آیه تطهیر در معارف و سیره رضوی

اين مدخل از زیرشاخه‌های بحث آیه تطهیر است. "آیه تطهیر" از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:

آیه تطهیر در قرآن - آیه تطهیر در علوم قرآنی - آیه تطهیر در کلام اسلامی - آیه تطهیر در معارف و سیره رضوی

نامگذاری و تفسیر آیه تطهیر در روایات رضوی

این آیه در روایات امام رضا(ع) و دیگر امامان(ع) آیه تطهیر نامیده شده است: ﴿إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا﴾. تطهیر به معنای پاکی است و در اصطلاح پاکی معنوی و پاکی جسمی را شامل می‌شود. رجس در لغت به معنای قذارت و پلیدی است و آن حالت و هیأتی است که موجب تنفر و دور شدن از دیگران می‌شود. رجس هم پلیدی ظاهری و هم ناپاکی معنوی را در بر می‌گیرد. امام رضا(ع) درباره شیطان و سندی بن شاهک تعبیر به رجس کرده که مصداقی از آن‌اند. آیه صراحت دارد که اهل بیت پیامبر‌(ص) از هر گونه خطا و اشتباه و پلیدی اندیشه و رفتار به دورند. کلمه ﴿إِنَّمَا﴾، برتر از تأکید، از قوی‌ترین نشانه‌های حصر است. اراده در ﴿إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ﴾ اراده تکوینی است نه اراده تشریعی. اراده تشریعی با نص آیه و ﴿إِنَّمَا﴾ سازگار نیست، زیرا اهل بیت(ع) در تکالیف شرعی با دیگر مکلفان شریک و برابرند و آیه ویژه اهل بیت(ع) است. ﴿وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا﴾ به معنای تجهیز اهل بیت(ع) به پیروی از حقیقت در اندیشه و عمل است. پیام اصلی آیه، عصمت اهل بیت(ع) از پاکی مولد و تنزیه از هر گونه خطا و گناه و انحراف در اندیشه و رفتار است. تطهیر یعنی پوشاندن لباس عزت و کرامت به فرزندان پیامبر(ص).

اهل بیت(ع) چه کسانی هستند؟ سه نظریه درباره اهل بیت(ع) در دست است. برخی مانند عکرمه و مقاتل بن سلیمان و عروة بن زبیر گفته‌اند مراد زنان پیامبرند. ابن‌تیمیه بر این نظریه اصرار دارد. عده بیشتر بر آن‌اند: مراد همسران پیامبر(ص) به همراه علی(ع) و فاطمه(س) و حسن و حسین(ع) می‌باشد. ائمه اهل بیت(ع) و بسیاری از راویان و مفسران دیگر مذاهب بر آن‌اند مراد از اهل بیت، علی و فاطمه و حسن و حسین(ع) هستند. بیش از سی نفر از محدثان و مفسران اهل سنت تصریح کرده‌اند: مقصود از اهل بیت، در آیه کریمه، پنج تن آل عبایند. به نص روایات اهل بیت و تصریح امام رضا(ع) اهل بیت، دیگر ائمه(ع) را نیز در بر می‌گیرد شان نزول آیه، گواه ثبوت آیه درباره عترت و پنج نفر یاد شده است. بر این نکته ام‌سلمه و شماری دیگر از صحابه پیامبر مانند انس بن مالک، ابوسعید خُدری، جابر بن عبدالله انصاری، زید بن ارقم، ثوبان، ام‌سلمه، عبدالله بن عباس و عایشه گواهی داده‌اند. به نقل عایشه، پیامبر‌(ص) سپیده‌دم، از حجره خود با پارچه‌ای پشمین بر دوش بیرون آمد. حسن بن علی بر او وارد شد او را زیر عبا برد. آنگاه حسین آمد و او را در آن داخل کرد. سپس فاطمه و علی آمدند و پیامبر آنان را نیز به داخل بالاپوش برد و این آیه ﴿إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا﴾ را تلاوت کرد. ترمذی این روایت را از ام‌سلمه و عمر بن ابی‌سلمة و انس بن مالک نقل کرده است. ام‌سلمه می‌گوید: به رسول خدا(ص) گفتم: آیا من با شما هستم؟ فرمود: تو بر خیری، تو بر خیری. ائمه اهل بیت(ع) به طور مکرر به آیه تطهیر بر عصمت و امامت خود استدلال کرده‌اند.

فقها و مفسران شیعه به ده‌ها خبر نبوی صحیح، عترت را مصداق اصلی اهل بیت(ع) شمرده‌اند و به شبهه‌های رقبا پاسخ داده‌اند و گفته‌اند نظریه‌های معارضان توانایی مقابله با روایات رسیده درباره عترت را ندارد. برخی از تذکره‌نویسان، عکرمه راوی اصلی نزول آیه درباره زنان پیامبر(ص) را ثقه و راستگو شمرده و برخی دیگر او را متهم به کذب و دروغ‌گویی کرده‌اند و درباره‌اش نوشته‌اند به خوارج و صفریه و اباضیه گرایش دارد. برخی مقاتل، قائل دیگر این نظریه را از بدخواهان امیرمؤمنان و دروغگو شمرده‌اند. منابع دیگر نام مقاتل را در گروه دوستداران علی(ع) و راوی حدیث معروف وصایت علی(ع) از پیامبر(ص) ثبت کرده‌اند. شیخ طوسی مقاتل را از یاران امام صادق(ع) شمرده است. با این تفاوت گزارش‌ها در صحت استناد این گفته به مقاتل و یا مرجعیت وی به عنوان کارشناس دین، جای تردید است. عروه از دشمنان آشتی ناپذیر علی بن ابی طالب(ع) بوده و به گفته فرزندش وی با شنیدن نام علی(ع) به وی دشنام می‌گفته است. امام سجاد(ع) در این باره با وی مناظره کرده است. روشن است دیدگاه‌های وی درباره آیه تطهیر چه بسا برخاسته از دیدگاه‌های اعتقادی وی باشد. اما اینکه آیه تطهیر، هم همسران پیامبر(ص) را در بر می‌گیرد و هم عترت آن حضرت را، با اسلوب و سیاق آیه ناسازگار است. زنان پیامبر(ص) بیشتر از مردان عترت‌اند. پس به «سیاق غلبه» بایسته بود به جای ضمیر مذکر (عنکم و یطهرکم) ضمیر مؤنث (عنکن و یطهرکن) به کار می‌رفت. به این شبهه که اگر آیه تطهیر همسران پیامبر را در بر نگیرد لازم می‌آید سیاق محتوایی آیه دگرگون شود پاسخ گفته‌اند که، نظایر دیگری نیز در قرآن، مانند این آیه وجود دارد؛ مثل آیه ﴿...الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ...﴾ که آغاز و پایان آیه درباره چیزهای حلال و حرام است و میانه آیه درباره تکمیل دین و اتمام نعمت. چه بسا آیه تطهیر نیز مانند آیه اکمال جدا نازل شده و به دلیل مصلحتی به سفارش پیامبر(ص) در وسط آیه دیگر گنجانیده شده باشد. به فرموده امام باقر(ع) صدر و ذیل آیات ممکن است درباره دو موضوع جداگانه باشند. حضرت برای گفته خویش به آیه تطهیر استشهاد کرد.

همسران پیامبر نیز هیچ کدام ادعا نکرده‌اند آیه تطهیر در شأن آنان نازل شده است. عایشه، زینب و ام‌سلمه تصریح کرده‌اند آیه تطهیر درباره آنان نازل نشده و پیامبر به آنان گفته است: آیه شما را در بر نمی‌گیرد. ام‌سلمه بارها گفته است: آیه درباره پیامبر و علی و فاطمه و فرزندان آن دو نازل شده است. به گواهی آیه تحریم، عدول دو همسر پیامبر(ص) از حقیقت و تظاهر آن دو علیه آن حضرت، آدمی را در طهارت و عصمت فکری زنان پیامبر(ص) به تردید می‌اندازد. موضع‌گیری شدید و متفاوت همسران پیامبر(ص) در ماجرای قتل عثمان، پشیمانی عایشه از خروج از خانه پیامبر(ص) و شرکت در نبرد خونین جمل، گواه دیگر آن است.

امام رضا(ع) به نقل از امام سجاد(ع) به نقل از ام‌سلمه، شأن نزول آیه را درباره پنج تن آل‌عبا ثبت کرده است. وی گفته است: آیه در خانه و در زمان من نازل شده است. پیامبر(ص) نزد من بود. علی و فاطمه و حسن و حسین(ع) را نزد خود خواند. جبرئیل نیز آمد. حضرت عبای فدکی را بر سرشان کشید و فرمود: خداوندا، اینان اهل بیت من‌اند. خداوندا، پلیدی را از آنان دور گردان و آنان را پاکیزه گردان. جبرئیل گفت: ای محمد، من از شمایم؟ پیامبر فرمود: ای جبرئیل، تو از مایی. ام‌سلمه گفت: من آمدم که زیر عبا داخل شوم و گفتم: پیامبر خدا من از اهل بیتت هستم؟ فرمود: بر جایت باش. تو بر خیری. تو از همسران پیامبر خدایی. جبرئیل گفت: ای محمد بخوان ﴿إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا﴾، درباره پیامبر و علی و فاطمه و حسن و حسین(ع).

امام رضا(ع) مقصود از «اهل بیت» را ائمه اهل بیت(ع) می‌داند و دلایل قرآنی و نبوی غیر قابل انکاری را شاهد گفته خود می‌آورد. امام رضا(ع) در جمع متکلمان و حدیث‌شناسان خراسان تأکید کرد مقصود از بندگان برگزیده خدا، ﴿اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا﴾، نه همه امت که عترت پیامبرند.

حضرت در پاسخ پرسش مأمون درباره معرفی روشن عترت طاهره افزود: عترت همان کسانی‌اند که خداوند در قرآن آنان را به طهارت و پاکی توصیف و درباره آنان ﴿إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ﴾ را نازل کرد. امام رضا(ع) در همین مجلس علمی در شرح بیشتر عترت به حدیث ثقلین و به یادگار گذاشتن دو گوهر گرانبها و جدایی‌ناپذیر قرآن و اهل بیت پس از خود برای امت استشهاد کرده است و از زبان پیامبر(ص) افزوده است: آن دو گوهر در قیامت در کنار حوض بر من وارد خواهند شد. پس به آنان چیزی نیاموزید که از شما داناترند. امام در پاسخ این پرسش که عترت همان آل پیامبرند و یا افراد دیگری را نیز در بر می‌گیرند. فرمود: عترت همان آل پیامبر است. امام رضا(ع) همواره از اهل بیت پیامبر(ص) به عنوان «الطَّيِّبِينَ وَ الطَّاهِرِينَ» یاد می‌کند و فرزندان معصوم آن حضرت را عترت طاهره می‌خواند. امام رضا(ع) طهارت مولد و نفسانی را در کنار علم و حلم و شجاعت و سخاوت، علامت امام معصوم(ع) شمرده است. حضرت رضا(ع)، امام جواد(ع) را مولودی «طاهره و مطهره»، پاک و پاکیزه، خوانده که تفسیری بر آیه تطهیر و تکوینی بودن اراده در آیه است. امام جواد(ع) از پدرانش درباره امام زمان(ع) تعبیر «طیبه و طاهره» را به کار برده که تعیین مصداق دیگری از آیه تطهیر است. امام رضا(ع) ائمه(ع) را مؤید و موفق و همراه با «روح مطهره» می‌شمارد که آن روح پاک آنان را به خدا پیوند داده و موجب رشد و تکامل و پیشرفت آنان است. این مطلب باز بی‌ارتباط به تطهیر تکوینی اهل بیت(ع) نیست. همان قداست در سرشت که در سایه تلاش و فعالیت اختیاری ائمه(ع) تکامل می‌یابد، شایستگی آنان را برای تجلی صفات خدا در آنان فراهم می‌آورد. امام رضا(ع) در بیانی دیگر تطهیر و تنزیه را نقطه اوج همه ارزش‌ها و کمالات انسانی شمرده که شخص در سایه تنزیه جسم و جان از پلیدی‌های معنوی و شائبه هر گونه شرک و نفاق به درجات برتر نائل می‌شود. امام از آیه تطهیر استفاده کرده است که تنزیه اهل بیت(ع) از پلیدی شرک و تردید، از نشانه‌های گزیش عترت برای امامت است. در سایه پاکیزگی دل و اندیشه از گناه و خودسری و نیز به یمن اطاعت خردمندانه، این شایستگی در آنان به وجود آمده که خداوند آنان را به جای پیامبر(ص) برگزیند و اسرار خود را نزد این خاندان به ودیعت نهد و آنان را خلیفه پیامبر(ص) گرداند. امام در ادامه این بیان افزوده است: این فضیلت تطهیر از کفر و شرک و گزینش برای امامت موضوعی آشکار و روشن است و جز افراد معاند و گمراه کسی نمی‌تواند آن را انکار کند. پس از آن امام با استشهاد به چندین آیه قرآن به شبهه‌های پرسندگان پاسخ گفت. امام هشتم(ع) در شرح تطهیر و تنزیه اهل بیت(ع) و پیوند آن با مقام امامت افزوده است: امامت جایگاه رفیعی است که پاکان مطلق می‌توانند بدان دست یابند. حضرت با گواهی گرفتن از آیه ﴿وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا وَإِبْرَاهِيمَ وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ﴾ به پرسندگان پاسخ داد: نبوت و کتاب به فرزندان هدایت شده و صالح نوح، ویژه شده و افراد فاسق و آلوده (هر چند در گذشته زندگی) نمی‌توانند حائز مقام نبوت و وراثت گردند. به نص آیه ﴿قَالَ يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ فَلَا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ﴾ فرزند ناصالح نوح بر اثر طغیان و سرکشی از اهل بیت وی بیرون شده و این گواه است که تنها عترت که وابستگان صالح و مطهر پیامبرند شایسته جانشینی وی را دارند و افرادی که پیشینه شرک و تردید در دین داشته و یا رفتارشان با ارزش‌های انسانی و دینی برابر نبوده، صلاحیت ورود در این حوزه مقدس را ندارند. امام در گفت و گو با برادرش زید بن موسی نیز با اشاره به خروج فرزند نوح پیامبر(ص) بر اثر نافرمانی خدا از اهل بیت آن حضرت، به وی هشدار داد تنها افراد صالح از ذریه فاطمه(س) صلاحیت ورود در دایره اهل بیت آن حضرت را دارند و افراد سرکش و آلوده از آن بیرون‌اند. توصیف امام به معصوم و مصون بودن ائمه(ع) از هر گونه اشتباه و گناه و انحراف فکری که به طور مکرر در زبان ابوالحسن الرضا(ع) جاری شده، شرحی است روشن‌تر بر آیه تطهیر که سرشت پاک و توفیق و حمایت‌های ربوبی، ائمه اطهار(ع) را از هر گونه آلودگی در مولد و انحراف فکری دور کرده و از هر جهت به آنان رنگ خدایی بخشیده است. در تعبیر امام هشتم(ع)، امام زمان(ع) از آنجا که پاک و مطهَّر است مطهِّر و پاک کننده زمین از لوث شرک و نفاق و ستم خواهد بود. ائمه اطهار(ع) بر اینکه خداوند آنان را شایسته مقام تطهیر و پاکی در مولد و تنزیه از گناه و خطای در اندیشه و رفتار دانسته، خدای را سپاس گفته‌اند و شکرگزار این نعمت بزرگ بوده‌اند. به روایت امام رضا(ع)، امیرمؤمنان پس از تقاضای بیعت از وی، از سوی ابوبکر و عمر، از منزل به مسجد رفت و در جمع مردم مدینه با اشاره به آیه تطهیر خدای را بر اینکه پیامبر(ص) را از میان این خاندان برانگیخته و ناپاکی و رجس را از آنان دور کرده و مطهر و پاکیزشان گردانیده حمد و سپاس گفت.

امام هشتم(ع) در حدیث معروف حباء، شرط تطهیر اهل بیت(ع) از شرک و نفاق را دلیل امامت و مرجعیت علمی و سیاسی خود به حساب آورده و پس از سپاس خداوند و با تکیه بر وراثت ائمه(ع) از انبیا(ع) و به ودیعت نهاده شدن علم و حکمت و عقلانیت نزد آنان و شایستگی آنان برای امامت و خلافت و وجوب ولایت و فرمانبرداری آنان بر مردم، به کریمه ﴿إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ﴾ استشهاد فرموده است. این گواه تطهیر همه این ارزش‌ها و مقامات دنیوی و معنوی ائمه(ع) است. امام رضا(ع) نیز در سایه این فضیلت شایستگی پیدا کرد تا به جایگاه امامت نائل شود و بتواند امور امت را تدبیر کند و خلافت اسلامی زیبنده وی باشد. شواهد عینی نشان دهنده مصون بودن اهل بیت(ع) از خطا و گناه در اندیشه و رفتار است. دشمنان خاندان عترت با همه کینه‌توزی‌ها نتوانسته‌اند ذره‌ای خطا و انحراف در باور و رفتار آنان پیدا کنند و همه معاصران از موافقان و مخالفان به طهارت و پاکی آنان گواهی داده‌اند. عموم ستایشگران امام رضا(ع) وی را به عنوان طیب، طاهر، مطهر، پاکدامن، «مُطَهَّرُونَ نَقِيَّاتٌ ثِيَابُهُمْ» و مقدس توصیف کرده‌اند که نشان‌دهنده طهارت اهل بیت پیامبر(ع) در فرهنگ عمومی مسلمانان معاصر با امام هشتم(ع) است. نام رقبای آنان، یعنی عباسیان، نیز به عنوان ناپاکان و «الرجس» در تاریخ ثبت شده است..

منابع

1. صادقی فدکی، سید عباس، مقاله «آیه تطهیر»، دانشنامه امام رضا