناخت، عمل و تهذیب نفس تحقق مییابد؛ بهگونهای که با یکپارچگی این ابعاد، انسان در مسیر عرفان مثبت و خودسازی به سوی کمال انسانی حرکت میکند.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۱۵: این جلد به تبیین نظام «معرفت و سلوک» در نهجالبلاغه میپردازد و با محور قرار دادن ابعاد مختلف شناخت و عمل، نشان میدهد که کمال انسان در پیوند هماهنگ معرفت، اخلاق، شهود و تهذیب نفس شکل میگیرد و در نهایت در قالب «عرفان مثبت» و سلوک انسان کامل تحقق مییابد.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۱۶: جلد شانزدهم به بررسی توحید و صفات الهی، نظام آفرینش و جلوههای حکمت و قدرت خداوند در جهان هستی میپردازد و در ادامه، با شرح خطبههای ۹۲ و ۹۳ نهجالبلاغه، مباحثی همچون فلسفه تاریخ، نقش اراده و اختیار انسان در تحولات تاریخی، عوامل شکلگیری و سقوط تمدنها، سنتهای الهی در جوامع انسانی و جایگاه رهبری و حکومت را از منظر امام علی(ع) تبیین میکند. این جلد از مهمترین مجلدات اثر در حوزه الهیات، جهانشناسی و فلسفه تاریخ اسلامی است.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۱۷: جلد هفدهم به شرح خطبههای ۹۴ تا ۹۸ نهجالبلاغه اختصاص دارد و در آن مباحثی چون توحید و صفات الهی، شخصیت و رسالت پیامبر اکرم(ص)، جایگاه حضرت ابراهیم(ع) در ادیان الهی، فضایل اهلبیت(ع)، مبانی تعلیم و تربیت، اخلاق و اعتدال روانی، حقیقت عبادت و رابطه خوف و رجا، نقد استبداد و زمامداری بر پایه هوا و هوس، و نیز عوامل شکلگیری وحدت و همبستگی حقیقی میان انسانها از منظر عقل، اخلاق و دین بررسی شده است.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۱۸: جلد هجدهم به شرح خطبههای ۹۹ تا ۱۰۶ نهجالبلاغه اختصاص دارد و مهمترین مباحث آن شامل زهد و حقیقت دنیا، جایگاه پیامبر اکرم(ص) و اهلبیت(ع)، مهدویت، معاد و حوادث قیامت، خودشناسی و خداشناسی، نقش انسانهای الهی در هدایت جامعه، مبارزه با باطل و خودکامگی، آداب پرسش و جستوجوی حقیقت، وظایف امام و رهبری دینی، و تبیین ابعاد معرفتی، اخلاقی و اجتماعی اسلام در مسیر رشد و کمال انسان است.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۱۹: جلد نوزدهم به تبیین شخصیت و رسالت پیامبر اکرم(ص) از دیدگاه امیرالمؤمنین(ع)، فلسفه بعثت و آثار آن، تحلیل فتنهها و انحرافهای فکری و اجتماعی، مباحث توحید، معاد و جایگاه اهلبیت(ع)، روشهای استدلال و ارشاد در نهجالبلاغه، رابطه انسان با خدا و حقیقت عبادت، و نیز اصول و مبانی تعلیم و تربیت، ویژگیهای معلم و مربی شایسته، و نقش آزادی، تعقل و حقیقتجویی در رشد و تکامل انسان اختصاص دارد.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۲۰: این مجلد عمدتاً به مباحث معاد، مرگ، قیامت، حقیقت دنیا و زهد اسلامی اختصاص دارد و در کنار آن موضوعاتی همچون فرشتگان، ایمان، عبادات، تقوا، جایگاه قرآن و آثار تربیتی آن را بررسی میکند. علامه جعفری با تفسیر خطبههای ۱۰۹ تا ۱۱۲ نهجالبلاغه، ناپایداری دنیا، ضرورت آمادگی برای آخرت، ارزش تقوا و عبادت، و نقش ایمان و معرفت در تعالی انسان را تبیین کرده و از منظر اخلاقی و فلسفی به رابطه انسان با خدا، دنیا و سرنوشت اخروی پرداخته است.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۲۱: این مجلد به شرح خطبههای ۱۱۳ تا ۱۲۱ نهجالبلاغه اختصاص دارد و محور اصلی آن نقد دلبستگی به دنیا، تبیین حقیقت ایمان، مرگ و آخرت، جایگاه انسان کامل و بهویژه شخصیت امیرالمؤمنین(ع) است. علامه جعفری ضمن بررسی ابعاد اخلاقی، تربیتی و اجتماعی این خطبهها، به مباحثی چون زهد اسلامی، تعلیم و تربیت، حکومت و عدالت، جهاد، عقل و دین، و نقش امام علی(ع) در هدایت جامعه پرداخته و با بهرهگیری از آیات، روایات و اشعار مولوی، سیمای انسان متعالی و جامعه مطلوب اسلامی را ترسیم کرده است.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۲۲: این جلد به شرح خطبههای نهجالبلاغه در زمینههای خداشناسی، معاد، اخلاق، تقوا، ویژگیهای مؤمنان، تحلیل مسائل اجتماعی و سیاسی عصر امیرالمؤمنین(ع)، و تبیین جایگاه رهبری الهی و وظایف انسان در مسیر کمال و سعادت میپردازد.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۲۳: این جلد عمدتاً به بررسی شخصیت و مواضع ابوذر غفاری، مباحث جامعهشناسی و فلسفه اجتماع از دیدگاه اسلامی، تحلیل جامعه عصر امیرالمؤمنین(ع)، نقش رسالت پیامبر(ص) در شکلگیری جامعه آرمانی، شرایط و مسئولیتهای رهبری، جایگاه عدالت و مبارزه با ظلم، و تبیین رابطه قرآن، انسان و حیات معقول میپردازد.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۲۴: این جلد شامل شرح و تفسیر خطبههای ۱۳۸ تا ۱۵۱ نهجالبلاغه است و محور اصلی آن تبیین رابطه هدایت و هوای نفس، جایگاه عقل و قرآن، و نقد انحرافات فکری و اخلاقی در فرد و جامعه است. همچنین به مباحثی مانند اخلاق اجتماعی (پرهیز از عیبجویی و آثار گناه)، فلسفه فتنه و قدرت، سنتهای ثابت دینی و تحلیل انسانشناختی و سیاسی در اندیشه علوی میپردازد.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۲۵: این جلد عمدتاً به تبیین توحید، فلسفه آفرینش، و مبانی انسانشناسی و سیاست در نهجالبلاغه اختصاص دارد و در ادامه، نسبت دین با حکومت و نقد سکولاریسم را بررسی میکند. همچنین بر «حیات معقول» و پیوند اخلاق، عقل و تکلیف در ساختار فردی و اجتماعی انسان تأکید دارد.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۲۶: این جلد بر شرح خطبههای ۱۵۶ تا ۱۶۵ نهجالبلاغه متمرکز است و محور اصلی آن تبیین نقش ایمان در هدایت انسان، تحلیل شخصیت سالم در برابر خودخواهی، و نقد نظامهای فکری و اجتماعی (بهویژه سکولاریسم و انحرافات سیاسی) است. همچنین مباحث توحیدی، نظم آفرینش، ضرورت تقوا و پیوند دین با مدیریت جامعه و اخلاق انسانی در قالب «حیات معقول» بررسی میشود.
- شرح نهجالبلاغه ابن میثم ج۲۷: این جلد عمدتاً به شرح خطبههای ۱۶۷ تا ۱۸۵ نهجالبلاغه اختصاص دارد و محور اصلی آن تبیین مبانی ایمان، مسئولیت انسان، و نقش توحید در ساماندهی فرد و جامعه است. همچنین مباحثی درباره مرگ، سعادت، اختیار، امامت مهدوی، نقد خودخواهی و انحرافات اجتماعی، و پیوند دین با اخلاق، عقل و حیات معقول ارائه میشود.
دربارهٔ پدیدآورنده
پانویس
- ↑ فصلنامه نهجالبلاغه، مصاحبه منتشر نشده علامه، سال اول، شماره ۱، پاییز ۱۳۸۰.
- ↑ غلامعلی، احمد، شناختنامه نهج البلاغه، ص ۱۲۲.
- ↑ وبگاه بیتوته