جهان در عرفان اسلامی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث جهان است. جهان از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: جهان در قرآن - جهان در اخلاق اسلامی - جهان در عرفان اسلامی - جهان در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

جهان تجلی وجودی حق

در بخش انسان‌شناسی، معنای تجلی و تجلی سلوکی بیان خواهد شد. در اینجا به این نکته اشاره می‌کنیم که جهان تجلی وجودی حق است. تجلی وجودی بُعدی دیگر از مفهوم تجلی است.

مبحثِ تجلی وجودی در صدد تبیین نظام هستی از دیدگاه وحدت وجود است؛ با این شرح که به خلقت جهان «تجلی» گفته می‌شود؛ از این باب که عالم، تجلی حق است و همه چیز را او آفریده و در جهان هستی جز آن واحدی که تجلی کرده است، غیری وجود ندارد.

از ویژگی‌های تجلی این است که لَا تَكْرَارَ فِي التَّجَلِّي؛ تجلی الهی تکرار نمی‌شود؛ زیرا تکرار در تجلی مایه ضعف وضیق آثار وجودی متجلی است و تَعَالَى اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ. پس هیچ جلوه‌ای و عطیه‌ای دومی ندارد؛ چراکه هر تجلی اختصاص به مقام و هستیِ خود دارد؛ دومی اگرچه از جهاتی مانند او باشد، آن جلوه اول نیست. به عبارتی دیگر، هر موجودی مظهر اسم شریف «يَا مَنْ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ» است و هر حرفی از حروف کتابِ آفاقی و انفسی ناطق است که «من موجودی واحد و بی‌شریکم».

سیر جهانْ سیری حبی

از نظر عارف موجودات عالم مطلقاً اعم از مادّی و روحانی، همه از حرکت پدید آمده‌اند و این حرکت را «حرکت حبّی» می‌نامد و آن را به واجب الوجود بالذات اسناد می‌دهد و می‌گوید: «ماسوی الله از حرکت حبّی پدید آمده‌اند». حرکت حبّی یعنی فاعلیت به معنای ایجاد تدریجی و اظهار کمال. اصطلاح سیر حبّی مأخوذ از حدیث «كُنْتُ كَنْزاً مَخْفِيّاً فَأَحْبَبْتُ أَنْ أعْرَفَ» است؛ اگر این محبت («أَحْبَبْتُ أَنْ أعْرَفَ») نبود، عالم در وجود عینی‌اش ظاهر نمی‌شد و عالم از عدم، یعنی از علمْ به وجودِ عینی نمی‌آمد و کمالات ذات حق‌تعالی و انوار اسماء و صفاتش ظاهر نمی‌گشت. پس خداوند عالم را در حرکت و سیری حبّی و از عشق پدیدار کرد.

این حرکت را که حرکت مافوق به مادون و قوس نزولی است، «حرکت تکمیلی و اشتیاقی و ایجادی» گویند. حرکت حبّیِ دیگر، حرکت حبّیِ خلق و عبد به سوی خدا و قوس صعودی است که «حرکت استکمالی» است. پس ﴿يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ﴾ است و خدا آنان را دوست دارد و آنان هم خدا را دوست دارند و دار هستی عشق‌آبادی است مملو از عشق، یکسره عشق و علت، و غایت ایجادش عشق!

به بیانی دیگر، جهان سیری نزولی و صعودی دارد و خلقت جهان هستی عبث و بیهوده نیست، بلکه برای هدف و غایتی آفریده شده و هدفش همان علت آن، یعنی خداوند است. حرکت مطلقاً چه در قوس نزولی و چه در قوس صعودی، حبّی است؛ با این تفاوت که در قوس نزولی، حرکت حبّی اشتیاقی، ایجادی و تکمیلی است؛ اما در قوس صعودی حرکت حبّی استکمالی است.

تجدد امثال و حرکت جوهری جهان

لفظ «جهان» اسم فاعل از جهیدن است و عالم طبیعت را از آن جهت جهان گفته‌اند که دم‌به‌دم جهنده و در حرکت است؛ چراکه در آن، اسمای الهی قابض و باسط در کارند؛ از این معنا، عارف به «تجدد امثال در ماسوی الله» تعبیر می‌کند و حکیم به «حرکت جوهری در عالم طبیعت». پس موضوعِ تجدد امثال نفس وجودِ ماسوی الله و عالم امکان، اعم از مجرّد و مادی است؛ اما موضوع حرکت جوهری، جوهر طبیعی مادّی است. دعای اول صحیفه سجادیه: «ثُمَّ سَلَكَ بِهِمْ طَرِيقَ إِرَادَتِهِ، وَ بَعَثَهُمْ فِي سَبِيلِ مَحَبَّتِهِ» به حرکت جوهری اشاره دارد. در اصطلاح عارف هرکجا تجدد امثال هست، حرکت در جوهر نیز می‌باشد و مراد آنها از جوهرْ صادر اول است؛ از این‌رو از نظر عارفان، حرکت در جوهر و تجدد امثال در ماسوی الله جاری‌اند؛ اما بنابر «جوهر» به اصطلاح فیلسوف، حرکت در جوهر به طبیعت جوهر عالم مادی اختصاص دارد و تجدد امثال در مادی و مجرد مطلقاً جاری است. پس حرکت در جوهر به اصطلاح عرفان در مافوق طبیعت نیز صادق است؛ منتها این حرکت در حقیقت همان تجدد امثال است و حرکت جوهری مشهور و رایج در حکمت متعالیه فقط اختصاص به جوهر طبیعی عالم ماده دارد؛ با این توضیح که در نشئه عنصری و عالم جسمانی و مادی نه فقط اعراض در حرکتند، بلکه جوهر ذات این مرتبه وجود هم در حرکت است که به اصطلاح بدان «حرکت جوهری» می‌گویند. یکپارچه همه قوافل جواهر مادّی از هیولای اولی و صور طبیعی عناصر و اجرام آن به شوق فطری طبایع و سرشتشان به سوی ملکوت اعلی و حسن و جمال مطلق در حرکت تکاملی و استکمالی‌اند. حرکت جوهری بر طبیعت جوهر صادق است و اعراض به تبع حرکت در جوهر، در حرکتند. پس در سراسر عالم ماده ثباتی وجود ندارد و آرامشی نیست و نباید گفت: «جهان متحرّک است»، بلکه باید گفت: «جهان یک واحد و یک جریان دائم است».

اهل عرفان به حسب اصطلاح، صادر نخستین را «جوهر» می‌گویند و صور همه عوالم را که قائم بر این جوهرند، «اعراض» می‌نامند. پس عارف وقتی می‌گوید: الْعَرَضُ لَا يَبْقَى زَمَانَيْنِ، مرادش از این عرض، صور کلمات وجودی از عقل اول تا هیولای نخستین است و موضوع این اعراض جوهر معقول به نام صادر اول یا نفس رحمانی یا رَقِّ منشور است که اسامی مختلفی دارد. عارف از این عرض تعبیر به «موجود» نیز می‌کند و می‌گوید: الْمَوْجُودُ لَا يَبْقَى زَمَانَيْنِ که مفاد آن و جمله الْعَرَضُ لَا يَبْقَى زَمَانَيْنِ، مفاد تجدد امثال است. متن طبیعت و سرشت و تاروپود آن در جنبش و دگرگونی است و یک آن آرام ندارد؛ اما در عین حرکت، وحدت و ثبات صورت و جمال و زیبایی هر موجود طبیعی محفوظ است. این امر بدین معناست که دم‌به‌دم و بدون وقفه و سکون، صورتی مثال صورت نخستین به او فایض می‌شود؛ آن‌چنان که گویی که نمرد و زنده‌تر شد. از این «تشابه تصور» و «تعاقب افراد متماثل» تعبیر به تجدد امثال می‌کنند.

علت حرکت، رفع نقص از خود و نیاز به کامل شدن (نهایتِ مقصودِ متحرّک) است؛ البته نه این که ماهیت در حرکت بوده باشد، بلکه وجود در اشتداد و استعلا است؛ مثلاً ماهیت انسان، ماهیت انسان است و وجود او در استکمال ذاتی است و زمینی و آسمانی می‌شود. استکمال نفوس انسانی و تجدد امثال در قوس صعود و بعد از ارتحال از این نشئه دنیایی صحیح است. در تجدد امثال و حرکت جوهری سیر استکمالی و اشتدادی، به نحو أَيْسٌ بَعْدَ أَيْسٍ و لُبْسٌ فَوْقَ لُبْسٍ است، نه اینکه به صورت «وجود و عدم» و «خلع و لبس» باشد. در حقیقت حرکتْ تجدّد وجود و اشتداد و استکمال آن است.

پس ذات این نشئه عنصری، یعنی جوهر اجسام و عناصر و حقیقت وسایط و مرکبات عالم جسمانی در حرکتند و هیچ مقامی در نشئه عنصری ساکن نیست و در دو آن به یک حال نمی‌باشد؛ این عالم جسمانی اینک و الان در آنِ قبل نبود و در آنِ بعد هم نخواهد بود و در هر آنی جهانی است.

انسان نیز دائماً در حرکت و ترقی است؛ اما به سبب لطافت و رقّت حجاب و تشابه صور در تجدد امثال و ایجاد امثال متوالی، بدان آگاه نیست؛ مانند تشابه صور ارزاق که حق سبحانه فرمود: ﴿مَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا﴾. لطافت و رقت حجاب به این معناست که صانع واهب الصّور از بس که نقاش و مصوری چیره‌دست است، به اسم شریف «مصوِّر» و به حکم ﴿كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ﴾ آنچنان پی‌درپی و لحظه‌به‌لحظه و نوبه‌نو ایجاد امثال می‌کند و بدان وحدت صنع و هویت و جمال و زیبایی شیء را حفظ می‌نماید که از این وحدت اتصالی، اشخاص محجوب می‌پندارند همان یک صورت شخصی پیشینه و دیرینه آن شیء است؛ ﴿بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ﴾؛ به مثل کسی در کنار نهر آب تندرو عکس خود را در زمان ممتد، ثابت در آب می‌بیند؛ در حالی که آب قرار ندارد و عکس او در آب از انعکاس نور بصر در آب است و دم‌به‌دم عکس جدیدی مثل عکس سابق از انعکاس نور بصر احداث می‌شود و پدید می‌آید و در واقع از سرعت پدید آمدن صورت‌ها و عکس‌ها و مثال‌های پی‌درپی، یک عکس ثابت پنداشته می‌شود یا مانند نور برق که آن فآن مثل عکس در آب به طور متوالی صورت می‌گیرد و حسّ بصر می‌پندارد یک نور ثابت ممتد است. مثال دیگر، نهر جاری در زمین هموار است که از شدت آرامی و وحدت اتصالی آن، ثابت و ساکن و واحد شخصی می‌نماید. آخرین مثال درباره تجدد امثال و عدم تکرار تجلّی، پیدایش شعله آتش از روغن و فتیله چراغ است. در هر آن از روغن و فتیله آتش پدید می‌آید و به صفت نوریّت متّصف می‌شود؛ سپس این صورت آتش و نور، هوا می‌گردد و پشت سرهمچنین رخ می‌دهد و در نتیجه نور چراغ بر یک نسق مشتعل می‌نماید و گمان می‌شود که از آغاز تا انجام یک شعله است. شأن عالم نیز این‌چنین است که همواره از خزائن الهی استمداد می‌کند و پی‌درپی صورتش بر او فائض می‌شود و به خزائن الهی بازگشت می‌کند و هر لحظه برای عالم صورتی دیگر متجدّد می‌شود. صانع چابک‌دست به اسم «المصوّر» چنان در موجودات ایجاد امثال و تجدد امثال می‌کند که گمان می‌شود همان یک صورت پیشینه و دیرینه است.

به عبارتی دیگر، در هر آنی فنا و بقا حاصل می‌گردد و حق‌تعالی دم‌به‌دم اذهاب خلقی می‌نماید و اعطای خلقی جدید و فانی می‌کند و پی‌درپی فنا و بقا رخ می‌دهد؛ لاجرم تجلّی متکرّر نیست و تجدّد امثال متوالی حاصل می‌شود. پس مدار جهان‌آن‌فآن‌بر «شدن» است و هر دم صورتی و پدیده‌ای از قوه به فعل می‌رسد، نه اینکه مدار جهان بر «بودن» و بدون «شدن» باشد. «شدن» اصطلاحی در حرکت و به معنای تجدد اتصالی است.

جهانْ محیطی نوری

جهان هستی یک محیط نوری غیر متناهی دارای قوس صعود و نزول است که هر مرتبه آن حکمی دارد؛ ﴿يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ﴾. هر مرتبه‌ای از این مراتب وجودی که از قوس نزولی پایین می‌آید، اخس از مرتبه مافوقش است و در قوس صعودی که بالا می‌رود، اشرف از مرتبه مادونش است.

جهانْ بدنِ حق

جهانْ بدن است، و حقْ جان آن. به تعبیری دیگر، کثرات صورت‌اند و روحِ این صورْ وجود است. اطلاق «جان» بر «حق تعالی» و «بدن» بر «جهان» از این‌روی است که بدن قائم به جان است و جان قیّم و قیّوم بر آن. آخر سوره جاثیه روشن می‌کند که همه ما و اطراف ما و آسمان‌ها و زمین تحت تدبیر و در حیطه ملک او هستیم: ﴿فَلِلَّهِ الْحَمْدُ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَرَبِّ الْأَرْضِ رَبِّ الْعَالَمِينَ﴾. پس جهان هستی همچون بدنی است که آن را جان و ربوبیّتی دائمی اداره می‌کند.

جهانْ شکوفه‌ای از درخت الهی

حضرت ابراهیم(ع) همه جهان را تحت تسخیر و تدبیر جبروت می‌داند و خداوند را با اسم «فاطر» می‌خواند: ﴿وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ﴾. «فاطر» از لغت «فطر» است و در تفاسیر و کتاب‌های لغت گفته‌اند: اِنْفَطَرَ الشَّيْءُ مِنَ الشَّيْءِ؛ مثلاً اِنْفَطَرَتِ الأَنْوَارُ مِنَ الشَّجَرِ. «انوار» جمع «نور» به معنای شکوفه است؛ یعنی شکوفه‌ها از درخت منفطر شدند و بیرون آمدند. «انفطار»، «فاطر» و «فطر» مفاد و سرّش و دلش این است که از اصلش بریده نیست و متصل به اوست. شکوفه تا به درخت و اصل متصل خود است، «انفطر» در حق او صحیح است. درختْ فاطرِ شکوفه است و شکوفه از درخت منفطر است. همان‌طور که درباره شکوفه و درخت می‌گوییم که شکوفه‌ها از درخت منفطرند و بریده از درخت نیستند و از آن پدید آمده‌اند و قائم به او هستند، می‌توان درباره جهان و خدای سبحان گفت که جهان از حق‌تعالی منفطر و پیوسته به اوست و هیچ موجود و ذره‌ای از او بریده نیست و خداوند ﴿فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ﴾ است. همان‌طور که اگر شکوفه از درخت جدا شود، ضایع می‌شود و تا به آن پیوسته و متصل است، حیات دارد، همه موجودات نیز حیات و کمال و جمال و زیبایی خود را مدیون حق‌تعالی هستند.

جهانْ کتاب الله و کلام الله تکوینی

«کلام» هر چیزی را می‌گویند که مطلبی را واضح سازد؛ با توجه به این معنا، قرآن می‌فرماید: ﴿وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ﴾؛ «تمام موجودات تسبیح پروردگار می‌کنند؛ ولی شما تسبیح آنها را متوجه نمی‌شوید و اگر عقل داشته باشید، ملتفت می‌گردید». همان‌طور که گفتیم، کلامْ آن است که یک معنا و مفهوم را واضح نماید. وقتی دقت کنیم، همه چیزها این مطلب را واضح می‌کنند که «ما خدایی داریم»؛ همین، تسبیح و حرف زدنِ آنهاست؛ آن مگس و پشه ریز که خداوند با چشم و گوش و بال و پا و دل و جگر و معده خلق کرده و اعضای متعدد را در بدن کوچک او قرار داده است، به صدای بلند فریاد می‌زند: «من خالقی حکیم دارم»؛ ولی گوشی باید شنوا باشد. عنکبوت‌های کوچکی که خداوند بیش از پنجاه چشم در سر آنها قرار داده است و تار می‌بندند و در کمین می‌نشینند و صید می‌کنند، به آواز بلند می‌گویند: «خالق ما حکیم است». اینها و دیگر امور دلیل و گویای حکمتِ صانعِ عالَمند؛ می‌توانیم بگوییم که این موجودات کلام خدا هستند؛ زیرا خداوند به واسطه این موجوداتْ قدرت، حکمت و علم خود را ظاهر کرده است؛ هر یک از آنها «کلمة الله»‌اند؛ از این‌رو برخی حکما سراسر عالم را در مقابلِ «کتاب الله تدوینی» (قرآن)، «کتاب الله تکوینی» گفته‌اند؛ یعنی زمانی که قرآن را مطالعه می‌کنیم، از آیات قرآنْ بزرگی و حکمت حق و وجوب طاعت او را می‌فهمیم؛ همین‌طور وقتی اجزای عالم را مطالعه می‌کنیم، هر یک آیاتی‌اند که حکمت بالغ الهی و وجوب طاعت او را می‌فهمانند. همان‌گونه که در قرآن نوشته شده: ﴿إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ﴾ و ﴿إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ﴾ و ﴿وَأَنَّ اللَّهَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ﴾، در عالم تکوینی هم این آیات نوشته شده‌اند. هنگامی که می‌نگریم خداوند حیوانات کوچک را روزی می‌دهد، انگار می‌بینیم نگاشته است: ﴿إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ﴾، و وقتی می‌بینیم چطور از هسته توت، درخت بزرگی خلق می‌شود، گویا بر برگ توت، ﴿إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ﴾ نوشته‌اند. همان‌گونه که در قرآن نوشت: ﴿أَطِيعُوا اللَّهَ﴾، در همه ذرّات عالم نیز آن را نگاشت. پس چون همه مخلوقات اظهار یک معنایی می‌کنند، «جهان» کتاب الله و قرآن است و هر موجودی کلام الله و یک آیه از آن.

جهان همچون مصلایی

جهان نورِ وجود خود را از حق‌تعالی دریافت می‌کند و به شکرانه آن در سجود است. جهان به مصلایی می‌ماند که موجودات عالم در آن همواره به تسبیح و حمد خداوند مشغولند. هر جا کمالی باشد، آن کمال می‌گوید: «اللّه اللّه»؛ یعنی من اصلی دارم؛ هرجا نعمتی باشد، بی‌تعارف الحمدلله می‌آید؛ حمد قولی، حمد فعلی و حمد حالی.

جهان برپایه عدل

﴿تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ﴾؛ جهان و کلمات وجودی به عدل برپاست و باطل در آن راه ندارد و بِالْعَدْلِ قَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ؛ زیرا کلمات هستی از اراده‌ای است که عدل محض است و اگر لحظه‌ای چیزی در جای مناسب خود قرار نگیرد و عدالت حفظ نشود، جهان رو به نیستی خواهد گذاشت.

جهان یکپارچه نظم و آراستگی

جهان یکپارچه هماهنگی است و از نظم و وحدت صنع برخوردار است. وقتی می‌گوییم جهان وحدت صنع دارد؛ یعنی هر کدام از اجزای عالم در جای خود قرار گرفته است و کوچک‌ترین خلل و خلافی در نظام هستی دیده نمی‌شود: ﴿مَا تَرَى فِي خَلْقِ الرَّحْمَنِ مِنْ تَفَاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرَى مِنْ فُطُورٍ﴾. این نظم، تصادفی نیست، بلکه همه کلمات وجودی مربوبند و رب به همه اضافه دارد و پروراننده و نگه‌دار همه و حافظِ وحدت صنع و صورت آنهاست و تا رب پرورش نداشته باشد و مصوِّر و مدبّر و رازق نباشد، مربوب وحدت صنع پیدا نمی‌کند. وقتی انسان مملکتی را ببیند که در کار خود برنامه و نظم و حساب و کتاب دارند و کارهای ایشان مرتب و دسته‌بندی شده است و هرج و مرج در آنها نیست، می‌فهمد که اتفاقی نیستند و بزرگ و رئیس و سلطانی دارند که به او منسوب‌اند و برنامه‌های او را اجرا می‌کنند. اگر کسی این طرف و این مملکت را ندیده باشد و از آن طرف خود سلطان را با حشمت و جاه و تدبیر و شعور و سعه وجودی‌اش و ﴿يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ﴾ و با اسمای حسنی و صفات علیایش ببیند، می‌گوید باید این سلطان مملکتی منظم و مرتب داشته باشد. پس با نظر به این دوسو، «وحدت صنعِ مملکت وجود» و «سلطان و رب آن» شناخته می‌شود و درمی‌یابیم که «وحدت صنع تصادفی نیست».

پس برنامه‌های عالم بر نظام احسن است و بهتر از آن متصور نیست؛ چون از حکیم صادر شده و به همین دلیل نظام حکیم است؛ برنامه عالمْ ﴿يس * وَالْقُرْآنِ الْحَكِيمِ﴾ است؛ قرآن تکوینی (عالَم) همانند آیات و کلمات قرآن تدوینی (کتاب قرآن) حکیم است و هر دو چنان حکیم و سخت و استوارند که اگر یک ذره را برگیری از جای***خلل گیرد همه عالم سراپای.

آفریده‌های خداوند همگی به قدر و اندازه معیّنی ایجاد می‌گردند و در نگارستان جهان همه چیز حساب‌شده و به اندازه شایسته و بایسته و بسنده و مهندسی‌شده آفریده شده که زیباتر از آن تصوّرشدنی نیست. خداوند سبحان می‌فرماید: ﴿أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهَادًا * وَالْجِبَالَ أَوْتَادًا﴾؛ در آغاز خطبه نخستین نهج البلاغه آمده است: «وَ وَتَّدَ بِالصُّخُورِ مَيَدَانَ أَرْضِهِ»؛ زمین مانند گاهواره در جنبش است و کوه‌ها میخ‌هایی هستند که نگهدار اویند؛ این میخ‌ها از روی قواعد هندسی و ریاضی به کار رفته‌اند تا زمین را از اضطراب حفظ کنند و اگر یکی از آنها برکنده شود، سراپای عالم خلل می‌یابد. یک‌یک موجودات غیرمتناهی نیز در پیکر نظام هستی بر این قیاس هستند.

جهان در زبان یونانیان «قوسموس» نام دارد و معنای قوسموس زینت است و فیلسوفان و حکما آن را به همین نام می‌خواندند و نامش را تقدیر و نظام نگذاشتند؛ آنها فراتر از تقدیر و نظام را دیدند و جهان را «زینت» نامیدند تا مردم را آگاه کنند که جهان با همه درستی و استواری، در نهایت زیبایی و آراستگی نیز هست؛ ﴿فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ﴾. ۶. تار و پود فعل حق سبحانه حساب و اندازه است که در متن خلقت عالم پیاده شد و زیباترین صورت را پدید آورد که در گفتار و نوشتار بزرگان ما از آن با اصطلاحات «جمال مطلق»، «حسن مطلق» و «نظام اتمّ احسن» یاد می‌شود.

جهانْ سراسر کمال

اگر ما در هر موجودی درست اندیشه کنیم و تنها به همان دقت کنیم، می‌بینیم که در عالم خوی ش جز کمال و زیبایی و خیر و خوبی ندارد و در حد خود کامل است؛ برای مثال دانه گندم و هسته هلو در دانه گندم بودن و هسته هلو بودن هیچ نقص و عیبی ندارند؛ اما وقتی دو چیز را با هم می‌سنجیم گمان می‌کنیم که نقصی وجود دارد؛ مثلاً با مقایسه تاک و چنار می‌گوییم که از چوب چنار می‌توان تیر و ستونِ خانه و در و پنجره ساخت، ولی با تاک نمی‌شود. سپس نتیجه می‌گیریم که چنار کامل است و تاک ناقص! اما باید اندیشه کرد که آیا می‌شود تاک جز این باشد؟ تاک یعنی همین که هست و مسلماً در عالم خود و حدّ خود کامل است و هیچ‌گونه عیب و نقصی در آن نیست.

اگر اجزای پیکر خودمان را هم با یکدیگر مقایسه کنیم، باز گمان‌هایی نادرست ایجاد می‌شود؛ مثلاً اگر مژه چشم را با موی سر قیاس کنیم، ممکن است بگوییم مژه ناقص است و موی سر کامل؛ چراکه موی سر بسیار بلند می‌شود، ولی مژه حدّ محدودی دارد؛ غافل از اینکه مژه باید همین باشد و اگر مانند موی سر بلند شود، مشکلات زیادی پدید می‌آید. همین‌طور با مقایسه رگ‌های مویی با شریان‌ها یا دندان پیشین با دندان پسین و قیاس‌های دیگر دچار گمان‌های نادرستی خواهیم شد. بنابراین اجزای پیکر انسان هر یک به بهترین و زیباترین صورت آفریده شده است. با تدبّر در پیکر هستی نیز به نتیجه‌ای مشابه می‌رسیم و درمی‌یابیم که هر ذره‌ای در عالم خود کامل است؛ حتی نطفه در نطفه بودن کامل است و در سرای هستی آنچه هست، در نهایت کمال و خوبی و زیبایی است و سخن نقص از قیاس یکی با دیگری پیش می‌آید.

جهانْ سراسر خیر محض

در بحث پیشین به این نتیجه رسیدیم که هر چیزی در عالمِ خود کامل است و اگر نقصی را تصوّر می‌کنیم، به دلیل قیاس و سنجش است؛ حال می‌پرسیم که آیا می‌توانیم در نظام هستی چیزی بیابیم که در ذات خود شر و بد باشد؟ پاسخ این است که در جهان هستی، هر موجودی خیر محض است و هیچ چیز در ذات خود، شر و بد نیست و شر مطلق در نظام هستی معنا ندارد. ولی ممکن است چیزی نسبت به چیز دیگر شر یا خیر تصوّر شود؛ برای مثال دو تاجر را در نظر بگیرید که هر یک در روزی مشخص معاملاتی انجام می‌دهند؛ یکی سود می‌کند و دیگری زیان؛ کسی که سود کرده، می‌گوید: «امروز چه روز خیر و خوبی بود!» و دیگری که زیان کرده، می‌گوید: «چه روز بد و شرّی بود!» اگر شخص سومی در هنگام معامله حضور داشت، ممکن است تاجری که سود برده است بگوید: «فلانی چقدر قدم خوش و مبارکی دارد!» و تاجر زیان‌دیده بگوید: «چقدر آدم بدقدم و نحسی بود!».

با نگاهی به این مثال درمی‌یابیم که با «نسبت دادن» است که فردی یک روز را خوب می‌داند و فردی دیگر همان روز را بد؛ یکی شخصی را خوش‌قدم و خیر و مبارک می‌نامد و دیگری همان شخص را بدقدم و شر و نحس!

می‌توانیم با مثال‌های دیگر نیز خیر و شر را بررسی کنیم؛ اما باز هم نتیجه یکسان است و پندارِ شرّ بودن از «نسبت» برمی‌خیزد؛ برای مثال زهر مار برای مارگزیده شرّ و بد تصوّر می‌شود؛ اما همین زهر برای خود مار خیر است؛ در نتیجه یک چیز می‌تواند در نگاه دیگران شر باشد و مایه ممات؛ اما از منظر دیگری خیر باشد و مایه حیات. مثال دیگر این که بوی عطر مایه لذت انسان است، ولی زمانی که زکام بگیرد، همان عطر مایه رنج و سردرد او می‌شود. بنابراین حتی یک چیز می‌تواند برای یک شخص باری شرّ پنداشته شود و دیگر بار خیر.

پس شرّ امری نسبی و اعتباری است و در سرای هستی هیچ موجودی در حدّ خود و در عالم خود شرّ نیست؛ ولی با نسبت دادن چیزی به این و آن، سخن از شرّ بودنش به میان می‌آید و این بددیدن و بدگفتن از دیده‌ها و دهان‌های ماست و اگر در نظام هستی بنگریم، درمی‌یابیم که یکایک موجودات در ذات خود خیرند و هر کدام اگر در جای خود نباشند، چرخ نظام هستی نمی‌گردد و بودنِ تک‌تکشان لازم است.

منابع

1. علیزاده آملی، علی، عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی