عدل در معارف و سیره نبوی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث عدل است. عدل از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: عدل در لغت - عدل در قرآن - عدل در نهج البلاغه - عدل در معارف دعا و زیارات - عدل در کلام اسلامی - عدل در فقه اسلامی - عدل در فقه سیاسی - عدل در اخلاق اسلامی - عدل در جامعه‌شناسی اسلامی - عدل در معارف و سیره نبوی - عدل در معارف و سیره علوی - عدل در معارف و سیره سجادی - عدل در معارف و سیره رضوی - عدل در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

معناشناسی

معنای لغوی

واژه عدل در لغت در معانی مختلفی به کار رفته است. از جمله: میانه‌روی در امور و ضد جور، مثل، فدیه، حکم کردن به حق و... همچنین کلمه عدل، از واژگان متضاد است و در معانی عدول کردن و شریک قرار دادن نیز به کار می‌رود.

عدالت در لغت، به معنای استواری و استقامت است؛ چنانکه در برخی کتاب‌های لغوی به همین معنا آمده است. ابن اثیر می‌نویسد: هو الذي لا يَمِيلُ به الهوى فيَجورَ في الحكم؛ انسان عادل کسی است که هوای نفس او را از حق روی‌گردان نمی‌کند و او را در داوری به ستم وا نمی‌دارد.

معنای اصطلاحی

معانی اصطلاحی عدالت چنین‌اند:

1. عدالت در برابر ستم؛ به معنای رعایت انصاف و ادای حقوق کسانی که شایستگی آن حقوق را دارند.
2. عدالت در برابر سرکشی و فسق؛ به معنای پرهیز از گناه و به سخن دیگر، رعایت تقوای الهی در ابعاد گوناگون است.
3. عدالت به معنای وجود ملکه و نیرویی که پرهیز از سرکشی و نابهنجاری را در پی دارد.
4. عدالت به معنای پرهیز از دروغ‌گویی در نقل روایت و ایجاد انحراف در آن است؛ به عبارت دیگر، پرهیز از آنچه که موجب نپذیرفتن نقل روایت می‌شود.

غزالی می‌نویسد: عدالت؛ عبارت از مستقیم بودن در رفتار و دین است که سرانجام به حالت و نیروی نفسانی باز می‌گردد و آن نیروی نفسانی به گونه‌ای در نفس پا برجا است که تقوا و اطمینان نفسانی را در پی دارد؛ از این رو به گفتار کسی که از خدا ترسی ندارد، اعتمادی نیست.

مفهوم عدالت در سیره پیامبر(ص)

در سیره پیامبر اکرم، عدالت در وجوه گوناگون فردی و اجتماعی وجود دارد. مفاهیم اصلی برابری و اعطای حقوق که شالوده بحث عدالت به شمار می‌روند، در کلام و مشی پیامبر قابل جست‌وجو است. ایشان در درجه نخست، خود، قائم به عدل و قسط بود تا آنجا که علی(ع) در وصف او می‌فرماید: «سیرتش میانه‌روی است، آیینش راهنماینده، کلامش جداکننده حق از باطل و داوری‌اش قرین عدالت».

پیامبر مردم را با یکدیگر برابر می‌داند،؛ چراکه آنان از پدر و مادری واحد و منشأیی یکسان (خاک) برآمده‌اند. او برابری انسان‌ها با یکدیگر را به برابری دندانه‌های شانه با یکدیگر یا همچون پیمانه برابر تشبیه می‌کند که هیچ یک را بر دیگری فزونی و برتری نیست و همه عیال خدایند و تفاوتی با دیگران ندارد. بنابراین عادل‌ترین مردم کسی خواهد بود که برای مردم همان را پسندد و بدان رضایت دهد که برای نفس خود می‌پسندد و بر آنان آنچه را برای خود روا نمی‌دارد روا ندارد.

عدالت هدف رسالت نبوی

عدالت اساسی‌ترین، استوراترین و بنیادی‌ترین عنوان در مبانی دولت نبوی(ص) محسوب می‌شود. بررسی عدالت به عنوان یکی از زیربناهای دولت نبوی بدون بررسی عدالت در نظام هستی کامل نخواهد بود. عدالت شیرازه نظام هستی و عامل پایداری آن به حساب می‌آید. در آیات فراوانی عدالت در نظام هستی محور و اساس معرفی شده است: ﴿أُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ﴾، ﴿وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ﴾، ﴿إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ﴾، ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى﴾.

در بعضی از آیات، عدالت هدف اساسی رسالت نبوی به حساب آمده است، یعنی هدف پیامبر این است که مردم را به گونه‌ای تربیت کند که خود آنان به عدالت قیام کنند نه این که تنها دولت عدالت را برای آنان به ارمغان آورد: ﴿لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ﴾.

اهمیت و جایگاه برپاداشتن حق و عدل

در اندیشه دینی، مقصد حکومت و تصدی امور، برپایی حق و عدل در میان مردمان است. این مقصد در سخن امیرمؤمنان(ع)، برترین نمونه مدرسه پیامبر(ص) به روشنی آمده است، چنان‌که ابن عباس گوید در ذی‌قار بر امیرمؤمنان(ع) وارد شدم. آن حضرت مشغول پینه‌زدن کفش خود بود، چون مرا دید فرمود: «قیمت این کفش چند است؟» گفتم بهایی ندارد. فرمود: «به خدا سوگند این کفش نزد من محبوب‌تر است از حکومت بر شما مگر آن‌که به وسیله آن حقی را برپا دارم یا باطلی را دفع کنم».

علی(ع) مقصد همه تلاش‌ها، مبارزات و کسب قدرت برای اداره امور را همین مقصد اعلام داشته، آنجا که فرموده است: «پروردگارا تو می‌دانی آن‌چه ما انجام دادیم، نه برای این بود که ملک و سلطنتی به دست آوریم، و نه برای اینکه از متاع پست دنیا چیزی تهیه کنیم؛ بلکه به خاطر این بود که نشانه‌های از بین رفته دینت را بازگردانیم، و اصلاح را در شهرهایت آشکار سازیم، تا بندگان ستمدیده‌ات در ایمنی قرار گیرند و قوانین و مقرراتی که به دست فراموشی سپرده شده، بار دیگر عملی گردد».

امیرمؤمنان(ع)، هدف تشکیل حکومت را در برپایی حق و عدل منحصر می‌داند که موجب برپا شدن نشانه‌های دین و ظهور دینداری، اصلاح کارها، فراهم شدن امنیت و آسایش برای ستمدیدگان و عملی شدن قوانین الهی است.

اداره امور جز با برپاداشتن حق و عدل به سامان نمی‌رسد و آن‌چه سبب قوام و بقای حکومت‌ها و دولت‌ها می‌شود همین است. این حقیقت به صورت‌های گوناگون در کلام نورانی پیشوایان عصمت و طهارت آمده است. از جمله از امیرمؤمنان(ع) نقل شده است: «عدل، نظام‌بخش حکومت است»؛ «عدل نگهدارنده مردم است»؛ «هیچ چیز چون عدل، دولت‌ها را محکم نداشته است»؛ «دادگر باش، قدرت برایت پایدار می‌ماند»؛ «اجرای عدالت، اقتدا به سنت خدا و سبب پابرجا بودن دولت‌هاست»؛ «هر که به حق عمل کند، نجات یابد و رستگار شود»؛ «با ملازمت حق، پشتوانه قوی حاصل می‌شود»؛ «هر که به حق عمل کند، مردم به او تمایل یابند»؛ «هر که در راه برپایی حق مجاهده کند، توفیق یابد»؛ «نیک‌بختی در ملازمت حق است».

برپاداشتن حق و عدل از چنان جایگاهی برخوردار است که خداوند به پیامبر گرامی خود می‌فرماید: هدف از فرستادن کتاب آسمانی این است که حق و عدل در میان مردم جاری شود: ﴿إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا﴾.

شأن دین و دینداری، مقتضی برپاداشتن حق و عدل است. چنان‌چه این شأن از دین و دینداری گرفته شود، روح و جان آن گرفته می‌شود. دین برای آن است که این شأن را در همه وجوه تحقّق بخشد و آن‌چه مانع آن است، رفع نماید: ﴿كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ﴾.

فرو فرستادن کتاب‌های آسمانی برای آن است که در جامعه بشری، اختلاف ناشی از بغی و ستم رفع گردد و هر صاحب حقّی به حقش برسد و روابط افراد با یکدیگر عادلانه باشد و هر کس از دیگری به میزانی بهره‌مند شود که آن دیگری نیز از او به همین میزان بهره می‌برد و این، همان عدالت اجتماعی است. قرآن کریم اصول ثابت و لایتغیّر کتاب‌های پیشین را حفظ کرده و کامل‌ترین راه تحقّق حق و عدل را ارائه کرده است که رسالت پیامبر خاتم(ص) و اوصیایش در همین جهت بوده است: ﴿وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ﴾.

رسول خدا(ص) مأمور به برپایی حق و عدل و استقامت در این راه بود: ﴿فَلِذَلِكَ فَادْعُ وَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَقُلْ آمَنْتُ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتَابٍ وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ﴾.

خداوند پیامبر گرامی‌اش را مأمور دعوت به آیین واحد الهی و برپایی حق و عدل کرده است؛ و از آنجا که هوا و هوس‌های مردم از موانع بزرگ در این مسیر است، به آن حضرت فرمان می‌دهد که در این راه پیرو تمایلات و منافع شخصی این و آن نشود و استوار بر اجرای حق و عدل بماند. بنابراین برای برپاداشتن حق و عدل که مقصد فرو فرستادن کتاب الهی است، زمامداران باید آن‌گونه که خداوند فرمان داده است به حق عمل کنند و از اعمال نظر و سلیقه شخصی بپرهیزند و در این راه پیرو خواسته‌های باطل دیگران نشوند؛ و حتی در برخورد با دشمنان نیز رعایت حق و عدل را بنمایند: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ﴾.

رسول خدا(ص) در اداره امور جز به برپایی حق و عدل نمی‌اندیشید و همه تلاش بیست و سه ساله دوران رسالت آن حضرت در همین جهت بود. علی(ع) در توصیف سیره آن حضرت فرموده است: «راه و رسم او معتدل، و روش او صحیح و متین و سخنانش روشنگر حق از باطل، و حکمش عادلانه بود».

پیام‌آور حق و عدل، با تمام وجود برای برپایی راستی و عدالت مبارزه کرد. باطل را در هم کوبید و حق را آشکار نمود و عدالت را جاری ساخت؛ و در این راه حتی یک قدم عقب ننشست. علی(ع) در خطبه‌ای که صلوات فرستادن بر پیامبر اکرم(ص) را تعلیم داده است، ویژگی‌های آن حضرت را چنین توصیف می‌کند: آشکارکننده حق به وسیله حق، و شکست‌دهنده لشکریان باطل، و در هم کوبنده شوکت گمراهان، با تمام قدرت، سنگینی بار رسالت را تحمل کرد، و به فرمانت قیام نمود و به سرعت در راه رضا و خشنودی‌ات گام برداشت و حتی یک قدم عقب نگذاشت، و از هیچ تصمیمی سست نگشت. پذیرای وحیت با دل و جان، حافظ عهدت با اراده محکم، و پیشرو برای اجرای فرمانت؛ تا آن‌که شعله فروزان حق را برافروخت و راه را برای هر گمشده روشن کرد، و دل‌هایی که در فتنه و گناه فرو رفته بودند، به واسطه او هدایت شدند. پرچم‌های حق را برافراشت و احکام نورانی اسلام را برپا ساخت.

مدیریت رسول خدا(ص) بر اصل برپایی حق و عدل استوار بود و کارگزاران خود را بدان فرمان می‌داد. دستورالعمل‌ها و فرمان‌های حکومتی آن حضرت، گویای آن است که برپایی حق و عدل و لوازم آن باید به عنوان بنیادی‌ترین اصل، پیوسته حفظ شود. از آن جمله عهدنامه معاذ بن جبل است، آن هنگام که پیامبر او را به عنوان فرماندار به یمن فرستاد: ای معاذ، کتاب خدا را به آنان بیاموز و ایشان را بر اساس اخلاق پسندیده به نیکی تربیت کن. هر یک از افراد نیک یا بد مردم را در جایگاه مناسب خودش قرار ده و امر خدا را در میان آنان اجرا کن و بر دخالت در امر و مال مردم کسی را جرأت مده؛ زیرا این حکومت و اموال، ملک شخصی تو نیست. و امانت آنان را - در هر چیز کم یا زیاد- ادا کن. و بر تو باد به مدارا و گذشت، البته بدون آن‌که حقی را پایمال کنی که مبادا نادان بگوید حق خدا را پایمال کرده‌ای. و از رفتار و کردار کارگزارانت در هر مورد که ممکن است از ناحیه آن به تو عیبی وارد شود، پوزش طلب تا مردم پوزش تو را بپذیرند. سنت‌های دوران جاهلیت را - جز آن‌چه اسلام بر آن صحّه گذاشته است - از میان بردار. تمام دستورهای اسلام را اعم از خرد و کلان در جامعه برپا دار و آشکار کن؛ و باید بیشترین توجه تو به نماز باشد؛ زیرا پس از اقرار به دین، نماز سَر اسلام به شمار می‌رود، و خدا و روز جزا را پیوسته به یاد مردم آور و آنان را موعظه کن؛ زیرا این کار، مردم را در انجام دادن آن‌چه خداوند دوست دارد، یاری و تقویت می‌نماید. آن‌گاه معلمان را در میان ایشان پراکنده کن، و همواره خداوندی را که بازگشت همه به سوی اوست، پرستش کن و در راه خدا از سرزنش هیچ سرزنش‌کننده‌ای هراس به خود راه مده. تو را سفارش می‌کنم به: پرهیزگاری، صداقت در گفتار، وفای به عهد و پیمان، ادای امانت، ترک خیانت، نرمی گفتار، پیشی گرفتن در سلام، حفظ حقوق همسایه، مهربانی با یتیم، خوب انجام دادن کار، کوتاه کردن آرزوها، دوستی آخرت، ترس از حساب، ملازمت بر ایمان، فهمیدن قرآن، فرو خوردن خشم، فروتنی با مردم. و تو را بر حذر می‌دارم از اینکه: مسلمانی را ناسزا گویی، یا از گناهکاری پیروی کنی، یا پیشوای عادلی را نافرمانی کنی، یا راستگویی را تکذیب نمایی، یا دروغگویی را تصدیق کنی. پروردگارت را در مشاهده هر درخت و سنگی به یاد آور، و برای هر گناه، توبه‌ای تازه کن؛ توبه گناه پنهان را در نهان و توبه گناه آشکار را در عیان. ای معاذ، اگر چنین نبود که می‌دانم تو را جز در روز قیامت ملاقات نخواهم کرد، وصیّتم را کوتاه می‌کردم، ولی می‌دانم که پس از این تو را ملاقات نخواهم کرد؛ و ای معاذ، بدان که محبوب‌ترین شما نزد من کسی است که مرا با همان حالی ملاقات کند که از من جدا می‌شود.

رسول خدا(ص) وظایف معاذ را برای اداره امور بر اساس حق و عدل مشخص ساخته است، از جمله: تعلیم و تربیت مردم، فرق گذاشتن میان نیکان و بدان و قرار دادن آنان در جایگاه مناسبشان، اجرای قوانین به مساوات، ادای امانت در همه چیز، مدارا و گذشت بدون پایمال شدن حق، میراندن احکام باطل و جور و زنده ساختن احکام حق و عدل. عهدنامه عمرو بن حزم نیز دستورالعملی است حکومتی در جهت برپاداشتن حق و عدل.

بسم الله الرحمن الرحیم؛ این سخنی است از جانب خدا و فرستاده او: ای کسانی که ایمان آورده‌اید به پیمان‌ها وفا کنید. عهدنامه‌ای است از جانب محمد نبی، فرستاده خدا، به عمرو بن حزم آن‌گاه که او را به یمن اعزام می‌کرد. او را به تقوای الهی در همه کارها فرمان می‌دهد، که خداوند با تقواپیشگان و نیکوکاران است. به او فرمان می‌دهد: همان‌گونه که خداوند فرمان داده است، پیوسته طرفدار حق باشد و مردم را به نیکی بشارت دهد و به آن فرمان دهد، و به مردم قرآن بیاموزد و بدان آگاهشان سازد، و از زشتی‌ها بازدارد، و بیاموزد که انسانی جز با طهارت به قرآن دست نزند، و مردم را به آن‌چه به سود یا زیان آنان است، آگاه سازد، و در انجام دادن حق با مردم همراهی کند، و در ستمگری‌ها بر آنان سخت گیرد؛ زیرا خداوند ستم را ناپسند دارد و از آن نهی کرده است آن‌گاه که فرموده: هان، لعنت خدا بر ستمکاران باد. و مردم را به بهشت و عمل در جهت آن ترغیب کند، و از آتش و عمل در جهت آن بیم دهد، و با مردم بیامیزد تا فهم در دین را به آنان بیاموزد... و اگر در میان مردم گرایش و دعوت به قبیله‌گرایی و عشیره‌گرایی وجود دارد، ایشان را از آن نهی کند، و باید گرایش و دعوت آنان به سوی خدای بزرگ باشد که شریکی برای او نیست؛ پس آنان که مردم را به خدا نمی‌خوانند، بلکه به قبایل و عشایر دعوت می‌کنند، باید با شمشیر ادب شوند تا دعوت ایشان به سوی خداوند یکتای بی‌شریک باشد... و هر یهودی یا نصرانی که با طیب نفس و از روی اخلاص اسلام آورد از مؤمنان به شمار می‌رود و هر سود و بهره‌ای که برای مسلمانان هست، برای او نیز هست و هر زیان و خطری که برای مسلمانان هست، برای او نیز هست؛ و هر یهودی یا نصرانی که بر دین خود باقی بماند، به اجبار از دینش برگردانده نمی‌شود و بر عهده هر فرد غیر مسلمان بالغ که در ذمه و پناه مسلمانان زندگی می‌کند خواه مرد یا زن، آزاد یا برده، یک دینار یا به جای آن انواع پارچه یا لباسی است که باید بپردازد، پس هر که این وجه را بپردازد در ذمه و پناه خدا و فرستاده‌اش است، و هر که ممانعت کند، دشمن خدا و فرستاده‌اش و همه مؤمنان است.

در این عهدنامه نیز رسول خدا(ص) برای اداره امور بر اساس حق و عدل وظایفی را معین کرده است، از جمله: اجرای حق و عدل آن‌گونه که خداوند فرمان داده است نه با اعمال رأی و سلیقه شخصی، بشارت و فرمان دادن مردم به خیر و نیکی، تعلیم و تربیت مردم، راهنمایی و ارشاد مردم به آن‌چه سبب سود و زیانشان است، نرمی و مهربانی با ستمدیدگان و سختی و شدّت در برابر ستمگران، بشارت و انذار مردم و تشویق و تنبیه آنان، محو گرایش‌های باطل و برپا ساختن گرایش‌های حق، مساوات در اجرای حق به طور یکسان برای عموم. برای آن‌که حق برپا و عدالت جاری شود لازم است اموری چند مورد توجه و اهتمام قرار گیرد؛ از جمله:

اجرای حق و قانون به مساوات

رسول خدا(ص) در اجرای حق، همگان را یکسان می‌دید و به مساوات عمل می‌کرد. در خبر حسین(ع) از امیرمؤمنان(ع) در توصیف آن حضرت آمده است: «همه نزد او در حق مساوی بودند».

پیامبر اکرم(ص) در اجرای قانون ملاحظه‌ای جز ملاحظه حق نمی‌کرد و اجازه نمی‌داد هیچ‌کس خود را فراتر از قانون بداند و هیچ چیز سبب زیر پا گذاشتن قانون شود. نقل کرده‌اند که پس از فتح مکه، زنی از قبیله بنی‌مخزوم دزدی کرد. قریش درصدد برآمدند که نزد پیامبر شفاعت کنند. گفتند: چه کسی در این باره با رسول خدا(ص) سخن می‌گوید؟ چون پیامبر را می‌شناختند، گفتند: چه کسی جز اسامه که مورد علاقه رسول خدا(ص) است جرأت این کار را دارد؟ پس اسامه را شفیع قرار دادند و او درباره آن زن با پیامبر صحبت کرد. پیامبر سخت خشمناک شد تا جایی که رنگ چهره‌اش برافروخته گردید. به اسامه فرمود: «آیا درباره حدّی از حدود الهی شفاعت می‌کنی؟» اسامه پشیمان شد و تقاضای بخشش کرد. چون شب شد پیامبر برخاست و خطبه‌ای خواند و پس از حمد و ثنای الهی فرمود: «همانا پیشینیان شما هلاک شدند زیرا اگر فردی بزرگ از ایشان دزدی می‌کرد، رهایش می‌کردند و اگر فردی ضعیف دزدی می‌کرد، بر وی حد جاری می‌کردند؛ سوگند به آن‌که جانم به دست اوست اگر فاطمه، دختر محمد، نیز دزدی کرده بود، دست او را می‌بریدم».

آن‌گاه قانون را درباره آن زن بنی‌مخزوم اجرا کرد. رسول خدا(ص) به هیچ یک از نزدیکان خود اجازه نمی‌داد که رعایت مساوات در اجرای حق و قانون را برهم زنند. از امام باقر(ع) روایت شده است که فرمود: ام‌سلمه همسر پیامبر کنیزی داشت که از اموال قبیله‌ای دزدی کرد. او را برای اجرای قانون نزد پیامبر آوردند. ام‌سلمه با آن حضرت سخن گفت و شفاعت کرد. پیامبر به وی فرمود: «ای ام‌سلمه، این حدی از حدود خداوند است که ضایع نمی‌گردد».

آن‌گاه قانون را درباره آن کنیز جاری نمود، و ملاحظه همسر خود را نکرد. پیامبر اکرم(ص) خود را نیز در برابر قانون مانند همگان می‌دانست. نقل کرده‌اند که در غزوه بدر، پس از آن‌که سپاه اسلام بر سر چاه‌های بدر موضع گرفت، پیامبر به مرتب کردن صف‌ها مشغول شد. سواد بن غزیه جلوتر از صف ایستاده بود. پیامبر با چوبه تیری که دردست داشت به شکم او زد و فرمود: «ای سواد! در صف و ردیف بایست!» سواد گفت: «ای رسول خدا، به دردم آوردی! تو را سوگند می‌دهم به کسی که تو را به حق و عدل برانگیخته است که قصاص مرا باز دهی!» پیامبر شکم خود را برهنه کرد و فرمود: «قصاص کن!» سواد پیامبر را در آغوش گرفت و بر سینه آن حضرت بوسه زد. پیامبر فرمود: «چرا چنین کردی؟» گفت: «ای رسول خدا، اوضاع چنین است که می‌بینی و کاری این‌گونه فرا رسیده است، ترسیدم که کشته شوم، خواستم که آخرین عهد من با شما چنین باشد که شما را در آغوش گیرم». رسول خدا(ص) درباره او دعا کرد. برخی شبیه این ماجرا را در آخرین روزهای زندگی پیامبر نقل کرده‌اند.

رسول خدا(ص) آن‌قدر بر رعایت تساوی حقوق تأکید داشت که در نبردها، اهل بیت خود را پیشاپیش لشکر قرار می‌داد و آنان بیش از هر کس در راه اسلام تلاش کردند و آسیب دیدند. امیرمؤمنان(ع) در نامه‌ای به معاویه این واقعیت را به او یادآور شد: «رسول خدا(ص) چون کارزار سخت می‌شد و مردم پای پس می‌نهادند، اهل بیت خود را پیشاپیش لشکر قرار می‌داد و بدانان یارانش را از سوزش نیزه‌ها و شمشیرها حفظ می‌کرد».

مشی پیامبر این‌گونه بود و تربیت‌شدگان سیره آن حضرت نیز جز آن راه را نپیمودند. علی(ع) در خطبه‌ای هنگام عزیمت برای پیکار صفین فرمود: «راه حق راهی است همگانی و مردم در حق یکسان و برابرند».

امیرمؤمنان(ع) در عهدنامه مالک اشتر درباره اجرای حق و قانون به مساوات، بدو نوشت: «و حق را از آن هر که باشد، نزدیک یا دور، (خویش یا بیگانه)، رعایت و اجرا کن، و در این باره شکیبا باش و این شکیبایی را به حساب خدا بگذار. هرچند این رفتار با خویشاوندان و اطرافیانت باشد و موجب فشار بر آنان شود؛ و عاقبت آن را با همه دشواری که دارد، چشم‌دار، که پایان آن پسندیده است و سرانجامش فرخنده» .

امام(ع) به مالک اشتر می‌آموزد هر کسی که حقی بر او واجب می‌شود، لازم است آن حق ادا شود، خواه خویش و خواه بیگانه. اگر خویشان و نزدیکان نیز دست تعدّی گشودند یا عصیانی کردند که می‌بایست مجازات شوند، بدون ملاحظه، باید حق و عدل درباره آنان جاری شود. در این راه باید شکیبا بود و به فشارها و اعتراض‌های باطل اعتنا نکرد و این بردباری را به حساب الهی گذارد و به حق عمل کرد و چشم امید به خدا داشت و پاداش از او خواست.

امیرمؤمنان(ع) تأکید بسیار داشت که کارگزارانش، مجریان حق و قانون به مساوات باشند؛ و با تبیین جوانب مختلف این امر، آنان را هدایت می‌کرد. در نامه‌ای به اسود بن قطبه فرماندار و رئیس سپاه حلوان نوشت: اما بعد، هرگاه میل و خواست زمامدار نسبت به همه یکسان نباشد، این روش، اغلب او را از عدالت باز می‌دارد؛ پس باید کار مردم خویش و بیگانه، بالادست و زیردست، توانگر و ناتوان در حق، نزد تو یکسان باشد؛ زیرا هیچ‌گاه جور و ستم، جانشین عدالت نخواهد شد. پس از آن‌چه برای خویش نمی‌پسندی اجتناب کن، و نفس خود را در برابر آن‌چه خداوند بر تو واجب کرده است، به امید پاداش و ترس از کیفرش، به خضوع و تسلیم وادار ساز. و بدان که دنیا سرای آزمایشی است که هر کس ساعتی در آن بیاساید و دست از تلاش بردارد، همین ساعت آسودگی موجب حسرت و پشیمانی او در قیامت خواهد شد. و هرگز هیچ چیز تو را از حق بی‌نیاز نگرداند؛ و از جمله حق‌ها که بر توست این است که نفس خود را نگاهبان باشی و به اندازه توانت در کار رعیت کوشش نمایی؛ زیرا سود و پاداشی که از این راه از خدا به تو می‌رسد، بیش‌تر از سودی است که به وسیله تو به رعیت می‌رسد. والسلام.

«وصیت‌های امام و نامه‌های وی به فرمانداران شاید همیشه به‌دور محور واحدی می‌چرخید و آن: عدالت بود. و مردم، اعم از دور و نزدیک، علیه او متحد نشدند مگر به خاطر آن‌که او در عدالت میزان و مقیاسی بود که به جانب نزدیک و خویش، متمایل نمی‌گشت و با زورمندان سازش نمی‌کرد و جز حق چیزی در او تأثیر نداشت».

پیشوای حق‌طلبان و عدالت‌خواهان علی(ع) پس از رسول خدا(ص)، برترین نمونه در اجرای حق و قانون به مساوات بود. چنان‌که در بحث‌های گذشته، رفتار آن حضرت با برادرش عقیل و یکی از دخترانش اشاره شد که چگونه ملاحظات خویشاوندی و تحریکات عاطفی را به زیر پا گذاشت و نشانه‌های حق و عدل را برپا داشت. علی(ع) در اجرای قانون الهی، هیچ‌گونه سازشی روا نمی‌داشت، چنان‌که وقتی پسر خلیفه دوم دست به جنایت آلود، بر سیره رسول خدا(ص) ایستاد و پایداری کرد.

پس از آن‌که عمر بن خطاب به دست ابولؤلؤ کشته شد، پسرش عبیدالله به خونخواهی پدر شمشیر کشید و حرمت‌ها را درید و هرمزان ایرانی را که مسلمان بود کُشت. آن‌گاه دختر خردسال ابولؤلؤ و سپس جفینه نصرانی را کشت که سعد بن ابی‌وقاص او را به مدینه دعوت کرده بود و تحت حمایت و پناه وی قرار داشت. مردم ریختند و شمشیر از کف عبیدالله خارج کردند و سعد بن ابی‌وقاص او را در خانه خود محبوس کرد تا خلیفه معین شود و تکلیف او را معیّن سازد. عبیدالله می‌گفت: به خدا سوگند بسیاری از بزرگان مهاجر و انصار را که در ریختن خون پدرم شرکت داشته‌اند، خواهم کشت! او تصور می‌کرد بسیاری در توطئه قتل پدرش نقش داشته‌اند.

عبیدالله سه روز در خانه سعد محبوس بود تا آن‌که با عثمان بیعت شد. عبیدالله را حاضر کردند و عثمان برای تصمیم‌گیری درباره او نظر خواست و گفت با این مرد که پرده حرمت اسلام را دریده، چه باید کرد؟ علی(ع) گفت: باید او را به سبب قتلی که مرتکب شده، قصاص کنی و او را بکشی. برخی مخالفت کردند و گفتند دیروز عمر را کشته‌اند و امروز می‌خواهید پسرش را بکشید؟ عمرو بن عاص گفت: این واقعه در زمانی رخ داده است که تو هنوز زمام امور مسلمانان را به دست نگرفته بودی تا حق حکم کردن داشته باشی. در آن روز مسلمانان خلیفه نداشته‌اند، پس خون مقتول هدر است! عثمان گفت: اکنون من زمامدار مسلمانان هستم و چون هرمزان وارث و خونخواهی ندارد و من وارث و خونخواه او هستم، از خون عبیدالله می‌گذرم و دیه هرمزان را از دارایی خود می‌پردازم. علی(ع) گفت: او حرمت‌های الهی را دریده و تو نمی‌توانی از او بگذری و باید کشته شود. عثمان حق و عدل را زیر پا گذاشت و عبیدالله را رها کرد. علی(ع) به عبیدالله گفت: ای فاسق، اگر روزی بر تو دست یابم به جرم خونی که ریخته‌ای تو را خواهم کشت. زمانی که پس از کشته شدن عثمان مردم با علی(ع) بیعت کردند، آن حضرت در صدد برآمد که حق و عدل را درباره عبیدالله اجرا کند. عبیدالله از ترس جان به شام گریخت و به معاویه پیوست و در جنگ صفین به دست سپاهیان امیرمؤمنان(ع) کشته شد.

ابن‌اثیر یادآور می‌شود که برخی از علما گفته‌اند عثمان زمامداری خود را با ستمگری آغاز کرد و هنوز خلافت خود را شروع نکرده بود که حدی از حدود خدا را تعطیل کرد و زیرپا گذاشت.

علی و عثمان در شیوه مدیریت دو نقطه مقابل یکدیگر بودند. یکی استوار و محکم و سازش‌ناپذیر در اجرای حق و عدل به مساوات، و دیگری سست و بی‌اراده و پیرو مصلحت‌اندیشی‌های بر باد دهنده عدالت و دین. طه حسین درباره این واقعه و تحلیل آن می‌نویسد: «آن‌چه مسلمانان را خشمگین ساخت، اولاً عدم مراعات نصّ قرآن و ثانیاً چشم‌پوشی از قصاص عبیدالله بود؛ بدین عنوان که او فرزند خلیفه است. و ثالثاً اینکه او تازه مسلمانی ایرانی و دو تن را که در پناه اسلام بودند، کشته است؛ زیرا عفو او چنین معنی می‌داد که مسلمان عرب یعنی عبیدالله بر مسلمان ایرانی یعنی هرمزان امتیاز دارد. در صورتی که خداوند در حرمت خون و مال و ناموس، میان نژادها و ملیت‌ها فرقی نگذاشته و عفو عبیدالله مانند آن است که خون اهل ذمه را که اسلام محترم داشته و حقوق آنان را رعایت فرموده، مباح سازند. و هرگاه کار بدین منوال بماند و فرزندان خلفا و بزرگ‌زادگان مهاجر و انصار رخصت یابند که بی‌مراجعه به حاکم وقت و برای خود به خاطر تسکین شهوت و هوس خویش، بدون دلیل روشن، دست به خون م ردم بیالایند، عدالت نابود و نظم اجتماع تباه و حدود دین شکسته و محو خواهد شد».

علی(ع) در اجرای حق و عدل، میان فرزند و برادر و شیعیان و هواداران خود و فرزندان خلفا و بزرگ‌زادگان و دشمنان و مخالفان خود فرقی نمی‌گذاشت. برای عرب‌ها بر غیر عرب‌ها به اندازه بال پشه‌ای برتری قائل نبود، چنان‌که فرمود: «من قرآن خوانده و در آن خوب نگریسته‌ام، اما برای فرزندان اسماعیل (عرب‌ها) بر فرزندان اسحاق (غیر عرب‌ها) حتی به اندازه بال پشه‌ای برتری ندیده‌ام».

در این صورت است که پرچم‌های راستی و درستی و عدالت، افراشته و دین سرفراز و امنیت در همه وجوهش برقرار می‌شود. از نمونه‌های بارز ایستادن علی(ع) در اجرای حق و عدل به مساوات، ماجرای حد جاری کردن امام(ع) بر نجاشی، از شخصیت‌های بزرگ و شاعر آن حضرت، است.

نقل کرده‌اند که نجاشی در ماه مبارک رمضان شراب نوشید و امام(ع) بدون هیچ ملاحظه‌ای او را مجازات کرد و اضافه بر حدّ شرب خمر بیست تازیانه دیگر نیز بر او جاری کرد و در پاسخ به این اعتراض که چرا بیست تازیانه اضافی؟ فرمود: چون در ماه رمضان جرأت عصیان خدا را کرده‌ای و هتک حرمت این ماه نموده‌ای، این اضافه برای آن است. این رفتار امام(ع) - اجرای حق و عدل به تساوی بر همگان و فرق نگذاشتن میان دوستان و نزدیکان و هواداران خود با دیگران - بر بسیاری گران آمد و برآشفتند و کسانی از قبایل یمن که با آن حضرت بودند، به خشم آمدند و از میان ایشان طارق بن عبدالله که از خصوصی‌ترین دوستان نجاشی بود، نزد امیرمؤمنان(ع) آمد و معترضانه گفت: «ای امیرمؤمنان، ما ندیده بودیم که سرکشان و فرمانبرداران و اهل تفرقه و اهل جماعت، از زمامداران عادل و سرچشمه‌های فضیلت یکسان کیفر ببینند، تا آن‌گاه که رفتار تو را با برادرم حارث دیدم؛ تو سینه‌های ما را از خشم انباشتی و کارهای ما را پریشان ساختی و ما را به راهی کشاندی که هر کس راهرو آن باشد، سرانجامش دوزخ است». امام(ع) در پاسخ فرمود: «به درستی که آن گران است مگر برای خاشعان. ای برادر نهدی، آیا نه چنین است که او یکی از مسلمانان است که حرمت حکم خدا را رعایت نکرده و پرده‌دری کرده است و ما نیز حدّی را که کفاره گناه اوست بر او جاری کردیم؟ خدای متعال می‌فرماید: دشمنی گروهی، وادارتان نکند که عدالت را رعایت نکنید، عدالت ورزید که به تقوا نزدیک‌تر است».

رعایت آداب قضاوت

قضاوت را داوری میان مردم برای رفع نزاع و کشمکش میان آنان با رعایت شروطی تعریف کرده‌اند. برای قضا در لغت، معانی متعددی است که مشهورترین معنای آن حکم و فرمان است؛ و معنای لغوی قضا با معنای اصطلاحی آن متحد می‌باشد. قضاوت در معنای خاص آن از حدود این بحث خارج است، اما در معنای عام آن یعنی دخالت و داوری در دعاوی و اختلاف‌ها و درگیری‌ها که لازمه اداره امور است هر زمامدار و مدیری پیوسته در معرض قضاوت و داوری و فرمان دادن است؛ پس ناچار باید آداب قضاوت را رعایت نماید. قضاوت و داوری برای برطرف کردن خصومت‌های مردم است بدان گونه که دعاوی آنان نسبت به یکدیگر حل و فصل شود و مشاجرات و کشمکش‌های ایشان قطع گردد. بدین ترتیب حق و عدل اجرا می‌شود و روزگار مردم نیکو و کارشان اصلاح و دین استوار می‌گردد. باید دانست که داوری و فرمان راندن، امری بس خطیر و مسئولیت‌آور است چنان‌که در خبری مشهور آمده است که امام صادق(ع) فرمود: «قضاوت‌کنندگان چهار گروه‌اند که سه گروه آنان در آتش‌اند و یک گروه اهل نجات و در بهشت‌اند: کسی که آگاهانه به ستم حکم کند، در آتش است؛ و کسی که ناآگاهانه به ستم حکم کند، در آتش است؛ و کسی که ناآگاهانه به حق حکم کند، در آتش است؛ تنها کسی که آگاهانه به حق حکم کند، در بهشت است».

قضاوت کردن این‌گونه است؛ سخت و خطرناک، چنان‌که در خبری وارد شده است: «همانا قضاوت‌کننده در لبه پرتگاه جهنم است».

برای آن‌که در داوری کردن و حکم دادن بر خطا نرفت و به ستم فرمان نداد، گذشته از علم و آگاهی لازم، آدابی را باید رعایت کرد که به برخی از آنها اشاره می‌شود.

پرهیز از عجله در داوری

شتاب در داوری و حکم دادن، از عمده‌ترین اسباب قضاوت‌های نادرست است. لازمه داوری صحیح پرهیز از هرگونه عجله، و بررسی همه‌جانبه و دقیق موضوع، و شنیدن دلایل هر دو طرف است. شتاب در حکم دادن از روی عدم مسئولیت و غفلت و از سر گمان و وهمیات و شایعات، ستمی است بزرگ بر مردمان و تباه‌کننده خود و مدیریت. قرآن کریم ضمن داستان حضرت داوود(ع)، زمامداران و قضاوت‌کنندگان را از عجله در داوری، سخت پرهیز می‌دهد: ﴿وَهَلْ أَتَاكَ نَبَأُ الْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرَابَ * إِذْ دَخَلُوا عَلَى دَاوُودَ فَفَزِعَ مِنْهُمْ قَالُوا لَا تَخَفْ خَصْمَانِ بَغَى بَعْضُنَا عَلَى بَعْضٍ فَاحْكُمْ بَيْنَنَا بِالْحَقِّ وَلَا تُشْطِطْ وَاهْدِنَا إِلَى سَوَاءِ الصِّرَاطِ * إِنَّ هَذَا أَخِي لَهُ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً وَلِيَ نَعْجَةٌ وَاحِدَةٌ فَقَالَ أَكْفِلْنِيهَا وَعَزَّنِي فِي الْخِطَابِ * قَالَ لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤَالِ نَعْجَتِكَ إِلَى نِعَاجِهِ وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْخُلَطَاءِ لَيَبْغِي بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَقَلِيلٌ مَا هُمْ وَظَنَّ دَاوُودُ أَنَّمَا فَتَنَّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ رَاكِعًا وَأَنَابَ * فَغَفَرْنَا لَهُ ذَلِكَ وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى وَحُسْنَ مَآبٍ﴾.

بدین ترتیب داوود(ع) در داوری خود پیش از آن‌که گفتار طرف مقابل را نیز بشنود - چنان‌که ظاهر آیات قرآن است - نظر داد و طرفین نزاع با شنیدن نظر او قانع شدند و مجلس داوود را ترک کردند. در اینجا داوود به فکر فرو رفت. او می‌دانست بر حسب ظاهر قضاوت عادلانه‌ای کرده است؛ زیرا اگر طرف دعوا ادعای شاکی را قبول نداشت، حتماً اعتراض می‌کرد. سکوت او بهترین دلیل بر این بود که مسأله همان است که شاکی مطرح کرده است؛ ولی با این حال آداب قضاوت ایجاب می‌کند که داوود در گفتار خود عجله نمی‌کرد، بلکه از طرف مقابل شخصاً سؤال می‌نمود، سپس داوری می‌کرد. بدین ترتیب از این کار خود سخت پشیمان شد و گمان کرد که خداوند او را با این جریان آزموده است. در مقام استغفار برآمد و از پروردگار بزرگ طلب آمرزش کرد و به سجده افتاد و توبه کرد. او به سبب ترک اولی، این‌چنین رفتار کرد. خداوند نیز او را مشمول لطف خود قرار داد و لغزش او را در این ترک اولی، بخشید.

پس از بیان داستان داوود(ع)، خداوند در آیه‌ای داوود را مخاطب قرار داده، چنین می‌فرماید: ﴿يَا دَاوُودُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ﴾.

برای آن‌که بتوان به حق داوری کرد، باید از عجله در قضاوت پرهیز داشت و جز حق و عدل را ملاحظه نکرد. از طریق امیرمؤمنان(ع) و امام باقر(ع) روایت شده است که رسول خدا(ص) فرمود: «هرگاه در مقام قضاوت میان دو نفر قرار گرفتی، در ارتباط با سخنان نفر نخست قضاوت مکن تا سخنان دیگری را نیز بشنوی، که اگر چنین کنی قضاوت برای تو روشن خواهد شد».

پیامبر اکرم(ص)، زمامداران و قضات خود را بدین امر توصیه می‌کرد چنان‌که از علی(ع) روایت شده است که گفت وقتی پیامبر مرا به یمن اعزام می‌کرد، فرمود: «آن‌گاه که محاکمه به نزد تو آوردند به سود هیچ یک از دو طرف حکم مکن تا آن‌که از دیگری نیز پرسش نمایی».

همچنین در خبری دیگر آمده است که رسول خدا(ص) هنگام اعزام علی(ع) در این باره به او چنین آموخت: «مردم به نزد تو خواهند آمد تا میان آنان قضاوت کنی، پس هنگامی که دو طرف نزاع به نزدت آمدند، در مورد هیچ یک داوری مکن تا اینکه سخن دیگری را بشنوی؛ زیرا این شیوه برای آن‌که حق را دریابی، مناسب‌تر است».

پرهیز از داوری در حال نامناسب

انسان در حال خشم و غضب، اندوه و دلتنگی، ترس و وحشت و هر حال دیگری که او را از درست اندیشیدن دور می‌کند، از داوری صحیح باز می‌ماند؛ پس لازم است برپا دارندگان حق و عدل از داوری در چنین احوالی پرهیز کنند تا حقی ضایع و ستمی روا نگردد. امام صادق(ع) از رسول خدا(ص) روایت کرده است که فرمود: «کسی که مبتلا به کار قضاوت شد (مسئولیت قضاوت را پذیرفت) در حال خشم قضاوت نکند».

همچنین علی(ع) به شریح قاضی فرمود: «اگر خشمگین شدی از مقام قضاوت برخیز؛ و هرگز در حال خشم و غضب داوری مکن».

رسول خدا(ص) در ضمن وصایای خود به علی(ع) فرود: «از دو خصلت بپرهیز: از تنگ‌حوصلگی و تنبلی، که اگر تنگ‌حوصله بشوی هیچ حقی را نمی‌پذیری، و اگر تنبل باشی، حق هیچ چیز را ادا نمی‌کنی».

امیرمؤمنان(ع) در این باره به شریح قاضی چنین تعلیم کرد: «بپرهیز از آن‌که با تنگ‌حوصلگی و احساس ناراحتی در مجلس قضاوت حضور یابی؛ زیرا خداوند برای قضاوت ثواب قرار داده و برای کسی که به حق قضاوت نماید، پاداش نیکویی مقرر فرموده است... و هرگز با شکم گرسنه بر مسند قضاوت منشین» و از پیامبر اکرم(ص) نقل کرده‌اند: «نباید قاضی در حال گرسنگی و تشنگی میان دو نفر داوری کند».

شیخ طوسی در این باره می‌نویسد: «و چون قاضی خواهد که به قضا بنشیند باید که کارهای خویشتنش که نفس وی بدان متعلق بود، از پیش‌تر ببرد تا به حکومت پردازد؛ و فارغ باشد، و دل وی بدان مشغول نباشد... و به داوری کردن ننشیند در آن حال که خشم گرفته بود، یا گرسنه یا تشنه بود، یا دل‌مشغولی بود به بازرگانی، یا خوفی یا اندوهی یا تفکری در چیزی از این چیزها».

بنابراین برای ادای حق و عدل، از داوری در احوال نامناسب باید پرهیز داشت تا پیامدهای خانمان‌سوز حکم باطل و ستم، گریبان‌گیر اداره امور نشود.

رعایت مساوات

از جمله آدابی که لازم است در داوری رعایت شود، مساوات همه‌جانبه در کار قضاوت است. از ام‌سلمه روایت شده است که گفت: شنیدم رسول خدا(ص) می‌فرمود: «کسی که مسئولیت قضاوت میان مسلمانان را پذیرفت باید در نگاه و جایگاه نشستن و اشاره میان آنان مساوات را رعایت کند، و نباید صدای خود را بر یک طرف نزاع بلندتر از دیگری کند».

پیشوایان حق و عدل تأکید داشتند که رعایت مساوات به عنوان یکی از آداب قضاوت حفظ شود چنان‌که امام صادق(ع) از امیرمؤمنان(ع) روایت کرده است که فرمود: «هر که در مقام قضاوت قرار گیرد باید در اشاره و نگاه و جایگاه نشستن، میان مردمان به مساوات رفتار کند».

تربیت‌یافتگان مدرسه پیامبر(ص) این امور را سخت پاس می‌داشتند. از امام صادق(ع) روایت شده است که مردی به منزل امیرمؤمنان(ع) آمد و چند روز در آنجا اقامت کرد، آن‌گاه مرافعه‌ای را نزد آن حضرت مطرح کرد که در آن چند روز مطرح نکرده بود. حضرت فرمود: «آیا تو طرف نزاع هستی؟» گفت: «آری». فرمود: «از نزد ما برو؛ زیرا رسول خدا(ص) نهی کرده است که طرف نزاع، مهمانی شود مگر اینکه طرف دیگر هم همراه او باشد».

بر همین اساس، فقهای اسلام در باب آداب قضا بر رعایت مساوات همه‌جانبه تأکید کرده‌اند، از جمله: قاضی مدعی و مدعی‌علیه را در اجازه ورود مساوی بداند؛ قاضی طرفین دعوا را در سلام و جواب آن مساوی بداند؛ در نشاندن و جای دادن به آنان رعایت مساوات کند؛ در سخن گفتن به مساوات رفتار کند و با هر دو یکسان سخن گوید؛ در ادای احترام به آنان به مساوات عمل کند؛ با هر دو یکسان برخورد کند؛ به سخن هر دو یکسان گوش دهد؛ با هر دو منصفانه رفتار کند؛ حتی مستحب است در قلب خود هر دو را مساوی بداند و هنگام سخن گفتن هر دو را مورد توجه قرار دهد؛ و حتی اگر یکی از طرفین دعوا دارای شرافت و بزرگی و نسبی باشد که قاضی بخواهد بدان سبب او را احترامی خاص کند، باید عین همان احترام را برای طرف مقابل او انجام دهد.

این‌گونه است که داوری معنای حقیقی خود را می‌یابد و داوران صاحب اهلیت به حق و عدل حکم می‌کنند.

پرسش مستقیم

• رابطه عدالت با عبودیت چیست؟ (پرسش)

منابع

1. فصیحی دولتشاهی، محمد عارف، بررسی مبانی و ماهیت دولت نبوی و دولت مدرن، سیره سیاسی پیامبر اعظم
2. کیخا، نجمه، مقاله «عدالت در سیره نبوی»، سیره سیاسی پیامبر اعظم
3. یوسفی غروی، محمد هادی، دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۱
4. دلشاد تهرانی، مصطفی، سیره نبوی ج۳ (سیره مدیریتی)