سلجوقیان: تفاوت میان نسخه‌ها

== [[ایجاد حکومت]] سلجوقیان ==

سلاجقه از [[قبیله]] قنق ترک غز<ref>مصحح: این ترکان با ترکمانان فعلی از یک اصل در نژاد بوده‌اند و چون نه قبیله بودند، ایشان را تُغُزْ اُغُزْ (به معنای نه قبیله اغز) می‌نامیدند و کلمه غز مخنف لفظ اُغُز است، اقبال، تاریخ ایران پس از اسلام، ص۲۳۷.</ref> و به جد خویش [[سلجوق بن دقاق]] منسوب بودند<ref>حسینی، صدرالدین بن علی، اخبار الدولة السلجوقیه، ص۲- ۳؛ مستوفی، تاریخ گزیده، ص۴۳۴؛ خواندمیر، حبیب السیر، ج۲، ص۴۷۹.</ref>. [[مسکن]] ایشان در صحرای وسیع و دشت‌هایی بود که از چین تا سواحل دریای [[خزر]] گسترده بود<ref>فامبری ارمینیوس، تاریخ بخارا، ص۱۲۷.</ref>. آنان به [[مذهب]] سنی گرویدند و با [[غیرت]] و [[حمیت]] آن را [[یاری]] کردند. در سال ۳۷۵ ق. / ۹۸۵ م. از [[وطن اصلی]] خویش به علت اوضاع بد [[اقتصادی]] در این مناطق صحرایی یا به علت جنگ‌های معمول میان [[قبایل]] مختلف، به [[سرزمین]] ماوراءالنهر و [[خراسان]] کوچ کردند<ref>مصحح: راوندی مجاورت خانه کعبه و تقرب به امامان دین را دلیل مهاجرت آنان به مرزهای خراسان می‌داند.</ref> و با غزنویان - که بر این منطقه مسلط بودند - برخورد کردند و بعد از [[سلسله]] درگیری‌هایی، آنان را از آنجا راندند.

سلطان سلجوقی طغرل بیک، در سال ۴۳۱ ق. / ۱۰۴۰ م. پس از [[پیروزی]] بر سلطان [[مسعود]] غزنوی در [[جنگ]] دندانقان<ref>دندانقان میان سرخس و مرو واقع است.</ref>، [[حکومتی]] را در خراسان پایه‌گذاری کرد و در سال بعد، [[خلیفه عباسی]]، [[قائم]]، [[قدرت]] او را به رسمیت [[شناخت]]<ref>راوندی، ابوبکر محمد بن علی، راحة الصدور و آیة السرور فی تاریخ الدولة السلجوقیه، ص۱۶۸ - ۱۶۹.</ref>.

سلاجقه ضمن [[پذیرش خلافت]] [[عباسی]]، با [[هدف]] پیروزی بر نیروی [[آل بویه]] و [[زمینه‌چینی]] برای گسترش [[نفوذ]] خود تا [[عراق]]، [[سیاست]] توسعه طلبانه خود را در [[ایران]] پی گرفتند و در سال ۴۳۲ ق. / ۱۰۴۱م. بر [[ری]] چیره شدند<ref>حسینی، صدرالدین بن علی، اخبار الدولة السلجوقیه، ص۱۰،</ref> و در سال بعد به [[گرگان]] و [[طبرستان]] وارد شدند<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۰.</ref>. سلطان طغرل بیک در سال ۴۴۲ ق. / ۱۰۵۰ م. با [[غلبه]] بر [[اصفهان]] آنجا را پایتخت خود کرد<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۵۴.</ref> و پس از چهار سال منطقه [[آذربایجان]] را به [[تصرف]] در آورد<ref>ابن‌عبری، ابوالفرج جمال‌الدین، تاریخ الزمان، ص۹۰.</ref>.

== اوضاع داخلی در [[بغداد]] به هنگام خیزش سلاجقه به سمت [[غرب]] ==

رقابتی آشکار در سال ۴۲۴ ق. /۱۰۳۳ م. میان جلال‌الدوله و [[برادر]] زاده‌اش، ابوکالیجار، در [[بغداد]] ایجاد شد و به نام ابوکالیجار در بغداد [[خطبه]] خوانده شد<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۵.</ref> و [[شهر]] عرصه اغتشاش و درگیری‌های مذهبی و خانوادگی گردید.

[[ملک]] [[عزیز]]، پس از درگذشت پدرش جلال‌الدوله در سال ۴۳۵ ق. /۱۰۴۵ م. نتوانست مدتی بسیار [[حکومت]] کند؛ زیرا ابوکالیجار به تثبیت حاکمیتش پرداخت و در سال ۴۳۶ ق. /۱۰۴۵ م. در بغداد مستقر شد<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۷ و ۴۰.</ref>.

== ورود سلجوقیان به بغداد ==

برای خلیفه عباسی یا [[پادشاه]] آل بویه، گرفتن هرگونه تصمیمی در [[امور حکومتی]]، جز با موافقت وی امکان‌پذیر نبود. او خطری [[واقعی]] برای [[خلافت عباسی]] و حکومت آل بویه به وجود آورد. خطر او برای خلافت عباسی در سال ۴۴۶ ق. / ۱۰۵۴م. به هنگام [[اختلاف]] میان وی و [[خلیفه]] [[قائم]]، نمود یافت؛ زیرا او را به [[گرایش]] به [[فاطمیان]] و کمک گرفتن از ایشان واداشت<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۸۳، مصحح: بساسیری از فاطمیان که نزدیک به صد سال رقیب عباسیان بودند، خلعت دریافت کرد و این به معنای زمینه‌سازی برای سقوط خلافت عباسی بود؛ از این رو طغرل رهایی‌بخش خلافت عباسی از دست دولت فاطمی بود.</ref>.

سلطان این [[فرصت]] را [[غنیمت]] شمرد و با سپاهش به سوی [[بغداد]] رهسپار شد و در سال ۴۴۷ ق. /۱۰۵۵ م. وارد آن [[شهر]] شد و خلیفه [[حاکمیت]] او را در همه سرزمین‌هایی که در اختیارش بود به رسمیت [[شناخت]] و دستور داد نام او در [[خطبه]] ذکر شود<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۷۱.</ref>. بدین‌گونه عراق در حوزه نفوذ سلجوقیان بزرگ قرار گرفت.<ref>[[محمد سهیل طقوش|طقوش، محمد سهیل]]، [[دولت عباسیان (کتاب)|دولت عباسیان]]، ص ۲۸۷.</ref>

== رابطه میان [[خلافت عباسی]] و [[سلطنت]] سلجوقی ==

طغرل بیک سیزده ماه در بغداد باقی ماند و در آن مدت برای تقویت نفوذ سلجوقیان در پایتخت خلافت و [[استحکام]] پیوند سلاجقه با خلیفه کوشید؛ همان‌گونه که خلافت برای تقویت [[روابط]] میان خلافت و این نیروی جدید [[اقدام]] کرد؛ از این رو خلیفه [[قائم]] با ارسلان خاتون، به نام [[خدیجه]]، دختر [[داوود]] جغری بیک ([[برادر]] طغرل بیک) در سال ۴۴۸ ق. / ۱۰۵۱م. [[ازدواج]] کرد<ref>بنداری، فتح بن علی بن محمد، اختصار تاریخ دولة آل سلجوق، به نقل از: امام عمادالدین محمد اصفهانی.</ref> و بدین وسیله دو [[خاندان عباسی]] و سلجوقی به یکدیگر نزدیک شدند و نفوذ سلجوقیان در [[عراق]] [[پایدار]] گردید<ref>محمود و الشریف، العالم الاسلامی فی العصر العباسی، ص۵۶۲.</ref>.

در اثنای این پیروزی‌ها که طغرل بیک به دست آورد، بساسیری از پایگاه جدیدش در «[[رحبه]]» با [[هدف]] بیرون راندن سلاجقه از [[بغداد]]، به حرکت‌های نظامی - [[سیاسی]] روی آورد و در بعد نظامی موفق شد در سال ۴۴۸ ق. / ۱۰۵۶ م. - بعد از [[شکست]] دادن سلاجقه در نزدیکی سَنْجار - بر [[موصل]] مسلط و آماده ورود به بغداد شود<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۷۷.</ref>. در بعد سیاسی، وی [[اعلان]] کرد که به [[فاطمیان]] پیوسته است و برای [[خلیفه]] فاطمی - که او را خلعت فرستاده بود- [[خطبه]] خواند. این مسأله باعث نا آرامی‌های شدید مذهبی شد<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۷۷، ۸۳.</ref>. در همین [[زمان]]، طغرل بیک از برخی دشواری‌های داخلی به ستوه آمد که او را در سال ۴۴۹ ق. / ۱۰۵۷ م. به خروج از بغداد واداشت؛ برای پایان دادن به مشکلاتی که بساسیری برای او ایجاد کرده بود، به موصل رفت؛ [[نفوذ]] خود را در دیاربکر<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۷۷.</ref> گسترش داده، سپس به بغداد بازگشت. از این رو خلیفه به پیشواز او رفت و او را «[[پادشاه]] [[مشرق]] و [[مغرب]]» [[لقب]] داد<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۸۰، مصحح: در همین سال سنی‌ها در بغداد قدرت زیادی به دست آوردند، بر محله‌های شیعه‌نشین تاختند و به خانه عالم بزرگ شیعه، شیخ طوسی هجوم برده کتابخانه وی را غارت کردند. جعفریان، رسول، تاریخ ایران اسلامی، دفتر ۳، ص۲۶۴.</ref>. این نام‌گذاری نشان می‌دهد که خلیفه آنچه را طغرل بیک در سرزمین‌های شرقی در [[اختیار]] داشت، به رسمیت [[شناخت]]. خلیفه برای [[رهایی]] مغرب از چنگ فاطمیان به او اجازه داد<ref>محمود و الشریف، العالم الاسلامی فی العصر العباسی، ص۵۶۳.</ref>.

سپس طغرل بیک با مشکلی جدید مواجه شد که در [[سرکشی]] برادرش، ابراهیم اینال در [[سرزمین]] جبال جلوه‌گر شد. او ناچار شد برای بار دوم برای [[سرکوب]] این [[عصیان]]، از [[بغداد]] خارج شود. بساسیری از این [[فرصت]] استفاده کرد و در ششم [[ذی‌قعده]] ۴۵۰ ق. / کانون اول ۱۰۵۸ م. وارد بغداد شد و به مدت یک سال تمام در آنجا به نام [[خلیفه]] فاطمی [[خطبه]] خواند<ref>بنداری، فتح بن علی بن محمد، اختصار تاریخ دولة آل سلجوق، ص۱۸؛ حسینی، صدرالدین بن علی، اخبار الدولة السلجوقیه، ص۱۹.</ref> [و دستور داد در [[اذان]] [[مساجد]] بغداد {{متن حدیث|حَيَّ عَلَى خَيْرِ الْعَمَلِ}} گفته شود] خلیفه از بغداد بیرون آمد و در عانه<ref>عانه سرزمین مشهوری میان رقه و هیث، از توابع جزیره و مشرف بر فرات است که در نزدیکی حدیثة الفرات با حدیثة النوره قرار دارد. حموی، یاقوت، معجم البلدان، ج۴، ص۷۲.</ref> به [[قریش بن بدران]] [[پناهنده]] شد و به طغرل بیک [[نامه]] می‌نوشت و کمک می‌طلبید<ref>ابن‌عبری، ابوالفرج جمال‌الدین، تاریخ الزمان، ص۱۰۴.</ref>.

[[خلافت فاطمی]]، نیروی کافی برای کمک به بساسیری نداشت تا آنچه را به او رسیده بود، [[حفظ]] کند؛ همان‌گونه که به این [[مرد]] [[اعتماد]] کامل نداشت؛ از این رو [[اقدام]] جدی نکرد و او را در مقابل نیروی سلطان - که بعد از سرکوب عصیان برادرش، بی‌درنگ به [[عراق]] بازگشت - تنها رها کرد. بساسیری به علت [[ناتوانی]] برای ایستادن در برابر [[سپاه]] سلجوقی، ناچار [در ششم [[ذی قعده]]] [[سال]] ۴۵۱ ق. / ۱۰۵۹ م. از بغداد خارج شد، آنگاه در همان سال کشته شد.

خلیفه [[قائم]] از آن کار ناراحت شده واکنش منفی نشان داد و از سلطان عذر خواست، ولی او نپذیرفت. خلیفه ناچار درخواست او را پذیرفت و در سال ۴۵۵ ق. /۱۰۶۳ م. دخترش را به ازدواج سلطان درآورد<ref>حسینی، صدرالدین بن علی، اخبار الدولة السلجوقیه، ص۲۱، مصحح: سلطان به ری آمد و در همان سال درگذشت. مدفن او در نزدیکی ری به برج طغرل معروف است.</ref>.

هنگامی که [[سلطنت]] سلاجقه بزرگ در سال ۴۵۵ ق. /۱۰۶۳ م. به آلب ارسلان رسید، سلطان بر [[قدرت]] بدون خلیفه چیره شد و این همان چیزی بود که سلطان می‌خواست. در سال ۴۵۸ ق. / ۱۰۶۶ م. سلطان فرزندش، [[ملک]] شاه، را به عنوان [[ولی‌عهد]] خود تعیین کرد و دستور داد در سرزمین‌هایی که برای آن [[حکومت]] می‌کند و از جمله [[بغداد]]، به نام او [[خطبه]] بخوانند. او برای این [[انتخاب]] و خطبه خواندن به نام وی، نظر خلیفه را نخواست و تا شش سال بعد، یعنی در سال ۴۶۴ ق. / ۱۰۷۲ م. آن را رسماً به خلیفه اطلاع نداد<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۱۰۳ و ۱۱۱.</ref>.

حکومت سلجوقیان بزرگ بعد از [[مرگ]] ملک‌شاه در سال ۴۸۵ ق. / ۱۰۹۲ م. به علت درگیری‌هایی که میان فرزندانش رخ داد، تقسیم و [[ضعیف]] شد<ref>استقلال سلطان محمود بن ملکشاه در حکومت عراق. از نتایج این اختلافات بود و به این وسیله حکومت سلاجقه عراق تأسیس شد و از حکومت سلاجقه بزرگ که در خراسان و ایران حکومت می‌کرد، جدا گردید.</ref>. این مسأله بر اوضاع [[خلافت عباسی]] - که بر اساس میل و منفعتش برای [[رهایی]] از محاصره سلجوقیان [[رفتار]] می‌کرد - اثر گذاشت؛ از این رو گاهی در این [[درگیری‌ها]] موضع تماشاگر را به خود می‌گرفت؛ در حالی که گاهی ترجیح می‌داد میان مراکز نیرو، یکی را به رسمیت بشناسد و گاهی در آن واحد [[[حکومتی]]] را به بیش از یک نفر می‌داد، یا در تلاش برای [[سرکوب]] سلاجقه به دست هم، آن را به عنصر غالب می‌داد.

خلیفه مُسترشد و خلفای بعد از او از این [[فرصت]] استفاده و برای بازگرداندن قدرت‌های خلافت کوشیدند<ref>Arnold. The caliphate: P. ۸۰.. </ref>. دوربودن سلاجقه بزرگ از بغداد به آنان کمک کرد، به گونه‌ای که خلیفه از تأثیر [[نفوذ]] مستقیم سلطان سلجوقی دور ماند. وی در این راه گام‌هایی برداشت، اما در پایان، خود [[قربانی]] این تلاش شد<ref>خلیفه مسترشد کو شید از درگیری میان سلطان طغرل بن محمد و برادرش سلطان مسعود بهره برداری کند. در این باره، ر. ک: ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۳۴۵ – ۳۴۹.</ref>، سپس [[خلیفه]] مقتفی در سال‌های آخر حکومتش با بهره‌برداری از اوضاع [[سیاسی]] - که به ضرر سلاجقه جریان داشت- بخش مهمی از هدفی را که مسترشد در رسیدن به آن ناکام شده بود، [[جامه]] عمل پوشاند.

در سال ۵۳۶ ق. / ۱۱۴۱ م. سلطان سنجر آخرین [[پادشاه]] سلاجقه بزرگ، در برابر قراختائیان<ref>مصحح: فَراختائیان با قُتْلُغ خانیه از طایفه قراختای بودند که پس از خوارزمشاهیان در سال‌های ۶۲۱ تا ۷۰۶ در کرمان حکومت کردند. [[براق بن حاجب]] این سلسله را بنا نهاد.</ref>[[شکست]] خورد؛ همان‌گونه که [[اختلافات]] [[خانوادگی]] سلجوقیان در همه جای [[خراسان]] و [[عراق]] در سال ۵۴۱ ق. /۱۱۴۶ م. از نو بروز کرد<ref>مصحح: سنت اتابک گزینی نیز به این بحران کمک کرد و سلسله‌های کوچکی به نام اتابکان در درون دولت سلجوقی به وجود آمد.</ref>.

سال ۵۴۳ ق. / ۱۱۴۸ م. آغاز [[واقعی]] در [[تجدید]] [[حیات]] [[خلافت عباسی]] محسوب می‌شود. این مسأله نتیجه [[ناتوانی]] سلطان [[مسعود]] سلجوقی، [[حاکم]] عراق، در [[سرکوب]] [[امیران]] مناطقی بود که بر او [[شورش]] کردند. این مسأله به خلیفه [[فرصت]] داد در برابر [[حکومت]] سلجوقی [[اقدام]] کند.

هنگامی که سلطان مسعود در سال ۵۴۷ ق. / ۱۱۵۲ م. درگذشت، حکومت سلجوقیان در عراق تکیه‌گاهی مهم را از دست داد؛ به [[سستی]] دچار شد؛ [[سیر]] قهقرائی آغاز کرد و پریشان احوال شد. این مسأله آهسته آهسته به کاهش [[نفوذ]] سلجوقیان در عراق و در نهایت [[فروپاشی]] آن منجر گردید.

خلیفه [[سیاست]] به [[جان]] هم انداختن نیروهای سلجوقی را پیشه کرد تا از پراکندگی [[امیران]] [[خاندان]] سلجوقی استفاده کند؛ از این رو در سال ۵۵۱ ق. / ۱۱۵۶ م. [[سلیمان شاه بن محمود]] را سلطان [[عراق]] و برادرش، ملک‌شاه، را [[ولی‌عهد]] کرد، سپس آن دو را برای جنگ با سلطان محمد دوم به [[همدان]] اعزام نمود<ref>راوندی، ابوبکر محمد بن علی، راحة الصدور و آیة السرور فی تاریخ الدولة السلجوقیه، ص۳۸۲؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۹، ص۴۸-۴۹.</ref>.

بعد از [[مرگ]] سلطان محمد دوم در سال ۵۵۴ ق. / ۱۱۵۹ م. اوضاع [[حکومت]] سلاجقه عراق به شدت نابسامان شد. [[جانشینان]] او تلاش کردند [[نفوذ]] سابق خود را به دست آوردند، اما با [[مخالفت]] خلفایی نیرومند روبه‌رو شدند. [[مورخ]] سلجوقی، بُنداری، این موضع اعتراضی را این‌گونه بیان کرده است: «آنان از بغداد [[ترس]] به دلشان افتاد و از به دست آوردن آن ناکام شدند. هیچ یک از [[پادشاهان]] به آن سو نرفت و بر آنجا مسلط نشد»<ref>بنداری، فتح بن علی بن محمد، اختصار تاریخ دولة آل سلجوق، ص۲۶۸.</ref>.

با مرگ سلطان سنجر در سال ۵۵۲ ق. / ۱۱۵۷ م. به دست غُزها، [[حکومت]] سلاجقه بزرگ از بین رفت؛ در حالی که حکومت سلاجقه [[عراق]] در سال ۵۹۰ ق. /۱۱۹۴ م. با کشته شدن طغرل سوم به دست علاءالدین تکش خوارزم شاه<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۹، ص۲۵۵، ۲۳۰.</ref>، به پایان رسید. در نتیجه این [[تحول]]، [[حکومت عباسی]] وارد دوره [[استقلال]] [[واقعی]] شد که تا سال ۶۵۶ ق. / ۱۲۵۸ م. ادامه یافت<ref>زهرانی، نظام الوزارة فی الدولة العباسیه، ص۶۷.</ref>.<ref>[[محمد سهیل طقوش|طقوش، محمد سهیل]]، [[دولت عباسیان (کتاب)|دولت عباسیان]]، ص ۲۸۸.</ref>

== خلفای عصر چهارم عباسی و مدت خلافت هریک از آنان ==

== سلاجقه بزرگ در خراسان و ایران ==

== سلاجقه عراق ==