عدل در فقه اسلامی: تفاوت میان نسخهها
جز (ربات: جایگزینی خودکار متن (-</div>\n<div style="padding: 0.4em 0em 0.0em;"> +</div>)) |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۲۰ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۶ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{ | {{مدخل مرتبط | ||
| موضوع مرتبط = عدل | |||
| عنوان مدخل = عدل | |||
| مداخل مرتبط = [[عدل در لغت]] - [[عدل در قرآن]] - [[عدل در نهج البلاغه]] - [[عدل در معارف دعا و زیارات]] - [[عدل در کلام اسلامی]] - [[عدل در فقه اسلامی]] - [[عدل در فقه سیاسی]] - [[عدل در اخلاق اسلامی]] - [[عدل در جامعهشناسی اسلامی]] - [[عدل در معارف و سیره نبوی]] - [[عدل در معارف و سیره علوی]] - [[عدل در معارف و سیره سجادی]] - [[عدل در معارف و سیره رضوی]] - [[عدل در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]] | |||
| پرسش مرتبط = | |||
}} | |||
== | == معناشناسی == | ||
=== معنای لغوی === | |||
[[عدل]]، ضد [[جور]] در لغت به معنای رعایت برابری میان دو چیز است<ref>لسان العرب و مجمع البحرین، واژه «عدل».</ref>. همچنین به [[انسانی]] که گفتار و [[حکم]] او پسندیده باشد، عَدل ـ به معنای [[عادل]] ـ گویند. همچنین در عربی به دیوار صاف و راست «جدارٌ عَدل» گفته میشود<ref>لسان العرب، واژه «عدل».</ref>؛ چنان که عدل از نامهای [[خدای تعالی]] است<ref>الکافی (کلینی) ۲/ ۴۱۶.</ref>؛ زیرا به [[حق]] حکم میکند و در حکمش جور و ستمی وجود ندارد و در روایتی، عدل از [[لشکریان]] [[عقل]] و جور از سپاهیان [[جهل]] شمرده شده است<ref>الکافی (کلینی) ۱/ ۲۱.</ref>. بنابراین، عدالت صفتی [[نیکو]] و پسندیده است. | |||
=== معنای اصطلاحی فقهی === | |||
عدالت در کلمات [[فقها]] گاه به معنای لغوی آمده است؛ چنان که در مسئله عدالت مرد میان [[همسران]] متعدد به این معنا به کار رفته است؛ لکن در مواردی شرط جواز تصدّی برخی مناصب قرار گرفته است؛ به گونهای که فرد بدون آن، شایستگی تصدّی آن مناصب را ندارد. | |||
در اینکه در این گونه موارد مراد از عدالت چیست، کلمات فقها مختلف است. شکی نیست که عدالت با ارتکاب [[گناه کبیره]] و یا اصرار بر صغیره، بدون آنکه توبهای صورت گرفته باشد، تحقق نمییابد و اگر پیش از آن عادل بوده با [[ارتکاب گناه]] زوال مییابد. اینک با توجه به این نکته، به نقل کلمات فقها در تعریف عدالت ـ که برخی تا پنج تعریف ذکر کردهاند ـ میپردازیم: | |||
[[ | # عدالت عبارت است از کیفیتی نفسانی یا هیئتی [[راسخ]] در [[انسان]] یا حالتی نفسانی یا ملکهای ـ با [[اختلاف]] تعبیرها ـ که انسان را بر ملازمت [[تقوا]] یا تقوا و [[مروّت]] برمی انگیزاند. بنابراین تعریف، عدالت صفتی نفسانی خواهد بود<ref>ارشاد الاذهان ۲/ ۱۵۶؛ قواعد الاحکام ۴ / ۴۹۴؛ غایة المراد ۱ / ۲۶۱.</ref>. این قول به مشهور متأخران، بلکه مشهور [[فقیهان]] نسبت داده شده است<ref>رسائل الشهید الثانی ۱ / ۶۳؛ الحدائق الناضرة ۱۰/ ۱۳.</ref>. | ||
# [[عدالت]] عبارت است از [[ترک گناه]]؛ اعم از کبیره و صغیره یا ترک کبیره و عدم اصرار بر صغیره. بنابر این تعریف، [[عدالت]]، [[استقامت]] فعلی ـ نه [[نفسانی]] ـ در [[افعال]] و تروک است؛ خواه منشأ آن ملکه باشد یا نه. | |||
# عدالت عبارت است از [[ترک گناهان]] یا خصوص [[گناهان کبیره]] که از [[ملکه نفسانی]] ناشی میشود. بنابر این تعریف، عدالت نه صرف صفتی نفسانی است و نه صرف [[استقامت]] عملی؛ بلکه آمیزهای از آن دو میباشد؛ یعنی استقامت عملی ناشی از استقامت نفسانی. معنای دوم و سوم به ظاهر کلمات برخی نسبت داده شده است<ref>رسائل فقهیة (شیخ انصاری)/ ۶ ـ ۸.</ref>. | |||
# عدالت؛ یعنی [[اسلام]] با آشکار نشدن فسقی در بیرون<ref>الخلاف ۶/ ۲۱۷ ـ ۲۱۸.</ref>. بنابر این، هر [[مسلمانی]] که از او فسقی دیده نشود، [[عادل]] به شمار میرود. | |||
# عدالت عبارت است از حسن ظاهر؛ یعنی [[آراستگی ظاهری]] از جهت [[پایبندی به احکام شرع]] [[مقدس]] (حسن ظاهر). این تعریف به اکثر قدما نسبت داده شده است<ref>رسائل فقهیة (شیخ انصاری)/ ۸.</ref>. | |||
==جستارهای وابسته== | برخی، تعریف اول و سوم را یکی دانستهاند<ref>رسائل فقهیة (شیخ انصاری)/ ۱۰.</ref>. بعضی گفتهاند: دو قول آخر، در [[حقیقت]] دو دیدگاه متفاوت در معنای عدالت نیست؛ بلکه دو روش برای [[شناخت]] عدالت فرد است<ref>مستند الشیعة ۱۸/ ۶۴؛ رسائل فقهیة (شیخ انصاری)/ ۸ ـ ۹؛ الدر النضید ۲/ ۱۱.</ref>. | ||
{{ | |||
برخی گفتهاند: هرچند کلمات [[فقها]] در تعریف عدالت مختلف است؛ لکن حقیقت عدالت نزد آنان یکی است. بنابراین، [[اختلاف]] تنها در تعبیر از عدالت است نه در معنای آن و بهترین و جامعترین تعریف از عدالت آن است که عدالت کیفیتی نفسانی و [[راسخ]] در نفس است که صاحب خود را بر ملازمتِ [[مروّت]] و [[تقوا]] بر میانگیزاند<ref>الدر النضید ۲/ ۳۵.</ref>.<ref>[[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵ (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵]]، ص۳۳۳-۳۳۵؛ [[مجتبی تهرانی|تهرانی، مجتبی]]، [[اخلاق الاهی ج۱۴ (کتاب)|اخلاق الاهی ج۱۴]]، ص۵۳ ـ ۵۴.</ref> | |||
این نکته گفتنی است که بسیاری از [[فقها]] که [[عدالت]] را [[ملکه نفسانی]] میدانند، برای [[کشف]] آن به [[رفتار]] ظاهری اکتفا کرده، نوشتهاند: برای کشف عدالت حسن ظاهر کافی است، اگر چه [[انسان]] [[علم]] و حتی [[گمان]] هم پیدا نکند؛ از جمله [[امام خمینی]]<ref>حاشیة عروة الوثقی، ج۱، ص۲۶ و ج۳، ص۱۸۹.</ref> مرحوم خوانساری و مرحوم گلپایگانی<ref>حاشیة عروة الوثقی، ج۳، ص۱۸۹.</ref> در حاشیه عروه این قول را برگزیدهاند. روایاتی که از [[پیشوایان معصوم]] به دست ما رسیده نیز همین نظر را [[تأیید]] میکنند که حسن ظاهر و [[رفتار نیک]] کاشف از [[ملکه عدالت]] است. [[امام صادق]]{{ع}} میفرماید: {{متن حدیث|مَنْ عَامَلَ النَّاسَ فَلَمْ يَظْلِمْهُمْ وَ حَدَّثَهُمْ فَلَمْ يَكْذِبْهُمْ وَ وَعَدَهُمْ فَلَمْ يُخْلِفْهُمْ كَانَ مِمَّنْ حُرِّمَتْ غِيبَتُهُ وَ كَمَلَتْ مُرُوءَتُهُ وَ ظَهَرَ عَدْلُهُ وَ وَجَبَتْ أُخُوَّتُهُ}}<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۲، ص۲۳۹.</ref>؛ کسی که در معامله به [[مردم]] [[ستم]] نکند به آنها [[دروغ]] نگوید و [[خلف وعده]] نکند، از کسانی است که غیبتش [[حرام]]، جوانمردیش کامل، عدالتش آشکار و [[برادری]] با او [[واجب]] است. این مضمون با همین عبارت از [[امام رضا]]{{ع}} و از امام صادق{{ع}} با عبارت دیگری نیز [[روایت]] شده است<ref>محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۷۲، ص۲۵۱.</ref>.<ref>[[مجتبی تهرانی|تهرانی، مجتبی]]، [[اخلاق الاهی ج۱۴ (کتاب)|اخلاق الاهی ج۱۴]]، ص۵۳ ـ ۵۴.</ref> | |||
== مقایسه اصطلاح [[فقهی]] با اصطلاح [[اخلاقی]] == | |||
عدالت در [[فقه]] و [[اخلاق]] عبارت از نهادی نفسانی است که منشأ آثار عملی میشود؛ بنابراین، اصطلاح فقه و اخلاق در این معنی مشترک است. تنها تفاوتی که بین این دو اصطلاح وجود دارد، در دایره اعمالی است که از عدالت ناشی میشود. ملکهای که در فقه عدالت نامیده میشود، علاوه بر [[رفتارهای اجتماعی]] مثل [[احترام به حقوق]] دیگران، [[افعال]] شخصی انسان را نیز شامل میشود. در اصطلاح فقه، عادل کسی است که دارای ملکهای نفسانی است که او را از ارتکاب هر معصیتی باز میدارد حتی اگر به [[حقوق دیگران]] مربوط نباشد؛ بنابراین اگر کسی شراب بنوشد یا [[نماز]] را ترک کند، [[عادل]] نیست همانطور که اگر به حقوق دیگران [[تجاوز]] کند عدالتش ساقط میشود، ولی در [[علم اخلاق]] ملکهای [[عدالت]] نام دارد که [[انسان]] را فقط از [[تجاوز به حقوق دیگران]] باز میدارد؛ بنابراین از نظر [[اخلاقی]] نوشیدن شراب، ترک نماز و امثال آن به عدالت [[زیان]] نمیرساند<ref>[[مجتبی تهرانی|تهرانی، مجتبی]]، [[اخلاق الاهی ج۱۴ (کتاب)|اخلاق الاهی ج۱۴]]، ص۵۳ ـ ۵۴.</ref>. | |||
== عدالت و مروّت == | |||
مروّت در لغت به معنای [[جوانمردی]]، [[مردانگی]] یا کمال آن آمده و مراد از آن در [[فقه]]، ملازمت عادات پسندیده و پرهیز از عادات و کارهای [[مباح]] ناپسند و تنفرانگیز است؛ کارهایی که ارتکاب آنها بیانگر [[فرومایگی]] و [[پستی]] فرد یا بیمبالاتی او در [[دین]] است، مانند [[غذا خوردن]] در خیابان در حال راه رفتن، ادرار کردن در گذرگاههای عمومی، [[پوشیدن لباس]] زنانه توسط مرد و بوسیدن یا در آغوش گرفتن [[همسر]] در برابر دیگران که مراتب ناپسندی و خلاف [[مروّت]] بودن آنها بر حسب [[زمان]]، مکان و افراد متفاوت خواهد بود<ref>الدر النضید ۲/ ۴۹ ـ ۵۰.</ref>. | |||
مشهور میان متأخران، اعتبار مروّت در [[عدالت]] و یا در حسن ظاهر ـ که کاشف از عدالت میباشد ـ است. شرط نبودن مروّت در عدالت به مشهور قدما نسبت داده شده است<ref>الحدائق الناضرة ۱۰/ ۱۳ ـ ۱۶؛ جواهر الکلام ۴۱/ ۳۱ ـ ۳۲.</ref>. | |||
به تصریح برخی، ارتکاب منافیات مروّت به گونه موردی یا به اقتضای [[ضرورت]]، به عدالت [[زیان]] نمیرساند. ضمن آنکه از نظر تأثیرگذاری در [[فسق]] بین ارتکاب منافیات مروّت و [[گناه کبیره]] تفاوت است؛ ارتکاب منافیات موجب خروج از عدالت میشود، لکن موجب فسق نخواهد شد<ref>رسائل فقهیة (شیخ انصاری)/ ۲۳.</ref>. | |||
آیا [[ارتکاب گناه]] صغیره با عدم اصرار بر آن، زوال عدالت را در پی دارد یا نه؟ مسئله اختلافی است<ref>الدر النضید ۲/ ۵۶.</ref>. | |||
از عنوان یاد شده در بابهای [[اجتهاد]] و [[تقلید]]، [[صلات]]، [[زکات]]، [[خمس]]، [[حج]]، [[جهاد]]، [[امر به معروف و نهی از منکر]]، [[حجر]]، [[وقف]]، [[وصیّت]]، [[طلاق]]، لقطه و [[شهادات]] [[سخن]] گفتهاند<ref>[[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵ (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵]]، ص۳۳۵.</ref>. | |||
== مناصب مشروط به عدالت == | |||
از شرایط [[مرجع تقلید]]<ref>العروة الوثقی ۱/ ۲۶؛ مستمسک العروة ۱/ ۴۰ ـ ۴۲.</ref> [[امام جمعه]]<ref>جواهر الکلام ۱۱ / ۲۹۶.</ref> و جماعت<ref>جواهر الکلام ۱۳ / ۲۷۵ ـ ۲۷۷.</ref> عامل [[جمعآوری زکات]] بنابر قولی(عاملین)<ref>الدروس الشرعیة ۱/ ۲۴۲ و ۲۴۸؛ جواهر الکلام ۱۵/ ۳۳۳ ـ ۳۳۴.</ref> [[حَکَم]] تعیین شده برای [[داوری]] در [[جنگ]]<ref>الدروس الشرعیة ۲/ ۳۷؛ جواهر الکلام ۲۱/ ۱۱۲.</ref> [[قاضی]]<ref>جواهر الکلام ۴۰/ ۱۲.</ref> و [[شاهد]]<ref>جواهر الکلام ۴۱ / ۲۵ ـ ۲۶.</ref> عدالت است. بنابراین، فرد [[فاسق]] نمیتواند عهده دار مناصب یاد شده باشد. شهادتش نیز پذیرفته نیست. | |||
همچنین منشی دادگاه در صورتی که [[قاضی]] به او اعتماد میکند و نوشتهاش را نمیبیند<ref>جواهر الکلام ۴۰ / ۱۰۹.</ref>غ کارشناس [[قیمتگذاری]] [[اموال]]<ref>جواهر الکلام ۲۳/ ۲۹۰.</ref> و نیز کسی که از سوی [[حاکم]] برای [[تقسیم اموال]] مشترک تعیین میشود<ref>قواعد الاحکام ۳/ ۴۶۰؛ جواهرالکلام ۴۰/ ۳۲۶ ـ ۳۲۷.</ref> باید [[عادل]] باشند. | |||
شرط بودن [[عدالت]] در راوی حدیث به مشهور نسبت داده شده است؛ لکن بسیاری آن را شرط ندانستهاند<ref>تلخیص مقباس الهدایة ۱/ ۸۰.</ref>. | |||
بنابر قول مشهور میان متأخران، عدالت در مستحق [[زکات]] شرط نیست. مشهور قدما آن را شرط دانستهاند. از برخی آنان، شرط بودن [[اجتناب از گناه]] [[کبیره]] نقل شده است<ref>الحدائق الناضرة ۱۲/ ۲۰۹؛ جواهر الکلام ۱۵/ ۳۸۸ ـ ۳۹۴.</ref>. | |||
بسیاری از معاصران گفتهاند: [[احتیاط]] آن است به کسی که آشکارا مرتکب گناه کبیره، بهویژه شراب خواری میشود، [[زکات]] ندهند. البته اگر [[پرداخت زکات]]، مصداق کمک به [[گناه]] و [[تشویق]] به کار ناشایست گردد، به طور قطع جایز نیست<ref>العروة الوثقی ۴/ ۱۲۹ ـ ۱۳۰.</ref>. | |||
بنابر اعتبار عدالت در مستحق زکات، صنفهای «[[مؤلفة القلوب]]»، «[[سبیل]] اللّه»، «رقاب»، «[[ابن سبیل]]» و «غارمان» از این [[حکم]] مستثنایند و در آنان عدالت شرط نیست<ref>جواهر الکلام ۱۵ / ۳۹۴.</ref>. | |||
عدالت در مستحق [[خمس]] نیز شرط نیست<ref>جواهر الکلام ۱۶/ ۱۱۵.</ref>ف لکن بسیاری از معاصران احتیاط را در ندادن خمس به مرتکب علنی [[گناه کبیره]] دانستهاند<ref>العروة الوثقی ۴/ ۳۰۵ ـ ۳۰۶.</ref>. | |||
آیا عدالت در کسی که [[حج]] نیابتی میگزارد شرط است؟ برخی آن را شرط دانستهاند. البته حج [[نایب]] غیر عادل صحیح است و [[ذمّه]] منوب عنه بری میشود؛ لکن از آن جهت که اِخبار نایب از به جا آوردن حج، مستند به سخن اوست، برخی عدالت را در او شرط دانستهاند. برخی، صرف حصول اطمینان به گفته او و اینکه حج را به جا آورده، کافی دانستهاند<ref>الحدائق الناضرة ۱۴/ ۲۴۲؛ المعتمد فی شرح المناسک ۳/ ۱۶۲.</ref>. | |||
آیا در تحقق [[رشد]] (رشد) علاوه بر [[توانایی]] فرد بر [[حفظ مال]]، عدالت شرط است یا نه؟ مسئله اختلافی است. مشهور، عدم اشتراط آن است<ref>المبسوط ۲/ ۲۸۴؛ کتاب السرائر۳/ ۲۰۶؛ جواهرالکلام ۲۶/ ۵۰.</ref>. اشتراط [[عدالت]] در [[وصیّ]]<ref>جواهر الکلام ۲۸/ ۳۹۲ ـ ۳۹۴.</ref> و نیز فرد عهده دار حضانت کودک<ref>جواهر الکلام ۳۱/ ۲۸۹.</ref> اختلافی است. ظاهر [[کلام]] جمعی و صریح کلام برخی از [[فقها]] شرط نبودن [[عدالت]] در کسی است که کودکی را مییابد و به قصد نگهداری او را برمی دارد. برخی، گرفتن کودک را از او در صورت [[فاسق]] بودن بر [[حاکم]] [[واجب]] دانستهاند<ref>جواهر الکلام ۳۸/ ۱۶۰ و ۱۶۲.</ref>. | |||
آیا غیر [[عادل]] میتواند لقطه [[حرم]] (لقطه) را بردارد؟ مسئله محل [[اختلاف]] است<ref>جواهر الکلام ۳۸/ ۳۵۴ ـ ۳۵۵.</ref>. چنان که شرط بودن عدالت در متولی و ناظر [[وقف]] در صورتی که آن دو غیر واقف باشند<ref>الانوار اللوامع ۱۳/ ۳۱۴؛ وسیلة النجاة/ ۵۴۷.</ref> و نیز در دو حَکَم تعیین شده از سوی [[زن]] و مرد برای [[طلاق]] ([[شقاق]]) اختلافی است<ref>جواهرالکلام ۳۱/ ۲۱۵؛ الروضة البهیة ۵/ ۴۳۲؛ مهذب الاحکام ۲۵/ ۲۳۱.</ref>. برخی بر شرط بودن آن در متولی و ناظر وقف، ادعای [[اجماع]] کردهاند<ref>الحدائق الناضرة ۲۲/ ۱۸۴؛ جواهر الکلام ۲۸/ ۲۲.</ref>.<ref>[[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵ (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵]]، ص۳۳۶-۳۳۷.</ref> | |||
== راههای [[اثبات]] عدالت == | |||
عدالت با [[بیّنه]] (بیّنه) در صورت عدم تعارض با بیّنه بر [[فسق]]؛ [[معاشرت]] مفید [[علم]] یا [[اطمینان]] به وجود [[ملکه عدالت]] در فرد و نیز به شیاع (شیاع) موجب علم ثابت میگردد. به قول برخی، عدالت با [[شهادت]] یک فرد عادل یا مورد اطمینان نیز ثابت میشود<ref>العروة الوثقی ۱/ ۳۷.</ref>. برای مترتب کردن [[آثار عدالت]]، حصول اطمینان به آن از هر راهی که حاصل شود کفایت میکند؛ لکن برخی آن را به این مشروط کردهاند که اطمینان کننده از [[اهل خبره]] و [[بصیرت]] و آشنا به مسائل باشد<ref>العروة الوثقی ۳/ ۹۱.</ref>. | |||
از دیگر راههای ذکر شده برای اثبات عدالت، حسن ظاهر است؛ لکن در اینکه صرف حسن ظاهر، هرچند حاصل آن [[ظنّ]] به عدالت نباشد، کافی است یا تنها در صورت حصول [[ظن]] یا اطمینان، عدالتثابت میگردد، مسئله اختلافی است. قول نخست منسوب به مشهور است<ref>مهذب الاحکام ۱/ ۴۹ ـ ۵۰.</ref>. | |||
به تصریح برخی، از دیگر راههای [[اثبات]] [[عدالت]]، [[شهادت]] عملی دو نفر [[عادل]] نسبت به دیگری است، مانند اقتدای آن دو به وی در [[نماز]]<ref>الدروس الشرعیة ۱/ ۲۱۸؛ العروة الوثقی ۳/ ۱۹۱؛ مهذب الاحکام ۱/ ۵۲.</ref>.<ref>[[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵ (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵]]، ص۳۳۷-۳۳۸.</ref> | |||
== زوال [[عدالت]] == | |||
عدالت با ارتکاب گناه کبیره یا [[اصرار بر گناه صغیره]] بدون [[توبه]] تحقق نمییابد و یا در فرض عادل بودن پیش از ارتکاب، با ارتکاب زایل میگردد<ref>جواهر الکلام ۴۱/ ۲۶.</ref>، لکن [[ترک مستحب]]، هرچند همه [[مستحبات]] در صورتی که به مرحله [[استخفاف]] و سبک شمردن ترک کننده به مستحبات و [[سنن]] نرسد، موجب زوال عدالت نخواهد شد<ref>جواهر الکلام ۴۱/ ۳۰.</ref>. | |||
کسی که عادل بوده است چنانچه در بقای عدالت او [[شک]] شود، [[حکم]] به بقا میشود<ref>مهذب الاحکام ۱/ ۴۸.</ref>. | |||
آیا امامت جماعت و تصدی دیگر مناصب مشروط به عدالت برای کسی که به [[فسق]] خویش [[علم]] دارد، جایز است یا نه؟ مسئله اختلافی است. قول منسوب به مشهور جواز است و عادل دانستن دیگران کفایت میکند<ref>الحدائق الناضرة ۱۰/ ۶۶؛ کتاب الصلاة (شیخ انصاری) ۲/ ۲۷۴ ـ ۲۷۶؛ جواهر الکلام ۱۳/ ۲۷۷؛ العروة الوثقی [تکملة] ۳/ ۳.</ref>. برخی [[احتیاط]] را در ترک تصدی دانستهاند<ref>العروة الوثقی ۳/ ۱۹۱؛ مستمسک العروة ۷/ ۳۴۲ ـ ۳۴۳.</ref>.<ref>[[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵ (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵]]، ص۳۳۸.</ref> | |||
== عدالت میان همسران == | |||
رعایت عدالت میان همسران در مقدار [[نفقه]] [[واجب]] و تقسیم شبها بر [[مرد]]واجب است<ref>جواهر الکلام ۳۱ / ۱۵۵.</ref>. | |||
رعایت عدالت میان همسران در غیر نفقه واجب از هزینههای [[زندگی]]، بذل توجه و اهتمام به امور آنان، [[گشادهرویی]] و هم بستری [[مستحب]] است. چنان که مستحب است بامداد شبی که به هر [[زن]] تعلّق دارد، نزد او بماند<ref>الحدائق الناضرة ۲۴/ ۶۰۹؛ جواهر الکلام ۳۱/ ۱۸۲ ـ ۱۸۳.</ref>.<ref>[[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵ (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵]]، ص۳۳۸.</ref> | |||
== عدالت میان دو طرف دعوا == | |||
به قول مشهور، در صورت [[مسلمان]] یا [[کافر]] بودن دو طرف دعوا، بر [[قاضی]] [[واجب]] است در نگاه و [[سلام کردن]]، [[سخن گفتن]]، نشستن، [[سکوت]] و غیر آن از انواع برخورد و [[اکرام]] میان آن دو، [[عدالت]] و [[مساوات]] را رعایت کند<ref>جواهرالکلام ۴۰/ ۱۳۹ ـ ۱۴۲.</ref>. برخی قائل به [[استحباب]] آن شدهاند<ref>المراسم العلویة/ ۲۳۱؛ مختلف الشیعة ۸/ ۴۰۳.</ref>.<ref>[[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵ (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵]]، ص۳۳۸.</ref> | |||
== عدالت میان [[فرزندان]] == | |||
[[رعایت عدالت]] میان فرزندان در [[بذل و بخشش]]، جز در صورت وجود خصوصیتی در برخی که موجب [[برتری]] وی بر دیگران باشد، [[مستحب]] است<ref>جواهر الکلام ۲۸/ ۱۸۲ ـ ۱۸۳ و ۱۹۱؛ العروة الوثقی [تکملة] ۲/ ۱۶۹.</ref>.<ref>[[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵ (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵]]، ص۳۳۸.</ref> | |||
== جستارهای وابسته == | |||
{{مدخل وابسته}} | |||
* [[عدل خداوند]] ([[عدل الهی]]) | * [[عدل خداوند]] ([[عدل الهی]]) | ||
* [[عدل نبوی]] | * [[عدل نبوی]] | ||
| خط ۶۹: | خط ۱۴۲: | ||
* [[فاسق]] | * [[فاسق]] | ||
* [[فسوق]] | * [[فسوق]] | ||
{{پایان | {{پایان مدخل وابسته}} | ||
==منابع== | == منابع == | ||
{{منابع}} | {{منابع}} | ||
# [[پرونده:1100254.jpg|22px]] [[مجتبی تهرانی|تهرانی، مجتبی]]، [[اخلاق الاهی ج۱۴ (کتاب)|'''اخلاق الاهی | # [[پرونده:1100254.jpg|22px]] [[مجتبی تهرانی|تهرانی، مجتبی]]، [[اخلاق الاهی ج۱۴ (کتاب)|'''اخلاق الاهی ج۱۴''']] | ||
# [[پرونده:1368945.jpg|22px]] [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (کتاب)|'''فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت''']] | |||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
==پانویس== | == پانویس == | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
[[رده:عدل]] | [[رده:عدل]] | ||
نسخهٔ کنونی تا ۲۵ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۴۱
این مدخل زیرشاخهٔ بحث عدل است. عدل از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: عدل در لغت - عدل در قرآن - عدل در نهج البلاغه - عدل در معارف دعا و زیارات - عدل در کلام اسلامی - عدل در فقه اسلامی - عدل در فقه سیاسی - عدل در اخلاق اسلامی - عدل در جامعهشناسی اسلامی - عدل در معارف و سیره نبوی - عدل در معارف و سیره علوی - عدل در معارف و سیره سجادی - عدل در معارف و سیره رضوی - عدل در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - پرسش مرتبط نداردمعناشناسی
معنای لغوی
عدل، ضد جور در لغت به معنای رعایت برابری میان دو چیز است[۱]. همچنین به انسانی که گفتار و حکم او پسندیده باشد، عَدل ـ به معنای عادل ـ گویند. همچنین در عربی به دیوار صاف و راست «جدارٌ عَدل» گفته میشود[۲]؛ چنان که عدل از نامهای خدای تعالی است[۳]؛ زیرا به حق حکم میکند و در حکمش جور و ستمی وجود ندارد و در روایتی، عدل از لشکریان عقل و جور از سپاهیان جهل شمرده شده است[۴]. بنابراین، عدالت صفتی نیکو و پسندیده است.
معنای اصطلاحی فقهی
عدالت در کلمات فقها گاه به معنای لغوی آمده است؛ چنان که در مسئله عدالت مرد میان همسران متعدد به این معنا به کار رفته است؛ لکن در مواردی شرط جواز تصدّی برخی مناصب قرار گرفته است؛ به گونهای که فرد بدون آن، شایستگی تصدّی آن مناصب را ندارد.
در اینکه در این گونه موارد مراد از عدالت چیست، کلمات فقها مختلف است. شکی نیست که عدالت با ارتکاب گناه کبیره و یا اصرار بر صغیره، بدون آنکه توبهای صورت گرفته باشد، تحقق نمییابد و اگر پیش از آن عادل بوده با ارتکاب گناه زوال مییابد. اینک با توجه به این نکته، به نقل کلمات فقها در تعریف عدالت ـ که برخی تا پنج تعریف ذکر کردهاند ـ میپردازیم:
- عدالت عبارت است از کیفیتی نفسانی یا هیئتی راسخ در انسان یا حالتی نفسانی یا ملکهای ـ با اختلاف تعبیرها ـ که انسان را بر ملازمت تقوا یا تقوا و مروّت برمی انگیزاند. بنابراین تعریف، عدالت صفتی نفسانی خواهد بود[۵]. این قول به مشهور متأخران، بلکه مشهور فقیهان نسبت داده شده است[۶].
- عدالت عبارت است از ترک گناه؛ اعم از کبیره و صغیره یا ترک کبیره و عدم اصرار بر صغیره. بنابر این تعریف، عدالت، استقامت فعلی ـ نه نفسانی ـ در افعال و تروک است؛ خواه منشأ آن ملکه باشد یا نه.
- عدالت عبارت است از ترک گناهان یا خصوص گناهان کبیره که از ملکه نفسانی ناشی میشود. بنابر این تعریف، عدالت نه صرف صفتی نفسانی است و نه صرف استقامت عملی؛ بلکه آمیزهای از آن دو میباشد؛ یعنی استقامت عملی ناشی از استقامت نفسانی. معنای دوم و سوم به ظاهر کلمات برخی نسبت داده شده است[۷].
- عدالت؛ یعنی اسلام با آشکار نشدن فسقی در بیرون[۸]. بنابر این، هر مسلمانی که از او فسقی دیده نشود، عادل به شمار میرود.
- عدالت عبارت است از حسن ظاهر؛ یعنی آراستگی ظاهری از جهت پایبندی به احکام شرع مقدس (حسن ظاهر). این تعریف به اکثر قدما نسبت داده شده است[۹].
برخی، تعریف اول و سوم را یکی دانستهاند[۱۰]. بعضی گفتهاند: دو قول آخر، در حقیقت دو دیدگاه متفاوت در معنای عدالت نیست؛ بلکه دو روش برای شناخت عدالت فرد است[۱۱].
برخی گفتهاند: هرچند کلمات فقها در تعریف عدالت مختلف است؛ لکن حقیقت عدالت نزد آنان یکی است. بنابراین، اختلاف تنها در تعبیر از عدالت است نه در معنای آن و بهترین و جامعترین تعریف از عدالت آن است که عدالت کیفیتی نفسانی و راسخ در نفس است که صاحب خود را بر ملازمتِ مروّت و تقوا بر میانگیزاند[۱۲].[۱۳]
این نکته گفتنی است که بسیاری از فقها که عدالت را ملکه نفسانی میدانند، برای کشف آن به رفتار ظاهری اکتفا کرده، نوشتهاند: برای کشف عدالت حسن ظاهر کافی است، اگر چه انسان علم و حتی گمان هم پیدا نکند؛ از جمله امام خمینی[۱۴] مرحوم خوانساری و مرحوم گلپایگانی[۱۵] در حاشیه عروه این قول را برگزیدهاند. روایاتی که از پیشوایان معصوم به دست ما رسیده نیز همین نظر را تأیید میکنند که حسن ظاهر و رفتار نیک کاشف از ملکه عدالت است. امام صادق(ع) میفرماید: «مَنْ عَامَلَ النَّاسَ فَلَمْ يَظْلِمْهُمْ وَ حَدَّثَهُمْ فَلَمْ يَكْذِبْهُمْ وَ وَعَدَهُمْ فَلَمْ يُخْلِفْهُمْ كَانَ مِمَّنْ حُرِّمَتْ غِيبَتُهُ وَ كَمَلَتْ مُرُوءَتُهُ وَ ظَهَرَ عَدْلُهُ وَ وَجَبَتْ أُخُوَّتُهُ»[۱۶]؛ کسی که در معامله به مردم ستم نکند به آنها دروغ نگوید و خلف وعده نکند، از کسانی است که غیبتش حرام، جوانمردیش کامل، عدالتش آشکار و برادری با او واجب است. این مضمون با همین عبارت از امام رضا(ع) و از امام صادق(ع) با عبارت دیگری نیز روایت شده است[۱۷].[۱۸]
مقایسه اصطلاح فقهی با اصطلاح اخلاقی
عدالت در فقه و اخلاق عبارت از نهادی نفسانی است که منشأ آثار عملی میشود؛ بنابراین، اصطلاح فقه و اخلاق در این معنی مشترک است. تنها تفاوتی که بین این دو اصطلاح وجود دارد، در دایره اعمالی است که از عدالت ناشی میشود. ملکهای که در فقه عدالت نامیده میشود، علاوه بر رفتارهای اجتماعی مثل احترام به حقوق دیگران، افعال شخصی انسان را نیز شامل میشود. در اصطلاح فقه، عادل کسی است که دارای ملکهای نفسانی است که او را از ارتکاب هر معصیتی باز میدارد حتی اگر به حقوق دیگران مربوط نباشد؛ بنابراین اگر کسی شراب بنوشد یا نماز را ترک کند، عادل نیست همانطور که اگر به حقوق دیگران تجاوز کند عدالتش ساقط میشود، ولی در علم اخلاق ملکهای عدالت نام دارد که انسان را فقط از تجاوز به حقوق دیگران باز میدارد؛ بنابراین از نظر اخلاقی نوشیدن شراب، ترک نماز و امثال آن به عدالت زیان نمیرساند[۱۹].
عدالت و مروّت
مروّت در لغت به معنای جوانمردی، مردانگی یا کمال آن آمده و مراد از آن در فقه، ملازمت عادات پسندیده و پرهیز از عادات و کارهای مباح ناپسند و تنفرانگیز است؛ کارهایی که ارتکاب آنها بیانگر فرومایگی و پستی فرد یا بیمبالاتی او در دین است، مانند غذا خوردن در خیابان در حال راه رفتن، ادرار کردن در گذرگاههای عمومی، پوشیدن لباس زنانه توسط مرد و بوسیدن یا در آغوش گرفتن همسر در برابر دیگران که مراتب ناپسندی و خلاف مروّت بودن آنها بر حسب زمان، مکان و افراد متفاوت خواهد بود[۲۰].
مشهور میان متأخران، اعتبار مروّت در عدالت و یا در حسن ظاهر ـ که کاشف از عدالت میباشد ـ است. شرط نبودن مروّت در عدالت به مشهور قدما نسبت داده شده است[۲۱].
به تصریح برخی، ارتکاب منافیات مروّت به گونه موردی یا به اقتضای ضرورت، به عدالت زیان نمیرساند. ضمن آنکه از نظر تأثیرگذاری در فسق بین ارتکاب منافیات مروّت و گناه کبیره تفاوت است؛ ارتکاب منافیات موجب خروج از عدالت میشود، لکن موجب فسق نخواهد شد[۲۲].
آیا ارتکاب گناه صغیره با عدم اصرار بر آن، زوال عدالت را در پی دارد یا نه؟ مسئله اختلافی است[۲۳].
از عنوان یاد شده در بابهای اجتهاد و تقلید، صلات، زکات، خمس، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، حجر، وقف، وصیّت، طلاق، لقطه و شهادات سخن گفتهاند[۲۴].
مناصب مشروط به عدالت
از شرایط مرجع تقلید[۲۵] امام جمعه[۲۶] و جماعت[۲۷] عامل جمعآوری زکات بنابر قولی(عاملین)[۲۸] حَکَم تعیین شده برای داوری در جنگ[۲۹] قاضی[۳۰] و شاهد[۳۱] عدالت است. بنابراین، فرد فاسق نمیتواند عهده دار مناصب یاد شده باشد. شهادتش نیز پذیرفته نیست.
همچنین منشی دادگاه در صورتی که قاضی به او اعتماد میکند و نوشتهاش را نمیبیند[۳۲]غ کارشناس قیمتگذاری اموال[۳۳] و نیز کسی که از سوی حاکم برای تقسیم اموال مشترک تعیین میشود[۳۴] باید عادل باشند.
شرط بودن عدالت در راوی حدیث به مشهور نسبت داده شده است؛ لکن بسیاری آن را شرط ندانستهاند[۳۵].
بنابر قول مشهور میان متأخران، عدالت در مستحق زکات شرط نیست. مشهور قدما آن را شرط دانستهاند. از برخی آنان، شرط بودن اجتناب از گناه کبیره نقل شده است[۳۶].
بسیاری از معاصران گفتهاند: احتیاط آن است به کسی که آشکارا مرتکب گناه کبیره، بهویژه شراب خواری میشود، زکات ندهند. البته اگر پرداخت زکات، مصداق کمک به گناه و تشویق به کار ناشایست گردد، به طور قطع جایز نیست[۳۷].
بنابر اعتبار عدالت در مستحق زکات، صنفهای «مؤلفة القلوب»، «سبیل اللّه»، «رقاب»، «ابن سبیل» و «غارمان» از این حکم مستثنایند و در آنان عدالت شرط نیست[۳۸].
عدالت در مستحق خمس نیز شرط نیست[۳۹]ف لکن بسیاری از معاصران احتیاط را در ندادن خمس به مرتکب علنی گناه کبیره دانستهاند[۴۰].
آیا عدالت در کسی که حج نیابتی میگزارد شرط است؟ برخی آن را شرط دانستهاند. البته حج نایب غیر عادل صحیح است و ذمّه منوب عنه بری میشود؛ لکن از آن جهت که اِخبار نایب از به جا آوردن حج، مستند به سخن اوست، برخی عدالت را در او شرط دانستهاند. برخی، صرف حصول اطمینان به گفته او و اینکه حج را به جا آورده، کافی دانستهاند[۴۱].
آیا در تحقق رشد (رشد) علاوه بر توانایی فرد بر حفظ مال، عدالت شرط است یا نه؟ مسئله اختلافی است. مشهور، عدم اشتراط آن است[۴۲]. اشتراط عدالت در وصیّ[۴۳] و نیز فرد عهده دار حضانت کودک[۴۴] اختلافی است. ظاهر کلام جمعی و صریح کلام برخی از فقها شرط نبودن عدالت در کسی است که کودکی را مییابد و به قصد نگهداری او را برمی دارد. برخی، گرفتن کودک را از او در صورت فاسق بودن بر حاکم واجب دانستهاند[۴۵].
آیا غیر عادل میتواند لقطه حرم (لقطه) را بردارد؟ مسئله محل اختلاف است[۴۶]. چنان که شرط بودن عدالت در متولی و ناظر وقف در صورتی که آن دو غیر واقف باشند[۴۷] و نیز در دو حَکَم تعیین شده از سوی زن و مرد برای طلاق (شقاق) اختلافی است[۴۸]. برخی بر شرط بودن آن در متولی و ناظر وقف، ادعای اجماع کردهاند[۴۹].[۵۰]
راههای اثبات عدالت
عدالت با بیّنه (بیّنه) در صورت عدم تعارض با بیّنه بر فسق؛ معاشرت مفید علم یا اطمینان به وجود ملکه عدالت در فرد و نیز به شیاع (شیاع) موجب علم ثابت میگردد. به قول برخی، عدالت با شهادت یک فرد عادل یا مورد اطمینان نیز ثابت میشود[۵۱]. برای مترتب کردن آثار عدالت، حصول اطمینان به آن از هر راهی که حاصل شود کفایت میکند؛ لکن برخی آن را به این مشروط کردهاند که اطمینان کننده از اهل خبره و بصیرت و آشنا به مسائل باشد[۵۲].
از دیگر راههای ذکر شده برای اثبات عدالت، حسن ظاهر است؛ لکن در اینکه صرف حسن ظاهر، هرچند حاصل آن ظنّ به عدالت نباشد، کافی است یا تنها در صورت حصول ظن یا اطمینان، عدالتثابت میگردد، مسئله اختلافی است. قول نخست منسوب به مشهور است[۵۳].
به تصریح برخی، از دیگر راههای اثبات عدالت، شهادت عملی دو نفر عادل نسبت به دیگری است، مانند اقتدای آن دو به وی در نماز[۵۴].[۵۵]
زوال عدالت
عدالت با ارتکاب گناه کبیره یا اصرار بر گناه صغیره بدون توبه تحقق نمییابد و یا در فرض عادل بودن پیش از ارتکاب، با ارتکاب زایل میگردد[۵۶]، لکن ترک مستحب، هرچند همه مستحبات در صورتی که به مرحله استخفاف و سبک شمردن ترک کننده به مستحبات و سنن نرسد، موجب زوال عدالت نخواهد شد[۵۷].
کسی که عادل بوده است چنانچه در بقای عدالت او شک شود، حکم به بقا میشود[۵۸].
آیا امامت جماعت و تصدی دیگر مناصب مشروط به عدالت برای کسی که به فسق خویش علم دارد، جایز است یا نه؟ مسئله اختلافی است. قول منسوب به مشهور جواز است و عادل دانستن دیگران کفایت میکند[۵۹]. برخی احتیاط را در ترک تصدی دانستهاند[۶۰].[۶۱]
عدالت میان همسران
رعایت عدالت میان همسران در مقدار نفقه واجب و تقسیم شبها بر مردواجب است[۶۲].
رعایت عدالت میان همسران در غیر نفقه واجب از هزینههای زندگی، بذل توجه و اهتمام به امور آنان، گشادهرویی و هم بستری مستحب است. چنان که مستحب است بامداد شبی که به هر زن تعلّق دارد، نزد او بماند[۶۳].[۶۴]
عدالت میان دو طرف دعوا
به قول مشهور، در صورت مسلمان یا کافر بودن دو طرف دعوا، بر قاضی واجب است در نگاه و سلام کردن، سخن گفتن، نشستن، سکوت و غیر آن از انواع برخورد و اکرام میان آن دو، عدالت و مساوات را رعایت کند[۶۵]. برخی قائل به استحباب آن شدهاند[۶۶].[۶۷]
عدالت میان فرزندان
رعایت عدالت میان فرزندان در بذل و بخشش، جز در صورت وجود خصوصیتی در برخی که موجب برتری وی بر دیگران باشد، مستحب است[۶۸].[۶۹]
جستارهای وابسته
- عدل خداوند (عدل الهی)
- عدل نبوی
- عدل علی
- عدلیه
- عدالت صحابه
- عدل تشریعی
- عدل تکوینی
- عدل جزائی
- عدالت اجتماعی
- شبهات عدل
- عدالت بین حی و میت
- عدالت بین عباد
- عدالت بین عبد و خالق
- عدالت حاکم
- نقد پذیری
- وفا
- آثار عدالت
- اجرای عدالت
- احتیاج به عدالت
- اشرف فضایل
- اعتبارات عدالت
- انظلام
- بد زبانی زن
- برتری محبت بر عدالت
- جور بودن طرفین عدالت
- حریت
- ریا در عدالت
- روایات عدالت
- ستایش عدالت
- ظلم
- عادل
- عدالت مطلق
- عفت
- قبول شهادت
- قوای سه گانه
- لوازم عدالت
- مساوات
- مقتضای عدالت
- الفت
- تسلیم
- انقیاد
- تفضل
- توکل
- دوستی
- صداقت
- راستی
- شفقت
- فسق
- عدلیه
- دارالعدالة
- قسط
- قاسطین
- فاسق
- فسوق
منابع
پانویس
- ↑ لسان العرب و مجمع البحرین، واژه «عدل».
- ↑ لسان العرب، واژه «عدل».
- ↑ الکافی (کلینی) ۲/ ۴۱۶.
- ↑ الکافی (کلینی) ۱/ ۲۱.
- ↑ ارشاد الاذهان ۲/ ۱۵۶؛ قواعد الاحکام ۴ / ۴۹۴؛ غایة المراد ۱ / ۲۶۱.
- ↑ رسائل الشهید الثانی ۱ / ۶۳؛ الحدائق الناضرة ۱۰/ ۱۳.
- ↑ رسائل فقهیة (شیخ انصاری)/ ۶ ـ ۸.
- ↑ الخلاف ۶/ ۲۱۷ ـ ۲۱۸.
- ↑ رسائل فقهیة (شیخ انصاری)/ ۸.
- ↑ رسائل فقهیة (شیخ انصاری)/ ۱۰.
- ↑ مستند الشیعة ۱۸/ ۶۴؛ رسائل فقهیة (شیخ انصاری)/ ۸ ـ ۹؛ الدر النضید ۲/ ۱۱.
- ↑ الدر النضید ۲/ ۳۵.
- ↑ هاشمی شاهرودی، سید محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵، ص۳۳۳-۳۳۵؛ تهرانی، مجتبی، اخلاق الاهی ج۱۴، ص۵۳ ـ ۵۴.
- ↑ حاشیة عروة الوثقی، ج۱، ص۲۶ و ج۳، ص۱۸۹.
- ↑ حاشیة عروة الوثقی، ج۳، ص۱۸۹.
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۲، ص۲۳۹.
- ↑ محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۷۲، ص۲۵۱.
- ↑ تهرانی، مجتبی، اخلاق الاهی ج۱۴، ص۵۳ ـ ۵۴.
- ↑ تهرانی، مجتبی، اخلاق الاهی ج۱۴، ص۵۳ ـ ۵۴.
- ↑ الدر النضید ۲/ ۴۹ ـ ۵۰.
- ↑ الحدائق الناضرة ۱۰/ ۱۳ ـ ۱۶؛ جواهر الکلام ۴۱/ ۳۱ ـ ۳۲.
- ↑ رسائل فقهیة (شیخ انصاری)/ ۲۳.
- ↑ الدر النضید ۲/ ۵۶.
- ↑ هاشمی شاهرودی، سید محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵، ص۳۳۵.
- ↑ العروة الوثقی ۱/ ۲۶؛ مستمسک العروة ۱/ ۴۰ ـ ۴۲.
- ↑ جواهر الکلام ۱۱ / ۲۹۶.
- ↑ جواهر الکلام ۱۳ / ۲۷۵ ـ ۲۷۷.
- ↑ الدروس الشرعیة ۱/ ۲۴۲ و ۲۴۸؛ جواهر الکلام ۱۵/ ۳۳۳ ـ ۳۳۴.
- ↑ الدروس الشرعیة ۲/ ۳۷؛ جواهر الکلام ۲۱/ ۱۱۲.
- ↑ جواهر الکلام ۴۰/ ۱۲.
- ↑ جواهر الکلام ۴۱ / ۲۵ ـ ۲۶.
- ↑ جواهر الکلام ۴۰ / ۱۰۹.
- ↑ جواهر الکلام ۲۳/ ۲۹۰.
- ↑ قواعد الاحکام ۳/ ۴۶۰؛ جواهرالکلام ۴۰/ ۳۲۶ ـ ۳۲۷.
- ↑ تلخیص مقباس الهدایة ۱/ ۸۰.
- ↑ الحدائق الناضرة ۱۲/ ۲۰۹؛ جواهر الکلام ۱۵/ ۳۸۸ ـ ۳۹۴.
- ↑ العروة الوثقی ۴/ ۱۲۹ ـ ۱۳۰.
- ↑ جواهر الکلام ۱۵ / ۳۹۴.
- ↑ جواهر الکلام ۱۶/ ۱۱۵.
- ↑ العروة الوثقی ۴/ ۳۰۵ ـ ۳۰۶.
- ↑ الحدائق الناضرة ۱۴/ ۲۴۲؛ المعتمد فی شرح المناسک ۳/ ۱۶۲.
- ↑ المبسوط ۲/ ۲۸۴؛ کتاب السرائر۳/ ۲۰۶؛ جواهرالکلام ۲۶/ ۵۰.
- ↑ جواهر الکلام ۲۸/ ۳۹۲ ـ ۳۹۴.
- ↑ جواهر الکلام ۳۱/ ۲۸۹.
- ↑ جواهر الکلام ۳۸/ ۱۶۰ و ۱۶۲.
- ↑ جواهر الکلام ۳۸/ ۳۵۴ ـ ۳۵۵.
- ↑ الانوار اللوامع ۱۳/ ۳۱۴؛ وسیلة النجاة/ ۵۴۷.
- ↑ جواهرالکلام ۳۱/ ۲۱۵؛ الروضة البهیة ۵/ ۴۳۲؛ مهذب الاحکام ۲۵/ ۲۳۱.
- ↑ الحدائق الناضرة ۲۲/ ۱۸۴؛ جواهر الکلام ۲۸/ ۲۲.
- ↑ هاشمی شاهرودی، سید محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵، ص۳۳۶-۳۳۷.
- ↑ العروة الوثقی ۱/ ۳۷.
- ↑ العروة الوثقی ۳/ ۹۱.
- ↑ مهذب الاحکام ۱/ ۴۹ ـ ۵۰.
- ↑ الدروس الشرعیة ۱/ ۲۱۸؛ العروة الوثقی ۳/ ۱۹۱؛ مهذب الاحکام ۱/ ۵۲.
- ↑ هاشمی شاهرودی، سید محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵، ص۳۳۷-۳۳۸.
- ↑ جواهر الکلام ۴۱/ ۲۶.
- ↑ جواهر الکلام ۴۱/ ۳۰.
- ↑ مهذب الاحکام ۱/ ۴۸.
- ↑ الحدائق الناضرة ۱۰/ ۶۶؛ کتاب الصلاة (شیخ انصاری) ۲/ ۲۷۴ ـ ۲۷۶؛ جواهر الکلام ۱۳/ ۲۷۷؛ العروة الوثقی [تکملة] ۳/ ۳.
- ↑ العروة الوثقی ۳/ ۱۹۱؛ مستمسک العروة ۷/ ۳۴۲ ـ ۳۴۳.
- ↑ هاشمی شاهرودی، سید محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵، ص۳۳۸.
- ↑ جواهر الکلام ۳۱ / ۱۵۵.
- ↑ الحدائق الناضرة ۲۴/ ۶۰۹؛ جواهر الکلام ۳۱/ ۱۸۲ ـ ۱۸۳.
- ↑ هاشمی شاهرودی، سید محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵، ص۳۳۸.
- ↑ جواهرالکلام ۴۰/ ۱۳۹ ـ ۱۴۲.
- ↑ المراسم العلویة/ ۲۳۱؛ مختلف الشیعة ۸/ ۴۰۳.
- ↑ هاشمی شاهرودی، سید محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵، ص۳۳۸.
- ↑ جواهر الکلام ۲۸/ ۱۸۲ ـ ۱۸۳ و ۱۹۱؛ العروة الوثقی [تکملة] ۲/ ۱۶۹.
- ↑ هاشمی شاهرودی، سید محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵، ص۳۳۸.