تفکر در عرفان اسلامی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث تفکر است. تفکر از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: تفکر در قرآن - تفکر در حدیث - تفکر در نهج البلاغه - تفکر در فقه سیاسی - تفکر در عرفان اسلامی - تفکر در اخلاق اسلامی - تفکر در سیره پیامبر خاتم - تفکر در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

تفکر و تذکر عامل فرار به سوی خدا

انسان در منزل توبه و انابه می‌آموزد که از خطا و گناه بازگشته و اعلان پشیمانی و ندامت کرده و به اطاعت با ترک معصیت بازگردد. پس با سنجش و محاسبه نسبت به موقعیت و جایگاه خویش در هستی و کرده‌ها و ناکرده‌هایش، عزم خویش را با همت عالی چنان کند که دیگر به سوی گناه بازنگردد و راه معصیت نپیماید. پس از اینکه متذکر حقیقت شد و راه در آن گذاشت، از عوامل تذکر بهره می‌گیرد و با تفکر مبتنی بر تعقل، به مقام عصمت در می‌آید و با اعتصام به حبل‌الله المتین قرآن و عترت(ع)، از هر چه غیر خدا است به سوی خدا فرار می‌کند و به مفاد آیه ﴿فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ﴾، عمل می‌کند.

تفکر در ذکر

از نظر قرآن خداوند عقلی به انسان داده تا با تعقل و خردورزی در امور بتواند به فرآیندی وارد شود که به تفکر می‌انجامد و برآیند آن فکر و اندیشه است. انسان گاه از اموری غافل است؛ از این‌رو نیازمند تذکر و ذکر است که موجبات یادآوری و خروج از غفلت انسان می‌شود؛ اما از نظر قرآن، تذکر بدون تبیین و تفکر نمی‌تواند برآیند مثبتی داشته باشد. از این روست که می‌فرماید: ﴿وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ﴾. بر اساس این آیه، خداوند قرآن را به عنوان ذکر بر پیامبر(ص) فرو فرستاده است. این ذکر، حقیقتی را به پیامبر(ص) یادآور می‌شود و به نظر می‌رسد که همه انسان‌ها، مستقیم از ذکر بهره‌مند نیستند؛ زیرا در مرتبه‌ای نبوده‌اند که چیزی را پیش از آن دانسته و اینک از آن غافل شده باشند تا نیازمند ذکر باشند؛ بلکه تنها پیامبر(ص) است که آن دارایی را در مراتب عالی دارد و اینک در مرتبه نازل به شکل ذکر از آن بهره‌مند می‌شود. این بیان‌گر همان معانی است که در آیات دیگر بیان شده است؛ زیرا قرآن در مرتبه «لدن» از خداوند علیّ حکیم از سوی پیامبر(ص) دریافت شده بی‌آن‌که متصف به شکل و صورت زبانی باشد؛ آن‌که در مقام تنزل است که به شکل عربی مبین در اختیار پیامبر(ص) قرار می‌گیرد. خداوند می‌فرماید: ﴿إِنَّا جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ * وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتَابِ لَدَيْنَا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ﴾.

حال این قرآن در آیه ۴۴ سوره نحل با عنوان ذکری برای پیامبر(ص) مطرح می‌شود و با آن‌که خود کتاب مبین است نیازمند تبیین از سوی پیامبر(ص) برای توده‌های مردم است. در این مرتبه این قرآن برای مردم نازل می‌شود و این نزول برای این است تا براساس ظرفیت و توانایی مردم به‌گونه‌ای درآید که قابلیت تفکر در آن فراهم آید. پس حقیقت قرآن، برای پیامبر(ص) در مرتبه «لدن الله» حقیقت مکشوف بی‌زبانی است که در تنزل می‌یابد تا ذکری برای آن حضرت(ص) و بستری برای تفکر مردمان شود. البته خداوند در جایی دیگر بیان می‌کند که این تنزل در شکل و شمایل قرآن عربی برای تعقل مردمان است. خدا می‌فرماید: ﴿إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ﴾. پس تعقل و خردورزی در آیات قرآنی در راستای تفکری است که انسان را به فکر و اندیشه‌ای ناب برساند. به هر حال، قرآن به عنوان آیات تدوینی در کنار آیات تکوینی چنان‌که می‌آید برای تعقل و تفکر انسان‌هاست. این تعقل و تفکر انسان را نسبت به جایگاه خویش در هستی و موقعیت خدا و خود آگاه می‌کند و فلسفه و هدف آفرینش از جمله خود شخص را روشن می‌کند؛ زیرا از تفکر در آیات تکوینی از آفاقی و انفسی این معنا به دست می‌آید که هر چیزی به حکمتی دارای اهداف و فلسفه وجودی است؛ و با تفکر در آیات تدوینی و تدبر در آنکه نوعی نیل به بطون قرآن است، آدمی پشت پرده این الفاظ را می‌یابد و درک می‌کند که هدف آفرینش انسان کسب تقوای عبادی و نیل به لقاء الله از طریقت شریعت و متأله و خدایی شدن و قرار گرفتن در مقام مظهریت در ربوبیت است.

به نظر می‌رسد که انسان با تفکر به تذکر و ذکری دست می‌یابد که او را نسبت به فلسفه و حکمت هستی از غفلت بیرون می‌آورد؛ زیرا تفکر، برگرفته از ماده «فکر»، نوعی سیر و مرور بر معلومات حاضر در نزد انسان، جهت دستیابی به مجهول است. و تذکر از ذکر به معنای یادآوری نسبت به موضوع دانسته‌ای است که اینک از آن غافل یا ناسی هستیم. فرق بین تفکر و تذکر این است که تفکر، شناخت چیزی است، هرچند هیچ‌گونه اطلاعی از آن نداشته باشیم؛ ولی تذکر در موردی است که انسان از پیش با آن موضوع آشنا باشد. از نظر آموزه‌های وحیانی قرآن، تعقل و تفکر مهم‌ترین راه شناخت آدمی نسبت به امور حتی امور غیبی و غیر ملموس است؛ زیرا خردورزی فرآیندی مادی نیست، بلکه عملی تجریدی است و نتایج تعقل و تفکر واقعی فرازمانی و فرامکانی است و متزمن و متکمن به زمان و مکانی نیست. از این روست که نتایج تعقل، امور کلی و قضایایی عمومی و کلی است که گرفتار زمان و مکان نیست. آیات یاد شده بیان می‌کند، که خردمندان خردورز، اعتقاد به خدا، ایمان به روز قیامت و پیامبران را از تعقل، تفکر، اندیشه و تأمل در نشانه‌های الهی به دست آورده‌اند.

از مهم‌ترین موضوعات و مسائلی که باید با تعقل در آن تفکر کرد، ذکر الهی یعنی قرآن است؛ زیرا این ذکر ما را با حقایقی آشنا می‌کند که غیب هستی است؛ اگر تعقل در آیات آفاقی و تفکر در آن، موجب می‌شود تا انسان به کلیاتی از غیب شناخت و آگاهی یابد و در مسیر کلی حق و حقیقت قرار گیرد، تعقل و تفکر در ذکر و آیات تدوینی قرآن کمک می‌کند تا با جزییات غیب از خدا و صفات وی، فرشتگان و معاد و مانند آنها آشنا شویم.

در فرهنگ عارفان، تفکر عبارت از جست‌وجو و طلب بصیرت برای دست‌یابی به مطلوب بوده و آن بر سه نوع است: ۱. تفکر در عین توحید؛ ۲. تفکر در لطایف آفرینش؛ ۳. تفکر در معانی اعمال و احوال. تفکر در عین توحید؛ به معنی فرورفتن و غلتیدن در دریای جحود و انکار است که جز با چنگ زدن و متوسل شدن به نور کشف و تمسک به علم ظاهر نمی‌توان از آن نجات و خلاصی یافت. و اما تفکر در لطایف مخلوقات و آفریدگان، آن هم آبی است که کشت حکمت را آبیاری می‌کند. منظور از تفکر در معنای عمل و حالت انسان این است که به حقایق اعمال و احوال توجه کنیم نه به ظاهر آنها؛ یعنی اینکه ببینیم چقدر قلبمان، حالمان، کارمان و رفتارمان تحت تأثیر قرار گرفته است. تنها با سه راه می‌توان از تفکر در عین توحید خلاصی یافت، که عبارت‌اند از: راه اول: شناخت عجز و ناتوانی عقل؛ راه دوم: ناامیدی از رسیدن و دست‌یابی به غایت یعنی توحید؛ راه سوم: دست زدن به ریسمان تعظیم....

اهمیت و آثار تفکر تعقلی

تفکر مبتنی بر تعقل نه تخیل و توهم، انسان را در مسیر کلی کمال قرار می‌دهد. از این روست که در آیات قرآنی بر تفکر تعقلی تأکید شده است. از مهم‌ترین آثار چنین تفکری می‌توان به هدایت و راهیابی انسان به توحید و معارف صحیح الهی، خداشناسی، تسبیح خدا، بهره‌مندی از آیات الهی، قرار گرفتن در زمره اولوا الالباب مغزشناسان، شناخت معاد و رستاخیز و ایمان به آنها، پذیرش هدفداری آفرینش، درک حقانیت اسلام، شناخت پیامبر و ادب در برابرش، خشوع و تواضع در برابر قرآن، عمل براساس و حی، عبرت از فرجام دیگران، رهایی از وسوسه‌ها و دام‌های شیطان، ابزار شناسایی دشمن و زمینه پرهیز از آنان، نجات از دوزخ و مانند آنهاست.

از نظر قرآن معیار ارزش‌گذاری و کرامت انسان تفکر و بهره‌گیری از عقلانیتی است که به تقوا می‌انجامد؛ زیرا انسان را از جانوران و دیگران جدا می‌کند. انسان باید به جایی برسد که قیام به عقل داشته باشد و عقل مقوم ذات او باشد. از این روست که چنین مردمانی را به خصوصیات مقوم ایشان ﴿قَوْمٍ يَعْقِلُونَ﴾ می‌ستاید؛ زیرا عقل مقوم ذات و خصوصیت نژادی آنان شده است. انسانی که تعقل مقوم ذات ایشان باشد، تفکر و اندیشه‌ورزی نیز مقوم ذات او خواهد بود و متصف به ﴿قَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ﴾ می‌شود.

ذکر و فرار به سوی خدا برآیند تفکر تعقلی

از نظر قرآن، کسی که به تفکر تعقلی در آیات تکوین و تدوین می‌پردازد، به ذکر الهی می‌رسد و به سمت‌وسوی خدا از هر چیزی می‌گریزد تا بدان بپیوندد و از مقام غنا برخوردار شده و از فقر رهایی یابد. ذکر، به معنای یاد آوردن چیزی است. البته به معنای هر آنچه که بر زبان جاری شود نیز ذکر گویند. همچنین در معنای ذکر گفته شده است که «ذکر» همان «تذکر» در برابر «غفلت» و فراموشی است که اعم از تذکر به قلب و زبان است. در قرآن کریم، ذکر در معانی متعددی همچون احضار چیزی در ذهن، کتب انبیای پیشین، قرآن، نماز، محمد(ص) و مانند آنها به کار رفته است؛ اما ذکر واقعی همان ذکر قلبی است نسبت به خدا و اهداف آفرینش و حکمت زندگی انسانی است. به این معنا که انسان هماره به یاد داشته باشد خدایی است که ربوبیت هستی را در دست دارد و به حکمت و هدفی مخلوقات از جمله انسان را آفریده است و انسان باید این هدف را بشناسد و در راستای آن حرکت کند. این همان معنای واقعی و حقیقی است که در قالب ذکر زبانی و عملی و مانند آن خودنمایی می‌کند؛ بنابراین احضار چیزی در ذهن همچون کتب پیامبران، توجه و التفات به قرآن و استعانت به محمد(ص) و نماز برای آن است که انسان این مسیر را هماره در نظر داشته باشد و به عنوان غایت کمالی به سمت خدا و مظهریت در اسمای الهی تلاش کند. امام رضا(ع) می‌فرمایند: هرگاه بنده، اسم رب خود را یاد کرد بر محمد و آل محمد صلوات بفرستد.

بر همین اساس است که خداوند حضور در مساجد و یادکرد خدا، اسوه‌پذیری از پیامبر اکرم(ص)، شتافتن به سوی ذکر خدا و ترک معامله، ترک گفتار بدون عمل، پرهیز از گزافه‌گویی و مانند آنها را از مصادیق ذکر معرفی می‌کند؛ زیرا انسان را متوجه حقیقت کمالی و اهداف غایی می‌کند.

آثار چنین ذکری را می‌بایست در برخورداری از هدایت خاص الهی، عنایت و توجه خاص خدا، بهره‌مندی از رحمت الهی، آرامش دل‌ها بلکه بدن‌ها، مایه رستگاری و فلاح ذاکران، پاداش عظیم الهی، بهشت اخروی، رهایی از هر گونه غفلت از حقیقت و حکمت و مانند آنها، رعایت حلال و حرام؛ چراکه از امام صادق(ع) درباره این سخن خداوند: ﴿وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ﴾ روایت شده که مراد، یادآوری خدا به هنگام روبه‌رو شدن با حلال یا حرام الهی است. نورانیت باطن و ظاهر و حتی خانه‌های ذاکران، موجب حیات و روشنی‌بخش دل‌ها، صلوات خدا و فرشتگان بر ذاکران، عظمت مکان‌های حضور آنان، حرمت و قداست مکان‌های عبادی، رهایی از منکرات و فحشاء، مغفرت و آمرزش از گناهان، خوف واقعی از خدا، خروج از ظلمات، خروج از حزب شیطان، پیروزی، خشوع دل‌ها، و تأثیر ژرف در دل، تأثیر در کیفیت انابه و پرهیز از معصیت و انجام طاعت، برخورداری از فضل الهی و نیز رزق و روزی بی‌حساب الهی و مانند آنها دانست.

البته ذکر واقعی آدابی دارد که مهم‌ترین آنها عبارتند از: توجه کامل به پروردگار و انقطاع الی الله، ذکر براساس تعلیمات الهی، خوف خدا، تضرع، ترک آوای بلند در هنگام ذکر زبانی، نهان‌گویی.

از نظر قرآن، مهم‌ترین ابزارهای ذکر اموری چون قلب، چشم، گوش و زبان است؛ زیرا مقصود از ﴿مِنَ الْقَوْلِ﴾ همان ذکر با زبان است.

انسان باید در راستای ذکر واقعی و حقیقی تلاش کند و به جایی برسد که افزون بر ذکر زبانی به ذکر قلبی برسد و قلب او هماره به یاد خدا و حکمت آفرینش و اهداف زندگی باشد.

ذکر به سبب آن‌که یادکرد دایم این حقایق است نمی‌تواند لحظه‌ای باشد، از این روست که صبح تا شام باید انسان متذکر باشد و بر همین اساس در آیات قرآنی از ذکر کثیر سخن به میان آمده است تا بنده در همه احوال به ذکر اشتغال داشته باشد. البته در برخی از زمان‌ها و مکان‌ها لازم است توجه و اهتمام بیشتری شود که از جمله آنها می‌توان به حج، ایام تشریق، وقوف در مشعرالحرام و صبح و عصر اشاره کرد.

بسترهای چنین ذکری را باید در اموری چون ایمان به خدا، اطاعت از خدا و پیامبر اکرم، تقوای الهی، توجه به آخرت و معاد، توجه به ارزش و اهمیت ذکر و آثار آن، توجه به ربوبیت و پروردگاری خدا و نقش آن، در هدایت الهی و مانند آنها یافت.

البته توجه به آثار غفلت که در برابر ذکر است خود نقش تعیین‌کننده‌ای می‌تواند در اهتمام به ذکر داشته باشد. از این روست که خداوند به آثار غفلت برای رهایی از آن و گرایش به ذکر توجه داده و به اموری چون افراط‌گرایی و خروج از حق، پیروی از هواهای نفسانی، ترک استغفار، خسران و زیان ابدی، گمراهی از حق به عنوان آثار غفلت توجه داده است.

اموری موجب غفلت و فراموشی می‌شود که باید به آنها نیز توجه یافت. از جمله امور غفلت‌زا که موجب ترک ذکر می‌شود می‌توان به استکبار و خود بزرگ‌بینی درونی و بیرونی، تجارت و داد و ستد، ثروت، فرزندان، هواهای نفسانی، رفاه‌زدگی، شیطنت شیطان و مانند آنها اشاره کرد.

با نگاهی به آنچه درباره ذکر بیان شد می‌توان دریافت که انسان باید از همه چیز ببرد و به خدا بپیوندد و این انقطاع و بریدگی کامل تنها با فرار از هر چیزی به سوی خدا شدنی است. از این روست که فرار به عنوان منزل هشتم از منازل عارفان و سالکان مطرح است. خواجه عبدالله انصاری در منازل‌السائرین می‌نویسد: الفِرارُ هُوَ الْهَرَبُ مِمّا لَمْ يَكُنْ إِلَى ما لَمْ يَزَلْ؛ وَ هُوَ عَلى ثَلاثِ دَرَجاتٍ: فِرارُ الْعامَّةِ مِنَ الْجَهْلِ إِلَى الْعِلْمِ عَقْدًا وَ سَعْيًا، وَ مِنَ الْكَسَلِ إِلَى التَّشْمِيرِ حَذَرًا وَ عَزْمًا، وَ مِنَ الضِّيقِ إِلَى السَّعَةِ ثِقَةً وَ رَجاءً؛ وَ فِرارُ الْخاصَّةِ مِنَ الْخَبَرِ إِلَى الشُّهُودِ، وَ مِنَ الرُّسُومِ إِلَى الْأُصُولِ، وَ مِنَ الْحُظُوظِ إِلَى التَّجْرِيدِ؛ وَ فِرارُ خاصَّةِ الْخاصَّةِ مِمّا دُونَ الْحَقِّ إِلَى الْحَقِّ، ثُمَّ مِنْ شُهُودِ الْفِرارِ إِلَى الْحَقِّ، ثُمَّ الْفِرارُ مِنَ الْفِرارِ إِلَى الْحَقِّ؛ فرار به سوی خدا یعنی فرار از فانی به باقی. این فرار دارای سه درجه است؛ ۱. فرار العامه؛ ۲. فرار الخاصه؛ ۳. فرار خاصه الخاصه. یکی فرار از نادانی به دانایی است. این فرار از جهل به علم به دو جهت است، «عقدا» یعنی چون با خدا پیمان بسته‌اند می‌گویند که باید این جهل و نادانی را از خودمان برطرف کنیم. «سعیا» هم از این جهت است که اینها وقتی به علم می‌رسند که سعی و تلاش کنند، و از حالت سستی و کسالت و تنبلی به سوی عمل با بالا زدن آستین. و فرار خاصه بندگان خدا، از سالکان طریقت، یکی اینکه می‌خواهند آنچه را که شنیده‌اند در وجودشان تحقق پیدا بکند؛ دوم اینکه: می‌خواهند از رسم‌های ظاهری شریعت به آن اصول و اسرار واقعی پی ببرند و سوم فرار خاصه اینکه اگر عامه از عبادت و افعال خیر حظّی، بهره‌ای و لذتی می‌برند، اینها این لذت را نمی‌خواهند، اینها به سوی تجرید فرار می‌کنند؛ یعنی تجرد از این حظوظ و لذائذ.

و فرار خاصه خاصه یعنی افراد اخص فرار از هر چه غیر حق به سوی حق مطلق، سپس فرار از شهود؛ یعنی فرارش به سوی حق که دیگر حتی فرار خودش را مشاهده نکند و سپس فرار از خود فرار است به سوی حق؛ یعنی از همان فراری که قبلاً از خود خودش به سوی حق‌تعالی داشته است فرار کند. به نظر خواجه عبدالله انصاری اینکه می‌گوید: من به سوی حق‌تعالی فرار کردم، این هنوز حق را ندیده، هنوز به آن جایگاه اصلی حق نرسیده است، به آن وحدت وجود اشراقی که دیگر هیچ چیزی در وجودش نماند و تمام فکر و ذهن و قلب و وجودش سرتاسر نورانی از نور الهی بشود، نرسیده است؛ لذا مدام فرار می‌کند؛ یعنی مدام از آن چیزهای پایین می‌خواهد به جاهای بالاتر فرار کند، خودش را به آنجا برساند؛ لذا از این «فرار الی الحق» هم فرار می‌کند که به خود حق واصل شود، به آن اصل مطلب وصال پیدا بکند. این نهایت سیر تفکری و تذکری است که انسان باید بپیماید.

منابع

1. منصوری، خلیل، عرفان در قرآن