آیه علم الکتاب از دیدگاه اهل سنت

این مدخل زیرشاخهٔ بحث آیات امامت امام علی است. آیه علم الکتاب از دیدگاه اهل سنت از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: آیه علم الکتاب در تفسیر و علوم قرآنی - آیه علم الکتاب در کلام اسلامی - آیه علم الکتاب از دیدگاه اهل سنت - پرسش مرتبط ندارد

آیه علم الکتاب ﴿وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُواْ لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ﴾ از جمله آیات امامت امیرالمومنین (ع) است. در این آیه سخن کافران، خطاب به رسول خدا(ص) نقل شده است آن هنگام که پیامبری آن حضرت را انکار کردند و خداوند متعال در ادامه آیه، شهادت دادن خود بر نبوت پیامبر(ص) و شهادت دادن فرد یا افرادی که دارای علم کتاب هستند را برای اثبات پیامبری او کافی دانسته است. روایات اهل‌بیت(ع) این آیه را شاهدی بر برترین فضیلت امام علی(ع) دانسته‌اند در احادیث شیعه، مراد از علم به کتاب را علم به کتب آسمانی و علوم پیامبران و اسم اعظم دانسته‌ شده. با این حال اهل سنت دیدگاه دیگری در این خصوص دارند

آیه علم الکتاب
ترجمه آیه
و کافران می‌گویند: تو فرستاده (خداوند) نیستی؛ بگو: میان من و شما خداوند و کسی که دانش کتاب نزد اوست، گواه بس
مشخصات آیه
بخشی از	آیهٔ ۴۳ سورهٔ رعد از جزء ۱۳ قرآن کریم
محتوای آیه
شأن نزول آیه	آیه در شأن امیرالمؤمنین(ع) نازل شده است
مصادیق برای آیه	مراد از کتاب، لوح محفوظ است و مراد از "من عنده" امیرالمؤمنین(ع)
دلالت آیه	امیرالمومنین شاهد رسالت امیرالمومنین عالم به کتاب عصمت عالم به کتاب الهی

مقدمه

آیه ۴۳ سوره رعد مکی است و در احتجاج با منکرین رسالت پیامبر اکرم (ص) نازل شده است. اثبات امر رسالت برای کفار مستلزم برهان است؛ ولی خداوند به جای ارائه معجزه یا آیتی از این دست، به موضوعی فراتر اشاره نموده و این برهان را در قالب اعلان شهادت بیان فرموده است. بر این اساس، مبنای برهان بر پایه شهادت خداوند بر رسالت پیامبرش (ص) شکل گرفته است. مسلماً شهادت الهی در ردیف شهادت‌های عادی نیست که در آن احتمال صدق و کذب برود؛ بلکه خبر از حاقّ واقع می‌دهد؛ چنان که شهادت به توحید در آیه ۱۸ آل عمران نیز به همین گونه بیان شده است..

شأن نزول آیه

غالب اهل سنت بر اساس روایاتی نزول این آیه را در شأن امام علی (ع) دانسته‌اند. با این حال شماری از مفسران اهل سنت تلاش کرده‌اند با ارائه دیدگاه‌های دیگر در بیان مصداق ﴿من عنده علم الکتاب﴾، شأن نزول‌های دیگری را برای آیه مورد بحث ذکر کنند. از جمله گفته‌اند این آیه در مصادیق ذیل نازل شده:

1. همه مؤمنان
2. عالمان یهود و نصارا (علمای اهل کتاب)
3. خداوند تبارک و تعالی
4. عبدالله بن سلام یهودی
5. ابن یامین (بنیامین)
6. جبرئیل است.
7. جن
8. ورقة بن نوفل است.
9. ابوبکر
10. سلمان فارسی .

مصداق شناسی

مصداق ﴿من عنده﴾ و ﴿الکتاب﴾

در اینکه مراد از کتاب چیست و ﴿مَنْ عِنْدَهُ﴾ چه کسی می‌باشد، چند احتمال وجود دارد که در اینجا مهمترین آنها از نظر اهل سنت را بررسی می‌نماییم:

دیدگاه اول: همه مومنان

مراد از «مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الکتاب»، همه مؤمنان هستند:

افراد زیر قائل به این دیدگاه هستند:

1. محمد بن عبدالله معروف به قاضی ابوبکر بن العربی: او همه مؤمنان را مصداق ﴿مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ﴾ بر می‌‌شمرد. وی در شأن نزول این آیه چهار قول از بزرگان اهل سنت را ذکر کرده و می‌نویسد: علما در اینکه مصداق کسی که تمام کتاب نزد اوست کیست،اختلاف کرده‌اند برخی معتقدند مراد آن دسته از پیروان یهود و نصاری هستند که به اسلام گرایش پیدا کرده‌اند، برخی مصداق آن را عبدالله بن سلام می‌دانند، برخی مصداقش را علی بن ابیطالب دانسته و دسته چهارم معتقدند مصداق آن، همه مؤمنان هستند. . او پس ذکر این اقوال چهارگانه، پس از انکار فضیلت و برتری حضرت امیر(ع) بر دیگران، سه دیدگاه نخست را تضعیف کرده و معتقد است که همه مؤمنان مصداق آیه هستند؛ گویا از دید او تمام مؤمنان از تمام ابعاد و وجوه اعجاز قرآن آگاهی دارند و جزو راسخان در علمند که تأویل متشابهات قرآن را می‌‌دانند!. ابن عربی برای سخن خود ابتدا احتمالات دیگر را باطل می‌‌کند و می‌‌نویسد: «اما کسانی که می‌‌گویند منظور از ﴿من عنده علم الکتاب﴾ یهودیانی هستند که ایمان آورده‌اند مانند، ابن سلام و ابن یامین و مسیحیانی که ایمان آورده‌اند مانند سلمان و تمیم داری، پس معنای ﴿من عنده علم الکتاب﴾ نزد قائلین به این دیدگاه، علم به تورات و انجیل است». سپس وی در مورد امیرالمؤمنین(ع) می‌‌گوید: «کسانی که می‌‌گویند مراد علی بن ابی طالب(ع) است بنا بر دو وجه گفته‌اند: یا اینکه او اعلم مؤمنان است در حالی که چنین نیست و ابوبکر و عمر و عثمان داناتر از او بوده‌اند و یا به خاطر قول نبی(ص) است که فرمود من شهر علمم و دروازه آن علی(ع) است. این حدیث نیز باطل است چون پیامبر اکرم {صل}} شهر علم است و دروازه‌های آن اصحاب ایشان هستند». او بعد از رد تمامی این سخنان، قول منتخب خود را چنین می‌‌نویسد: «اما کسانی که می‌‌گویند مراد از ﴿من عنده علم الکتاب﴾ تمامی مؤمنان است، این سخن حق است؛ زیرا همه مؤمنان کتاب قرآن را می‌‌شناسند و وجه اعجاز آن را درک می‌‌کنند و به پیامبر اکرم(ص) شهادت به صدق داده‌اند».
2. شیخ اسماعیل حقی (م ۱۱۲۷ﻫ): او در تفسیر روح البیان ذیل آیه شریفه، مراد از شهادت الهی را، آشکار نمودن معجزات رسول الله(ص) که دال بر صداقت او است می‌‌داند و در ادامه می‌‌گوید: وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکتابِ و هو الذي علمه اللّه القرآن و علمه البیان و اراه آیات القرآن و معجزاته فبذلك علم حقیه رسالته و شهد بها و هم المؤمنون فالمراد بالکتاب القرآن او نیز مانند ابن عربی تمام مؤمنین را آگاه به حقیقت رسالت و زوایای قرآن می‌‌پندارد. این نکته قابل تامل است که کسانی که مؤمنین را مصداق آیه شریفه برمی شمرند به گونه‌ای عبدالله بن سلام را داخل در همین مؤمنین می‌‌دانند، حقی می‌‌گوید: و عن عبد الله بن سلام ان هذه الآیة نزلت في فالمراد به التوراة فان عبد الله بن سلام و أصحابه وجدوا نعته(ع) في کتابهم فشهدوا بحقیة رسالته وکانت شهادتهم ایضا قاطعة لقول الخصوم. .

دیدگاه دوم: اهل کتاب

عموم مفسران اهل سنت، مصداق آیه ﴿مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ﴾ را عالمان یهود و نصارا دانسته‏‌اند. از جمله:

1. ابن مسعود بغوی ذیل آیه شریفه، کسانی از اهل کتاب که مسلمان شده‌اند را مصداق آیه معرفی کرده است.
2. فخر رازی در تفسیر خود، چهار دیدگاه درباره مصداق آیه کریمه ذکر می‏‌کند و در این میان، تنها دیدگاهی را می‌‏پذیرد که مصداق آیه را عالمان اهل کتاب دانسته است. وی همچنین ادله کسانی را که عبدالله بن سلام را مصداق آیه محسوب می‌کردند نیز رد می‌کند
3. شیخ اسماعیل حقی بروسوی
4. بیضاوی
5. سید محمود آلوسی هم مراد از ﴿مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ﴾ را عبدالله بن سلام مسیحی و امثال او می‌داند که صفات پیامبر خاتم(ص) را در کتب خود مشاهده کرده بودند. آلوسی در ادامه به بررسی روایات وارده در این زمینه پرداخته[۱۲] و اشکال ابن جبیر را یادآور می‌‏شود که می‏‌گوید سوره رعد، مکی است و عبدالله بن سلام در مدینه اسلام آورده است. او در پاسخ از این ایراد می‏‌گوید: آیه آخر این سوره استثناء بوده و در مدینه نازل شده است. او به منظور تأیید نظر خود، مدعای برخی از دانشمندان اهل سنت مبنی بر اینکه تمام سوره رعد مدنی است را ذکر می‌کند؛ آنگاه روایاتی از محمد بن حنفیه و امام باقر(ع) را یادآور می‏‌شود که بر اساس آنها مراد از آیه شریفه، علی بن ابیطالب(ع) دانسته شده است. آلوسی هرچند حضرت امیر(ع) را دارای علم کامل به قرآن می‏‌داند، با سوگند خوردن به جان خود، این دست از روایات را رد می‌کند!
6. نصر بن محمد سمرقندی سمرقندی پس از ذکر اشکال عبدالله بن مسعود، آن را با روایتی که منسوب به ابن عباس است، پاسخ می‌دهد. ابن مسعود می‌گوید چگونه ممکن است که مراد از آیه شریفه، عبدالله بن سلام باشد و حال آنکه آیه مکی است و ابن سلام در مدینه اسلام آورده است؟!
7. ابن کثیر دمشقی نیز مصداق آیه را عالمان اهل کتاب می‏‌داند اما نه صِرف عبدالله بن سلام؛ زیرا معتقد است که این آیه شریفه مکی است و مطابق اسناد موجود تاریخی، عبدالله بن سلام در مدینه اسلام آورده بود.سخن او چنین است.

دیدگاه سوم: خدای متعال

عده‌ای از مفسران و عالمان اهل سنت خداوند را مصداق آیه کریمه می دانند که عبارتند از:

1. قاضی بیضاوی: بیضاوی مقصود کفار در آیه شریفه را روسای یهود ذکر می کند، او در ادامه «علم کتاب» را علم قرآن و یا علم تورات و یا علم لوح محفوظ که دارنده آن علم، تنها خداوند متعال است معنا می‌کند.
2. ابوالاسحاق الزجاج (م 311ق): زجاج در تفسیر آیه علم الکتاب می‌گوید: «کلمه مَن به الله عزّوجل باز می‌گردد، دلیل آن، قرائت کسی است که ﴿و مِنْ عِنْدِه علم الکتابُ﴾ قرائت کرده است؛ چون سازگارتر است و خداوند علیه خلقش غیر خودش را شاهد نمی‌گیرد. این تفسیر جایز است؛ زیرا اگر براهین همراه با اعترافِ کسی اقامه گردد که کتاب‌های پیش از قرآن را خوانده است، امری مؤکد است.}}
3. ابوالقاسم ابن جزی الکلبی (م 741ق): ابن جزی نیز ﴿وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الکتابِ﴾ را معطوف به اسم الله دانسته است.
4. حسن بصری: زمخشری و فخر رازی این دیدگاه را به حسن بصری نسبت داده اند که وی گفته است: «سوگند به خدا که خداوند در اینجا خودش را قصد کرده است» وعن الحسن: لا والله ما یعنی إلا الله. والمعنی: کفی بالذي یستحق العبادة و بالذي لا یعلم علم ما ف] اللوح إلا هو، شهیداً بیني وبینکم.

نقد این دیدگاه:

1. قول به این دیدگاه خلاف مقصود عطف است؛ چون عطف بر مغایرت بین معطوف و معطوف علیه دلالت دارد، در حالی که اگر مقصود ذات خداوند باشد، مغایرتی وجود نخواهد داشت.‌
2. ابن عطیه می گوید اعتراضی که به این دیدگاه می شود، این است که در آن عطف صفت به موصوف می شود و این جایز نیست و تنها برخی صفات بر برخی دیگر عطف می شوند. فخر رازی نیز می نویسد: «عطف صفت به موصوف خلاف اصل است و صحیح نیست که بگوییم: شَهِدَ بِهَذَا زَیدٌ وَالْفَقِیهُ به این امر زید و فقیه گواهی دادند». و مراد از فقیه خود زید باشد؛ چون این عطف، عطف صفت بر موصوف می‌باشد و این قبیح است؛ بلکه باید گفت: «شَهِدَ بِهِ زِیدٌ الفقیه؛زید فقیه به این امر شهادت داده است». بنابراین علمای ادب، این امر را قبیح می دانند.
3. این امر باعث تکرار می گردد چون در آیه، به لفظ الله و شاهد بودن خداوند اشاره شده است و دیگر نیازی به تکرار آن نیست و این تکرار چه از نظر معنوی و چه از نظر لفظی، بی‌معنا و نامعقول است که با فصاحت و بلاغت قرآن نیز ناسازگاری دارد.
4. ماتریدی درباره قرائتی از این آیه می‌گوید: «هرکس با جر قرائت کند ﴿و مِنْ عِنْدِه عِلمُ الکتابِ﴾، تأویلش به این معنا است: علم به این کتاب از جانب خدا آمده است، کتابی که از پیش و پس آن هیچ باطلی سویش نمی‌آید و نیز در یکی از روایات از پیامبر(ص) روایت شده که ایشان ﴿و مِنْ عِنْدِه عِلمُ الکتابِ﴾ با کسره قرائت می‌کردند، اما همه قاریان فتحه را بر می‌گزینند ﴿وَ مَن عِندَه عِلْمُ الکتابِ﴾. ابوعبید گفته است: برخی از آنان ﴿و مِن عِندِهِ عُلِمَ الکتابُ﴾ [با جر میم و دال و رفع عین[ قرائت کرده‌اند، اما من نمی‌دانم این [قرائت] از چه کسی است؟
5. این قرائات که شمار اندکی از مفسران بر اساس آن، آیه را تفسیر کرده‌اند، قرائاتی شاذ و غیر مشهور است و از این جهت بی‌اعتبار و غیرقابل استناد هستند؛ زیرا اولاً؛ این قرائات در هیچ یک از کتب قرائات هفت گانه و حتی چهارده گانه ذکر نشده‌اند. ثانیاً؛ اگر جزء این قرائات هم باشند، در صورتی که قرائات هفت گانه یا چهارده گانه را متواتر بدانیم، می‌توانند معتبر شمرده شوند، حال آنکه از نظر برخی دانشمندان، این قرائات هفت گانه یا چهارده گانه به جز یک قرائت، غیر متواتر هستند، چه رسد به قرائاتی غیر از آنها.

دیدگاه چهارم: عبدالله بن سلام

برخی از مفسران اهل سنت تنها یک مصداق یعنی عبدالله بن سلام را برای این آیه ذکر کرده‌‏اند.

1. محمد بن جریر طبری، نخستین مفسر اهل سنت است که مصداق آیه ﴿مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ﴾ را عبدالله بن سلام دانسته است. او برای اثبات مدعای خود، ده روایت برشمرده است.
2. نجم الدین نسفى از دیگر مفسران اهل سنت دراین باره چنین می‌گوید: ﴿و من عنده علم الکتاب﴾ یعنی آن کسی که علم به تورات نزد اوست، عبدالله بن سلام است. ..

دیدگاه پنجم: امام علی(ع)

برخی از علمای اهل سنت به استناد روایات موجود و قرائن درون قرآنی، مقصود از فقره ﴿مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ﴾ را امام علی(ع) دانسته و معتقدند که تنها آن حضرت این شأنیت را داراست که آیه مورد بحث، در عظمت و جایگاه رفیع ایشان نازل گردد. حاكم حسكانی در شواهد التنزيل، روایات متعددی را پیرامون آیه مورد بحث نقل کرده که در همگی آنها، مصداق آیه، امام علی(ع) دانسته شده است به عنوان نمونه، از ابن عباس و محمد حنفیه، چنین نقل می‌کند: «عن ابن عباس في قوله تعالى: ﴿مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ﴾ قال هو علي بن علي طالب. عن ابن الحنفية في قوله تعالى: ﴿مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ﴾ قال: هو علي بن أبي طالب» او روایت دیگری را از حضرت علی بن جعفر(ع) منعکس کرده است که حضرت می‌فرماید: مراد از ﴿مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ﴾، علی بن ابیطالب و ائمه هدی(ع) است. و نیز برید بن معاویه از امام صادق(ع) نقل می‌کند که مقصود از اين آيه، ما اهل بیت(ع) هستيم كه اول و افضل ما، بعد از پيامبر اکرم(ص)، امیرالمؤمنین(ع) است. سليمان قندوزی نیز از سعيد خدری در تفسير آيه مورد بحث روايتی را نقل می‏‌كند كه بر اساس آن مراد از این آیه، علی(ع) دانسته شده است.

دلالت آیه

دلالت بر صدق دعوی نبوت پیامبر اسلام

از حضرت امیر(ع) در کنار خداوند یاد شده است که بر حقانیت رسالت رسول اکرم (ص) گواهی می‌دهد و نکته مهمتر اینکه اعلام شده این دو گواهی برای اثبات مدعا کافی است! این آیه از این جهت شبیه آیه 4 سوره تحریم است که از حضرت امیرالمؤمنین (ع) با عنوان «صَالِحُ الْمُؤْمِنِیـنَ» و در کنار نام خداوند و جبرئیل یاد شده که از رسول اکرم (ص) در برابر توطئه دو همسر آن حضرت، حمایت و پشتیبانی می‌کنند. ..

پرسش‌های وابسته

1. آیه علم‌الکتاب چگونه نصب الهی امام را اثبات می‌کند؟ (پرسش)
2. آیه علم الکتاب چگونه بر عصمت امام علی دلالت می‌کند؟ (پرسش)
3. شأن نزول آیه علم‌الکتاب چیست؟ (پرسش)

منابع

1. صفرزاده، ابراهیم، عصمت امامان از دیدگاه عقل و وحی