صدق در قرآن

این مدخل زیرشاخهٔ بحث صدق است. صدق از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: صدق در لغت - صدق در قرآن - صدق در حدیث - صدق در نهج البلاغه - صدق در معارف و سیره نبوی - صدق در معارف دعا و زیارات - صدق در معارف و سیره علوی - صدق در معارف و سیره فاطمی - صدق در معارف و سیره سجادی - صدق در جامعه‌شناسی اسلامی - صدق در خانواده - صدق در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

مراد تأکید بر راستگویی و اهمیت آن در نبوت و اعتماد به سخنان وحی است؛ زیرا برای همه این انبیا این توقع مخاطبان را مطرح می‌کند و به پیامبر یاد آوری می‌کند که آنان وقتی توقع خود را می‌آورند می‌گویند: «﴿إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ﴾ جدا از این که مقام صدق از مقامات رفیع مؤمنان پس از گذر از مراحل است: ﴿أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ﴾؛

1. ﴿وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْمَاعِيلَ إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا﴾؛
2. ﴿وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا * لِيَسْأَلَ الصَّادِقِينَ عَنْ صِدْقِهِمْ وَأَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا أَلِيمًا﴾؛
3. ﴿وَ لَمٰا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزٰابَ قٰالُوا هٰذٰا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَمَا زَادَهُمْ إِلَّا إِيمَانًا وَتَسْلِيمًا﴾؛
4. ﴿تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ * وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ * لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ * ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ * فَمَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ﴾؛
5. ﴿لَوْ مَا تَأْتِينَا بِالْمَلَائِكَةِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ﴾؛
6. ﴿وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ﴾؛
7. ﴿وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ﴾؛
8. ﴿وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ﴾؛
9. ﴿وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْفَتْحُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ﴾؛
10. ﴿وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ﴾؛
11. ﴿وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ﴾؛
12. ﴿وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ﴾؛
13. ﴿لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا وَيَنْصُرُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ﴾؛
14. ﴿إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ﴾؛
15. ﴿يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ﴾؛
16. ﴿يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْرًا لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذَابًا أَلِيمًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمَا لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ﴾؛
17. ﴿سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ * يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ﴾؛
18. ﴿وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنَا ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَمَا أُولَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ﴾؛ ﴿وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ قُلْ لَا تُقْسِمُوا طَاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ﴾؛
19. ﴿يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَمَا يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلَى شَيْءٍ أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ الْكَاذِبُونَ﴾؛
20. ﴿إِذَا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ قَالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّكَ لَرَسُولُهُ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَكَاذِبُونَ * اتَّخَذُوا أَيْمَانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّهُمْ سَاءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ﴾؛
21. ﴿وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ إِبْرَاهِيمَ﴾؛ ﴿وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ﴾؛
22. ﴿وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنَا ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَمَا أُولَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ * وَإِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ * وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ * أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتَابُوا أَمْ يَخَافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ بَلْ أُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ * إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ﴾؛
23. ﴿وَالنَّجْمِ إِذَا هَوَى * مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمْ وَمَا غَوَى * وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى * إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى﴾؛
24. ﴿وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ﴾؛
25. ﴿أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ وَذِكْرُ مَنْ قَبْلِي بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ﴾.

نکات

در آیات فوق این موضوعات مطرح گردیده است:

1. پیامبر اکرم مأمور یادآوری و بزرگداشت اسماعیل صادق الوعد در قرآن، به سبب اثبات راستگوئی او در وعده و در مقام عمل: ﴿وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْمَاعِيلَ إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ﴾.
2. اقرار مؤمنان در غزوه احزاب، به راستگوئی پیامبر (در وعده پیروزی): ﴿وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَابَ قَالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ﴾.
3. زنده ماندن پیامبر پس از ادعای نبوت، دلیل بر صدق رسالت و درستی ادعای آن حضرت: «﴿وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ﴾ ﴿ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ﴾.
4. آمدن ملائکه، دلیل راستگوئی پیامبر اکرم در ادعای نزول وحی، از دیدگاه مشرکان: ﴿لَوْ مَا تَأْتِينَا بِالْمَلَائِكَةِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ﴾.
5. آگاهی پیامبر و مؤمنان، از زمان وقوع قیامت، نشانه راستگوئی آنان از دیدگاه مشرکان در ۷ آیه بر این معنی تأکید شده است: ﴿وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ﴾ و ۷ بار این سؤال از قول مخالفان تکرار شده است.
6. امداد و یاری رسول خدا نشانه راستگوئی در ادعای ایمان: ﴿وَيَنْصُرُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ﴾.
7. ایمان به پیامبر و به دور از هر گونه شک و تردید، نشانه راستگوئی در ادعای ایمان خود: ﴿إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُوا﴾.... ﴿أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ﴾.
8. دلیل نبودن سوگند خوردن در مقابل پیامبر بر راستگوئی افراد: ﴿يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ﴾.... ﴿سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ﴾.... ﴿قَالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّكَ لَرَسُولُهُ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَكَاذِبُونَ﴾.
9. اجابت درخواست ابراهیم در اعطای زبانی راستگو به وی با بعثت پیامبر اسلام: ﴿وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ﴾».. درتفسیرمجمع البیان آمده است: [برخی گویند: یعنی در میان آخرین امت، فرزند خوبی بمن عطا کن که زبان به راستی گشاید و قیام به حق کند و منظور محمد (ص) است. (ترجمه مجمع البیان ج ۱۸ ص ۳۲). وَ اجْعَلْنِی مِنْ وَرَثَةِ جَنةِ النعِیمِ: و مرا از وارثان فردوس برین قرار ده.
10. پذیرش داوری پیامبر اکرم در خصومتها، دلیل بر راستگوئی در ادعای ایمان: ﴿وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنَا ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ﴾..... ﴿وَإِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ﴾.
11. تأیید و تأکید خداوند بر راستگوئی پیامبر اکرم در نزول وحی بر او: ﴿مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمْ وَمَا غَوَى * وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى * إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى﴾.
12. خداوند به پیامبر می‌فرماید به اهل کتاب که مدعی هستند بهشت در انحصار آنها است و مشرکان که خدایان را می‌پرستند بگو دلیل و برهان، ملاک راستگوئی، در اندیشه و اعتقاد است: ﴿وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ﴾.... ﴿أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ﴾.

راستگو در گفتار و وعده

صادق اسم فاعل از ریشه «ص ـ د ـ ق» و به معنای راستگوست. مفهوم صدق در برابر کذب، بر قوت و استحکام چیزی دلالت دارد؛ گفتار باشد یا غیر آن، گرچه برخی کاربرد اصلی آن را در گفتار خبری می‌دانند. به گفته فرّاء، صدق، قوّت خبر و کذب، ضعف خبر است. صدق گاه صفت کلام و گاه صفت متکلم است و در صورت نخست، به معنای هماهنگی خبر با واقع و در صورت دوم اِخبار از چیزی است که مطابق با واقع است و مقصود از واقع، وجود فی‌نفسه اشیاست که به تخیل و اختراع وهم وابسته نیست و اصطلاحاً «وجود در نفس الامر» نامیده می‌شود و در این تفسیر برای نفس الامر، «امر» به معنای شیء است. با توجه به اینکه مطابقت از باب مفاعله و دوسویه است، هنگام مطابقت خبر و اعتقاد با واقع، واقع نیز با آنها مطابقت دارد و از جهت نخست (مطابقت خبر و اعتقاد با واقع) خبر و اعتقاد، «صدق» و از جهت دوم (مطابقت واقع با خبر و اعتقاد)، «حق» نامیده می‌شوند. برخی بر این باورند که صدق تام در جایی است که گفتار شخص با عقیده باطنی وی و همچنین با واقع هماهنگ باشد. در دیدگاه حکما نفس الامر، عقل فعال است و «امر» در برابر «خلق» و مقصود از وجود در نفس الامر، وجود در عالم امر، یعنی عالَم مجرد است؛ زیرا عقل فعال به نظر آنان عالم تجرد است که همان لوح محفوظ و صورت علم الهی است که با دست قدرت الهی صورت همه موجودات در آن نوشته شده است. بنابراین دیدگاه، صدق به معنای مطابقت خبر با صورت علم خدا و حق نیز عین علم خدا به اشیاست؛ آن‌گونه که باید. صادق از اسمای حسنای الهی و در دسته‌بندی اسماء و صفات، از اسمای ثبوتیه است و در منابع کلامی از آن بحث می‌شود و اطلاق آن بر خداوند به جهت اِخبار خدا از وجود واقعی و فی‌نفسه اشیاست. صادق از صفات ذاتیه نیز به شمار می‌آید، به این معنا که به مضمون کلامی بازمی‌گردد که خداوند متکلم به آن کلام است؛ همچنین صدق از صفات ثبوتیه فعلیه خداست که در سخن او و نیز در وفای او به عهد و وعده‌هایش ظهور می‌یابد؛ به‌رغم آنکه کافران و منافقان پیامبران را تکذیب کرده و به قرآن و دیگر کتاب‌های آسمانی نسبت کذب و افتراء می‌دادند و آنها را افسانه‌های پیشینیان می‌دانستند. قرآن کریم در موارد متعدد از «صادق» بودن خدا، نیز از «اَصْدَق» بودن او در کلام خود خبر داده و اعتراف به صدق خداوند در وعده خویش را از ویژگی‌های مؤمنان و انکار آن را ویژگی منافقان دانسته است. دسته‌ای از آیات بر صادق بودن خدا در عمل به عهد و وعده خود، نیز صدق وی در گزارش از سرگذشت اقوام پیشین و رخدادهای قیامت تأکید کرده‌اند؛ همچنین می‌توان همه تأکیدهای قرآن درباره وجود خدا ارسال رسل و نزول وحی بر ایشان را به‌گونه‌ای در راستای تأکید بر صفت صدق خدا دانست که در برابر شک، کفر، انکار و تکذیب قرار می‌گیرند.

تبیین صدق

درباره تفسیر صدق خبر، اقوال گوناگونی وجود دارد. برخی آن را به مطابقت خبر با واقع تفسیر کرده‌اند. البته خبر باید به‌گونه‌ای باشد که قصد متکلم نسبت به مضمون آن روشن باشد و لُغَزگونه و گمراه‌کننده نباشد. برخی نیز به جای مطابقت با واقع، صدق خبر را در اعتقاد گوینده خبر به مطابقت خبرش با واقع دانسته‌اند؛ خواه خبر مطابق با واقع باشد یا نباشد و به آیه نخست سوره منافقون، استدلال کرده‌اند؛ با این توضیح که خداوند منافقان را در این گفته مطابق واقع خویش به پیامبر(ص) که آن حضرت رسول خداست تکذیب کرده است، چون به آن اعتقاد نداشتند: ﴿إِذَا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ قَالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّكَ لَرَسُولُهُ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَكَاذِبُونَ﴾.

پاسخ این استدلال آن است که تکذیب الهی درباره این سخن ایشان نیست که به پیامبر(ص) می‌گفتند وی رسول خداست، بلکه انکار شهادت آنهاست؛ زیرا شهادت، اِخبار از تحقق علم است و آنان به حقانیت رسول خدا که به وسیلۀ برهان و نیز تقلید حاصل می‌شود، علم نداشتند؛ زیرا برهان، شأن صاحبان علم و درایت، و تقلید نیز ویژگی کسانی است که از صفای قلب برخوردارند و از آن‌رو که منافقان هیچ‌یک از این دو ویژگی را ندارند، شهادت آنان برخاسته از جهل، عناد و استکبار و مورد تکذیب خداست. برخی دیگر صدق خبر را مطابقت آن با واقع همراه اعتقاد گوینده به مطابقت آن با واقع و کذب را نقطه مقابل صدق دانسته‌اند. بر این اساس، برخلاف دو تفسیر پیشین، خبر منحصر در صدق و کذب نبوده و میان آنها واسطه، یعنی خبری است که نه صدق و نه کذب باشد. دلیل این تفسیر آن است که خداوند از زبان کافران، اِخبار پیامبر(ص) از حشر و نشر را در دو صورت افتراء و اِخبار در حال جنون حصر کرده: ﴿أَفْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَمْ بِهِ جِنَّةٌ بَلِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذَابِ وَالضَّلَالِ الْبَعِيدِ﴾ و معلوم است که مقصود از صورت دوم کذب نیست، چون قسیم کذب قرار داده شده و نیز صدق نیست؛ زیرا آنان صدق پیامبر(ص) را باور نداشتند.

در پاسخ استدلال یادشده گفته‌اند معنای «أم بِهِ جِنَّةٌ» عدم افتراست و علت تعبیر از آن به جنون این است که افتراء درباره مجنون صادق نیست؛ زیرا افتراء، کذب عمدی است و مجنون تعمّد ندارد، بنابراین «أم بِهِ جِنَّةٌ» قسیم کذب نیست، بلکه قسیم افتراست که قسمی از مطلق کذب است و در نتیجه آیه به تقسیم خبر کاذب به دو قسم عمدی و غیرعمدی ناظر است؛ نه تقسیم خبر مطلق که در استدلال آمده است. با توجه به پاسخ‌های یادشده از ادله در دو قول اخیر، تنها مطابقت خبر با واقع در صدق آن کافی است؛ خواه گوینده خبر مطابقت آن با واقع را باور داشته و اعتقادش حق باشد یا نه.

مبدا بودن خدا برای صدق و حق

مبدأ بودن خدا برای صدق و حق از این روست که صدق و حقانیت قول و اعتقاد و عمل، به مطابقت آنها با سنت جاری در وجود است و آن وجود فعل خداست و در حقیقت، حقانیت قول و اعتقاد و عمل به مشیت و اراده اوست، چنان‌که در آیه ﴿الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ﴾ به مبدأ بودن خداوند برای حق تصریح شده است. آیه یادشده از بدیع‌ترین بیان‌های قرآنی است؛ زیرا «حق» در آن به جای «مع» با «مِن» ابتدائیه همراه شده است، چون در تعبیر نخست، شائبه شرک و در حقیقت نسبت دادن عجز به خداوند هست؛ توضیح آنکه انسان، سخنان حق و قضایای ثابت در نفس الامر را از واقعیت وجود خارجی به‌دست می‌آورد، هرچند آن سخنان و قضایا قطعی و تغییرناپذیرند و تمام وجود از آنِ خداست و در وجود، کذب نیست، چنان‌که در عدم، صدق نیست. صدق، وجود محض است که با عدم نسبتی ندارد و کذب، عدم محض است که با وجود نسبتی ندارد. بنابراین خدا افزون بر آنکه ذاتش حق است، مبدأ هر حقی است که جز خود اوست و هر حقی به وی منتهی می‌شود، چنان‌که مبدأ هر چیزی است و هر صدق و صادقی از سوی اوست.

تبیین صادق بودن خدا

خدا در همه افعال و اقوال و اعمال و اراده و مشیت خود، صادق و مصدَّق و مصدِّق است، چنان‌که در آیه ۱۱۵ سوره انعام / ۶ کلمات خدا را از نظر صدق و اعتدال و عدالت، تمام و بی‌نقص و تبدیل‌ناپذیر دانسته است: «و تَمَّت کَلِمَتُ رَبِّکَ صِدقًا و عَدلًا لا مُبَدِّلَ لِکَلِم ٰ تِهِ و هُوَ السَّمیعُ العَلیم». مفسران مراد از «کلمه» را کلام خدا یا به‌گونه خاص، قرآن و برخی نیز اسلام دانسته‌اند. صدق بودن آن به معنای مطابقت با واقع بوده که با واقعیت و حقانیت تلازم دارد و حق بودن آن نیز با ثبوت مطلق و دائمی بودن آن ملازم است. خدا همان‌گونه که در اِخبار صادق است: ﴿وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا﴾ ـ قیل در آیه به معنای قول است ـ در وعده‌های خویش نیز صادق است: ﴿الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ﴾؛ ﴿وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا﴾؛ مانند وعده بهشت به پرهیزگاران و رحمت و مغفرت توبه‌کنندگان و تقرب به اولیاء و مؤمنان و وصال و لقاء به عارفان و موحدان؛ زیرا کذب و خلف وعده بر خدا محال است و اخلال در ثوابی نیز که برخود واجب کرده جایز نیست: ﴿إِنَّمَا تُوعَدُونَ لَصَادِقٌ﴾، چنان‌که خدا به وعده‌ای که به پیامبران درباره نجات ایشان داده، وفا کرده است: ﴿ثُمَّ صَدَقْنَاهُمُ الْوَعْدَ فَأَنْجَيْنَاهُمْ وَمَنْ نَشَاءُ وَأَهْلَكْنَا الْمُسْرِفِينَ﴾ بر این اساس، خدا به وعده‌‌ای که به مؤمنان درباره پیروزی بر دشمن داده بود، در جنگ بدر و مرحله آغازین جنگ اُحُد عمل کرد: ﴿وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ﴾؛ همچنین رؤیای صادقانه رسول خدا دربارۀ ورود با امنیت به مسجدالحرام را با صلح حدیبیه محقق ساخت: ﴿لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ﴾ در دو مورد از وعده‌های الهی، صدق به صورت تفضیلی (أصدق) آمده و مفادش این است که کسی از خدا راستگوتر نیست: یکی درباره گردآوری انسان‌ها در روز قیامت که در وقوع آن هیچ‌ تردیدی نیست بعد از بیان اینکه معبودی جز خدا نیست: ﴿اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا﴾ و دیگری در رساندن مؤمنانِ دارای عمل صالح به بهشت جاویدی که زیر درختان آن نهرها جاری‌اند: ﴿وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا﴾ برخی مراد از این تفضیل را کیفی دانسته‌اند؛ بدین معنا که سخن خدا در سنجش با سخنان راست دیگران حقایق را جامع‌تر آشکار و ابعاد گوناگون یک واقعیت را کامل‌تر بیان می‌کند. در بیان دیگر، مراد از تفضیل در آیات یادشده کمّی و بدین معناست که کسی بیشتر از خدا یا مساوی با او در خبرها و وعده‌هایش راستگویی نکرده است؛ زیرا صدق به معنای مطابقت با واقع است و تفاوت کیفی در آن فرض ندارد. به باور برخی صاحب‌نظران، بیشترین تأکید قرآن بر صادق بودن خدا در وعده خود به بندگان است و از آنجا که در حسن صدق وعده شکی نیست، می‌توان «صادق الوعد» را از اسمای حسنای الهی به‌شمار آورد، بر خلاف «صادق الوعید» که حسنی ندارد و نمی‌توان آن را از اسمای خدا به حساب آورد، بلکه صرفاً می‌توان خدا را «ذاالوعید» خواند. البته در قرآن درباره محروم ساختن یهودیان از پرندگان و پیه گاو و گوسفند به عنوان مجازات ستم ایشان، صفت صادق به کار رفته است: ﴿ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ﴾ برخی در تفسیر آیه ﴿مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ وَمَا أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ﴾ گفته‌اند در وعده و وعید خدا تبدیل راه نمی‌یابد. مؤمنان در دنیا و آخرت به صدق وعده‌های الهی شهادت می‌دهند، چنان‌که در جنگ احزاب، مؤمنان هنگام دیدن لشکر کافران گفتند: این همان جنگی است که خدا و رسول از پیش به ما وعده داده بودند و خدا و رسول راست گفتند و آنان را جز ایمان و طاعت نیفزود: ﴿وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَابَ قَالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَمَا زَادَهُمْ إِلَّا إِيمَانًا وَتَسْلِيمًا﴾ در بهشت نیز هنگام تحقق وعده‌ای که خدا به ایشان داده بود تا آنان را وارث سرزمین بهشت کند، به ستایش وی می‌پردازند: ﴿وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ﴾ شاید بتوان راز تأکید قرآن بر صادق بودن خدا را دعوت انسان‌ها به ایمان و تقویت روح امید در آنان دانست تا به اقتضای وعده الهی اقدام به عمل کرده و از روش توحیدی حضرت ابراهیم پیروی و از کفر و مخالفت با اوامر الهی دوری کنند و به وعده‌های دروغین و آرزوهای دور و دراز باطل و شیطانیِ بی‌حقیقت دل نبندند: ﴿قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ﴾.

اثبات صدق خداوند

خدا باید در همه اقوال و افعال خویش صادق باشد. متکلمان و مفسران برای اثبات این مدعا استدلال‌های گوناگونی دارند که عمدتاً بر دو محور صفت جمالی علم الهی و صفت جلالی انتفای قبح و نقص از خداوند هستند. درباره محور نخست گفته‌اند: در کلام غیر خدا صدق و نیز کذب عمدی یا برخاسته از جهل و سهو محتمل است؛ لیکن کلام خدا و خبرهای او از گذشته و آینده ناشی از علم محیط او بر همه اشیاست و از این رو خدا خطا نمی‌کند و دچار فراموشی نمی‌شود: ﴿قَالَ عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي فِي كِتَابٍ لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنْسَى﴾ بنابراین گزارش کسی بر خبر وی ترجیح ندارد، چون احتمال صادق نبودن خبر خداوند به جهت نقص در علم داده نمی‌شود. درباره محور دوم نیز گفته‌اند کذبْ قبیح و نشان نقص است و از آنجا که خداوند از ارتکاب قبیح و نقص منزه است، صفت صدق برای او ثابت می‌شود؛ نیز گفته‌اند برای دروغگویی خداوند غرضی تصور نمی‌شود یا وی نیازی به دروغگویی ندارد، چون از جهانیان بی‌نیاز است: ﴿فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ﴾ دروغگو با دروغ گفتن در پی جلب منفعت یا دفع ضرری از خویش است، در حالی که خدا خالق ضرر و نفع است. متکلمان در اثبات صفت صدق برای خدا گاه از راه‌هایی دیگر، همچون خبر دادن شرع از صدق خدا و منافات کذب با مصلحت عالَم، نیز حکمت الهی استفاده کرده‌اند.

گفتنی است که اشاعره با توجه به انکار حسن و قبح عقلی، از راه علم خداوند به واقعیات، صادق بودن وی را قطعی می‌دانند.

راستی در گفتار، عمل و اعتقاد

صدق‌از مادۀ «ص - د - ق» به معنای صلابت و قوّت در گفتار و غیر آن است و کاربرد آن در شجاعت به جهت معنای صلابت است و کاربرد آن در برابر کذب به جهت قوّت در ذات صدق است؛ زیرا کذب معنای سستی و بطلان را دربر دارد برخی نیز اصل در معنای «صدق» را ثَبات دانسته‌‌اند؛ نیز به گفته برخی، اصل در معنای واژه صدق، تمامیّت و صحت است و صلابت از لوازم تمامیّت و صحت است و این معنا به حسب کاربست‌های آن متفاوت است، چنان ‎ که صدق در اعتقاد به معنای مطابقت آن با حق، و صدق در اظهار اعتقاد، به دور بودن از نفاق، و صدق در گفتار، مطابقت آن با واقع، و صدق در قول انشایی به معنای مطابقت قلب و نیّت با آنچه انشاء شده، و صدق در عمل، تمام بودن آن از همه جهات و شرایط است. بر اساس این رویکرد، صدق فضیلتی است راسخ در نفس انسان که به موجب آن ظاهر با باطن، و اقوال و نیّات با افعال و احوال مطابق و هماهنگ‌اند. به رغم کاربرد واژه صدق در معنای قول، اعتقاد و عمل از سوی بسیاری از واژه‌پژوهان، عدّه‌ای کاربرد کلمه صدق را تنها در گفتار خبری دانسته و شرط در صدق سخن را مطابقت گفتار با اعتقاد باطنی و مُخْبَرٌعنه می‌دانند و چنانچه هریک از این دو قید نباشد، صدق کامل تحقق نخواهد یافت، از این رو گفته شده معنای شایع صدق، مطابقت آن در اثبات و نفی با واقع و نفس الامر است. واژه صدق در علوم گوناگون کاربست یکسانی ندارد، از این رو متکلمان اسلامی بحث خود را بر صدق در گفتار متمرکز کرده و صدق را گاه صفت کلام و گاه صفت متکلم دانسته‌اند. در اندیشه فلسفی، گاه صدق به مطابق بودن خبر با واقع معنا شده و گاه صادق به معنای امر متصوَّر، متخیَّل و معقولی دانسته شده که وجود عینی آن مطابق با وجودش در نفس فاعلِ تصور و تخیل و تعقّل است. در عرفان، ضمن تأکید بر اینکه صدق امری وجودی و کذب امری عدمی است، صدق را وجود محض و کذب را عدم محض دانسته‌اند که میان آن دو هیچ نسبتی نیست. واژه صدق در منابع اخلاقی در چند معنا به کار رفته است: ۱. صدق در سخن؛ ۲. صدق در نیّت که بازگشت آن به اخلاص است؛ ۳. صدق در عزم به معنای تصمیم بر کار و پایبندی به انجام دادن آن؛ ۴. صدق در وفا به عزم؛ ۵. صدق در عمل به معنای تصمیم بر انجام دادن کار و منصرف نشدن از آن پیش از اتمام عمل. صدق در عمل، کوشش در مطابقت ظاهر و باطن اعمال است؛ زیرا ظاهر اعمال نباید با باطن آن منافات داشته باشد. علمای اخلاق از صدق، به برترین درجات و مقامات در دین تعبیر کرده‌ا‌ند؛ مانند صدق در صبر، شکر، خوف و رجا، زهد، رضا، حبّ و توکّل که هرکس به این حقایق و لوازم و آثار آنها متّصف باشد صدّیق است و آن کس که فقط به این امور متصف باشد، بدون لوازم و آثار آن او کاذب است. گفته شده پایین‌ترین مرحله صدق، مخالفت نداشتن هر یک از زبان و قلب با یکدیگر است. موارد کاربرد کلمه صدق شامل سه حوزه گفتار، اعتقاد و عمل است. دیدگاه بسیاری از واژه‌شناسان هم مؤیّد همین تقسیم است. کاربست‌های واژه صدق و مشتقات آن در قرآن به وضوح دلالت دارد که بسیاری از موارد کاربرد آن درباره صدق در عمل است، از این رو بررسی واژه صدق در این مقاله تنها در حوزه صدق در گفتار نیست، بلکه گفتار، عقیده و عمل هر سه را دربرمی‌گیرد.

واژه صدق و مشتقات آن ۱۵۵ بار در ۴۹ سوره و ۱۴۴ آیه از قرآن به کار رفته و با توجه به متعلَّق آن، به معنای متناسب آن آمده است. کلمه «صِدّیق» صیغه مبالغه و از مشتقات واژه صدق، به معنای بسیار راستگوست و به کسی گفته می‌شود که به سبب عادت به راستگویی، دروغ نمی‌گوید. از پیامبرانی مانند ابراهیم، ادریس و یوسف نیز با عنوان «صِدّیق» و از کسانی که به خدا و پیامبران ایمان آورده‌اند با عنوان ﴿الصِّدِّیقُون﴾ و نیز از مریم با عنوان ﴿صِدِّیقه﴾ یاد شده است.

واژه «صَدَقَه» از دیگر مشتقات این واژه است که در قرآن آمده و به معنای پرداخت مال در امر مستحب به قصد نزدیک شدن به خداست و قصد صدقه دهنده اثبات صدق در کردار خویش است و در وجه تسمیه آن گفته شده که بنده با آن، صدق عبودیّت خویش را اظهار می‌کند.

«صَدْقَة»، «صُدْقَه» و «صَدُقَه» مهریه همسر و جمع آن در قرآن «صَدُقات» آمده است مهریه زنان از این رو «صَداق» نیز نامیده شده که بر صداقت در دوستی دلالت دارد. در این مقاله، افزون بر واژه صدق و مشتقّات آن از برخی واژگان ترکیبی مانند ﴿قَوْل الحَقّ﴾ (سخن راست) و «قول سَدید» (سخنی موافق با شرع و حق) و برخی جملات دیگر استفاده شده است؛ نیز از واژگانی همچون حقّ، عهد، وفا، عدل؛ نیز ایمان که در برخی کاربردهای قرآنی آن با مفهوم صدق و راستی قرابت معنایی فراوانی دارد.

حق در لغت به معنای ثابت و انکارناپذیر است و در اصطلاح به معنای مطابق با واقع. این واژه در قرآن بنا بر نقلی به ۱۲ یا ۳۰ معنا از جمله صدق و راستی آمده است. در آیات ﴿فَیَکُونُ قَوْلُهُ الْحَق﴾ و ﴿إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ﴾حق به همین معناست.

منابع

1. سعیدیان‌فر و ایازی، فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۱
2. اسحاق‌نیا تربتی، سید رضا، مقاله «صادق / اسماء و صفات»، دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷
3. خراسانی، لطف‌الله، مقاله «صدق»، دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷