منازل مسیر کاروان امام حسین از مکه تا کربلا

این مدخل زیرشاخهٔ بحث حرکت امام حسین به سوی کوفه است. مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

تعریف منزلگاه

مقالهٔ اصلی: منزل

جای فرود آمدن و استراحت کردن در طول مسافرت، خان، کاروانسرا، توقّفگاه. در سفر‌های قدیم، هر مرحله و بخشی را که یک فرد یا کاروان در یک روز به‌صورت پیاده می‌پیمود، «منزل» یا «منزلگاه» می‌گفتند. اگر سفر سواره بود، مقداری که به یک مرحله می‌رسیدند و اسب را عوض می‌کردند، منزل به حساب می‌آمد، این فاصله، گاهی سه فرسخ و گاهی پنج فرسخ بود. البتّه دربارۀ فاصلۀ دو منزل، نمی‌توان مسافت دقیقی تعیین کرد، ولی به‌طور متوسّط، فاصلۀ دو منزل چهار فرسخ بوده است. بین مکه و کربلا هم منزلگاه‌هایی بوده است که امام حسین(ع) در آنها فرود آمده یا از آنها گذشته و در برخی از آنها شب را به صبح آورده است. منزل‌ها برخی مشهورتر است.

منزلگاه‌های مسیر مکه تا کوفه

امام حسین(ع) و کاروان وی در همۀ منزل‌های بین راه، بار نمی‌انداخت، بلکه اغلب دو منزل یکی بار می‌افکند. منزل‌های بین مکه و کوفه به ترتیبی که در "مناقب" آمده، چنین است: «ذات عرق»، «حاجر»، «خزیمیه»، «ثعلبیه»، «شقوق»، «شراف»، «نینوا»، «عذیب الهجانات»، «کربلا». ترتیب دیگری در "معجم البلدان" آمده که به این صورت است: «صفاح»، «ذات عرق»، «حاجر»، «خزیمیه»، «زرود»، «ثعلبیه»، «شقوق»، «زباله»، «شراف»، «ذوحسم»، «بیضه»، «رهیمه»، «قادسیه»، «عذیب الهجانات»، «قصر بنی‌مقاتل»، «نینوا»، «کربلا». البته منزلگاه‌های دیگری هم در متون تاریخی یاد شده از قبیل: «اجاء»، «قطقطانه»، «بطن الرّمه» و جز اینها.

اجمالی از سیر حوادث طول راه در این منزل‌ها از این قرار است: سید الشهدا(ع)، پس از خروج از مکه به سوی عراق، در منزلگاه ذات عرق در برخورد با بشر بن غالب، از اوضاع کوفه باخبر شد، در منزل حاجز و بطن الرّمه، قیس بن مسهر صیداوی را همراه با نامه‌ای به سوی کوفیان فرستاد، در منزل زرود، با زهیر بن قین ملاقات کرد و او را به پیوستن به خویش فرا خواند، در منزل ثعلبیه، از شهادت مسلم بن عقیل و هانی در کوفه آگاه شد. در منزل زباله، با فرستادۀ عمر سعد دیدار کرد، در منزل شراف، با سپاه حرّ برخورد نمود و خطبه خواند، در منزلگاه بیضه، با خطبه‌ای امویان را معرفی کرد و در منزل ذی حسم، در سخنرانی خویش، بی‌وفایی و ناپایداری دنیا را ترسیم نمود. روز اول ماه محرم، در منزلگاه قصر بنی مقاتل فرود آمد و پس از آن در سخنی از شهادت خویش خبر داد و روز دوم محرم وارد سرزمین کربلا شد.

منزلگاه‌های کاروان امام حسین(ع) از مکه به سمت کوفه

تنعیم

تنعیم دره‌ای است در شمال مکه و خارج از محدوده حرم. در آنجا مساجدی وجود دارد و حجاج مکی از آنجا جهت عمره، محرم می‌‌شوند. سید الشهدا (ع) در مسیر خویش به کوفه، وقتی به تنعیم رسید، با کاروانی که از یمن می‌آمد برخورد کرد که وسایلی برای یزید می‌بردند. امام، اموال آن کاروان را گرفت. چه بسا هدف از این مصادره، ضربه اقتصادی به دشمن بوده است. سید الشهدا افراد کاروان را پس از پرداخت کرایه تا آن محلّ، آزاد گذاشت که همراه او به کربلا آیند، یا هر جا که می‌خواهند بروند. عدّه‌ای به او پیوستند.

صفاح

صفاح نام یکی از منزلگاه‌های شمال راه مکّه به طرف کربلا، بین حنین و علامت‌‌های حرم است. در همین محل، امام حسین (ع) با فرزدق برخورد کرد که از عراق می‌‌آمد و اوضاع مردم را از او پرسید. او جواب داد: دل‌های مردم با تو، ولی شمشیرهایشان همراه بنی امیّه است. آنگاه با هم پیرامون تبدیل حجّ به عمره و عزیمت از مکّه به سوی کوفه صحبت کردند. بعضی این ملاقات را در منزل “ذات عرق” گفته‌اند.

بستان ابن معمر

نام محل و نخلستانی است که دو وادی نخله یمانی و نخله شامی در آنجا به هم می‌پیوندد و متعلق به عمر بن عبیدالله بن معمر بوده و مردم آنجا را بستان ابن عامر گویند. نام منزلی است که امام حسین (ع) هنگام حرکت از مکه به سوی کوفه، در آنجا فرود آمده، سپس به تنعیم رفته است.

ذات عرق

«ذات عرق» نام منزلی بین مکّه و عراق که تا مکّه دو منزل فاصله دارد. این منزل، از منزل‌‎گاه‌هایی است که سید الشهدا (ع) پس از وادی عقیق بر آن گذشته است و یکی دو روز در این محل توقف کرده، سپس خیمه‌ها را بر چیده و به راه ادامه داده است. امام در همین منزل با بشر بن غالب ملاقات کرد که از عراق می‌‌آمد. اوضاع عراق را پرسید. وی پاسخ داد: دل‌ها با تو ولی شمشیرها بر توست. سید الشهدا(ع) راه خویش را به سوی “غمره” که منزل بعدی بود ادامه داد. در همین منزل نامه‌ای به کوفیان نوشت و خبر آمدنش را در آن نگاشت و توسّط قیس بن مسهر صیداوی فرستاد.

غمره

آبشخوری است از آبشخورهای مسیر مکه و منزلی است از منازل آن. این مکان را که برخی آن را از نواحی مدینه در طریق نجد عنوان کرده‌اند، حد فاصل بین تهامه و نجد گفته‌اند. غمره نام یکی از منازل راه مکه به عراق که امام حسین (ع) در مسیر خویش از آنجا هم گذشت.

مسلح

نام یکی از دو کوه منطقه صفراء است با ساکنانی از دو قبیله غفاری بنی النار و بنی حراق که رسول خدا(ص) و یارانش در مسیر رفتن به بدر از کنار آن گذشتند.

نام یکی از منزل‌گاه‌های راه مکّه به عراق، که امام حسین (ع) از آن عبور کرده است.

معدن (معدن بنی‌سلیم)

معدن نام یکی از منزلگاه‌های بین مکه و عراق که امام حسین (ع) بر آن هم گذشته است.

عمق

عمق نام محلّی است که غطفانیان در آن منطقه می‌زیسته‌اند، سر راه مکّه به سرزمین عراق که چاه‌ها و آب‌هایی داشته است. امام حسین (ع) نیز در راه کوفه، از این منزل عبور کرده است.

سلیلیه

سلیلیه نام مکانی در مسیر مکّه به عراق است. این وادی در سرزمین غطفانیان بوده و آب و چاه داشته است. محلّ، به نام سلیل بن زید معروف شده است. امام حسین (ع) از این منزلگاه هم عبور کرده است.

مغیثه (مغیثة الماوان)

مغیثه نام یکی از منزلگاه‌های راه مکه به طرف عراق که امام حسین (ع) در آنجا نیز فرود آمد. معنای آن سرزمین باران رسید است.

نقره (معدن النقره)

نقره نام سرزمینی در راه مکه، دارای برکه و چاه‌های آب و قلعه که سر چند راهی قرار داشته است. امام حسین (ع) در این منزل فرود آمده است. به آنجا "معدن النقره" هم گفته شده است.

حاجر

حاجر نام سرزمین و منزلی میان مکّه تا عراق که محلّ تلاقی اهل بصره و کوفه، هنگام عزیمت به مدینه است. به معنای نگهدارنده آب است، جایی که آب در آن می‌‌ماند. سید الشهدا (ع) در همین منزل، نامه «مسلم بن عقیل» را از کوفه دریافت کرد و پاسخی خطاب به مردم کوفه نوشت و توسّط پیک خویش قیس بن مسهر به سوی کوفه فرستاد.

اجفر

به معنای چاه وسیع. نام منطقه‌ای در اطراف کوفه که آب و درخت داشته و قبلا از آنِ بنی‌یربوع بوده است. در آن محل، قصر و مسجدی بوده است. حسین در مسیر رفتن به کوفه در این مکان هم توقفی داشته است. فاصله آن تا مکه ۳۶ فرسخ است.

خزیمیه

«خزیمیه» نام یکی از منزل‌گاه‌های بین راه مکّه و کوفه (نزدیک کوفه) که امام حسین (ع) در سفر به سوی عراق، یک شبانه روز در آنجا ماند. این نام، منسوب به “خزیمه بن خازم” است و برای کسی که از کوفه به مکّه رود، پس از منزل “زرود” قرار دارد. در آن محلّ، چاه‌ها و آب‌ها و درختان و منازلی بوده است. در همانجا و همان شب بود که زینب کبری (س) بیرون از خیمه‌ها صدای هاتفی را شنید که دو بیت شعر خواند، مضمونش این بود که این کاروان به سوی مرگ می‌‌رود. امام حسین (ع) در پاسخ خواهرش فرمود: «يَا أُخْتَاهْ كُلُّ مَا قَضَى اللَّهُ فَهُوَ كَائِنٌ». خداوند هر چه را مقدر فرموده است، خواهد شد.

زرود

زرود نام یکی از منزلگاه‌های مسیر کوفه که سید الشهدا (ع) در آنجا فرود آمد. زرود، منطقه‌ای ریگزار میان ثعلبیّه و خزیمیّه از راه کوفه به مکه بود. به خاطر شنزار بودن، آب‌های باران را در خود فرو می‌برد و به همین جهت، نام زرود بر آن گفته شده است (بلعنده). در همین منزل بود که امام حسین (ع) به زهیر بن قین بجلی برخورد و او را به همراهی و یاری خویش فراخواند. او هم پذیرفت و به کاروان و یاران امام پیوست و به کربلا آمد و شهید شد. و در همین‌جا، خبر شهادت مسلم بن عقیل و هانی بن عروه را در کوفه از دو نفر از طایفه بنی اسد شنید که عازم حج بودند و از کوفه می‌آمدند. حضرت بر آن دو شهید رحمت فرستاد و گریست، بنی هاشم هم گریستند. و در همین جا شب را ماندند. صبح، آب زیادی برداشته، از آنجا به سوی ثعلبیّه حرکت کردند.

ثعلبیه

نام یکی از منزل‌گاه‌های نزدیک کوفه که امام حسین (ع) در مسیر خود از آنجا گذشت. ثعلبیّه، به نام ثعلبه، مردی از بنی اسد است که در آنجا فرود آمده و ساکن شده و چشمه‌ای حفر کرده بود. در این محل که قناتی داشته، امام حسین (ع) بار افکند و یک شب آنجا ماند. در همین منزل بود که آن حضرت با "طرمّاح" برخورد کرد و او را به همراهی خویش فرا خواند. او رفت که اجناس و وسایل را به خانواده‌اش برساند و برگردد، ولی وقتی برگشت که امام حسین (ع) به شهادت رسیده بود. در همین منزل‌گاه بود که مردی نصرانی همراه مادرش خدمت امام رسیدند و به دست او مسلمانان شدند. طبق برخی منابع در همین منزل بود که حضرت، خبر شهادت مسلم بن عقیل را دریافت کرد.

بطان

نام منزلی از منزلگاه‌های کوفه به طرف مکه. در اطراف کوفه و از آن طایفه‌ای از بنی اسد است. امام حسین (ع) در مسیر خویش به کوفه، از این منزلگاه هم گذشته است. در آنجا قصری و مسجدی و آب و آبادی بوده که کاروانیان برای استراحت فرود می‌آمدند.

شقوق

شقوق به معنای ناحیه‌ها. نام یکی از منزل‌گاه‌های میان مکّه و کوفه. این محل نزدیک کوفه و متعلّق به بنی اسد بوده و برکۀ آب و چاهی داشته که محل فرود آمدن کاروان‌ها بوده است. در این محل، سید الشهدا (ع) با مردی از اهل کوفه بر خورد که از آن شهر می‌آمد. اوضاع کوفه را از او پرسید. وقتی شنید که مردم بر ضدّ او اجتماع کرده‌اند، اشعاری خواند که با این مطلع آغاز می‌شود: «فان تکن الدّنیا تعدّ نفیسه فدار ثواب الله اعلی و انبل».

زباله

زباله نام یکی از منزلگاه‌های مسیر مکّه به کوفه که امام حسین (ع) در آنجا فرود آمد. روستایی آباد و مسکونی بوده که طوایفی از بنی اسد در آنجا می‌زیستند. در همین منزلگاه بود که امام، خبر شهادت “عبد اللّه بن یقطر” را شنید. او فرستاده سید الشهدا (ع) به سوی کوفیان و حضرت مسلم بود که همزمان با شهادت مسلم و هانی، شهید شد. در همان‌جا نیز، خبر شهادت قیس بن مسهر (پیک اعزامی خود به کوفه) را شنید. آنگاه اوضاع کوفه را برای همراهان تشریح کرد و از بی‌وفایی و سست عهدی کوفیان گفت، سپس بیعت خویش را از همراهان برداشت و فرمود: هر کس می‌خواهد، بر گردد، پیروانمان ما را خوار ساختند. به گفته برخی مورخان جمعی از آن لحظه به بعد از چپ و راست متفرّق شدند. صبح فردا به یارانش فرمود تا آب همراه بردارند و راه را به سوی کوفه ادامه دهند.

قاع

از مناطق بسیاری در بلاد عرب به عنوان «القیعه» نام برده شده است. از جمله این مناطق، قاع مدینه است که به آن «أطم البلوییّن» (قلعه بلوی ها) گفته می‌‌شود و در آن چاهی به نام «بئر غدق» قرار دارد. قاع همچنین منزلی است در راه مکه و پس از عقبه برای کسی که قد سفر به مکه را دارد. قاع نام یکی از منزلگاه‌های مسیر کوفه. حسین بن علی (ع) در آنجا نیز فرود آمد.

بطن عقبه

«بطن عقبه» نام یکی از منازل راه کوفه که امام حسین (ع) در آنجا فرود آمد. این منزلگاه، یکی از منازل در مسیر کاروان‌هایی بود که از کوفه به سوی مکه می‌رفتند. این منزل بعد از منزل «واقصه» و قبل از منزل «قاع» واقع بود و چون گردنه باریکی بوده، به آن «عقبه» یا «بطن عقبه» می‌گفتند. امام (ع) در همانجا با پیرمردی به نام عمر بن لوذان برخورد و اوضاع کوفه را پرسید. وی می‌کوشید امام را از رفتن به طرف نیزه‌ها و شمشیر‌ها بازدارد. امام راه خویش را به سوی کربلا ادامه داد.

واقصه

واقصه نام یکی از منازل مسیر مکه به کوفه که تا کوفه سه روز راه بوده است. حسین بن علی(ع) در سفر کربلا از این منزل هم عبور کرده است.

شراف

شراف به معنای بلندی است. نام منزلی از منزل‌گاه‌های میان مکه تا کوفه که امام حسین (ع) آنجا هم فرود آمد. حرّ در اینجا راه را بر حسین (ع) بست. امام و همراهان شب را آنجا ماندند. سحرگاهان حضرت به جوانان کاروان دستور داد تا می‌توانند آب بسیاری ذخیره بردارند. همۀ مشک‌ها و ظرف‌ها را پر از آب کردند. پس از حرکت از آنجا بود که با سپاه حرّ برخورد کردند که همه تشنه بودند. حضرت فرمود تا سپاه حرّ، حتی اسب‌های آنان را با آب‌های ذخیره سیراب کنند. شراف، نام مردی بوده که در این محلّ چشمه و چاه‌های پرآبی احداث کرده بود.

ذو حسم

ذو حسم نام یکی از منزل‌گاه‌های میان مکّه و کوفه است. چون طلیعۀ سپاه اعزامی از کوفه برای امام حسین (ع) آشکار شد، یارانش را به طرف ذو حسم سوق داد و پیش از رسیدن نیروهای دشمن، در آنجا اردو زد. حرّ و سربازانش در همین مکان با امام حسین(ع) برخورد کردند و آن حضرت دستور داد حر و سپاه او و حتی اسبانشان را سیراب کنند که از راه رسیده بودند و بی‌تاب عطش بودند. امام سپس برای آن گروه سخنرانی کرد و هنگام ظهر، نماز جماعت خوانده شد. حرّ و سپاه او نیز به امام حسین (ع) اقتدا کردند.

بیضه

«بیضه» نام یکی از منزلگاه‌های سر راه کوفه که بین «عذیب» و «واقصه» قرار داشته و متعلق به «بنی‌یربوع» بوده است. در همین منطقه وسیع، امام حسین (ع) با سپاه کوفه برخورد کرد و خطبه معروف خویش را برای سپاه حر ایراد فرمود: «أَیُّهَا النّاسُ؛ إِنَّ رَسُولَ اللّهِ(صلى الله علیه وآله) قالَ: «مَنْ رَأى سُلْطاناً جائِراً مُسْتَحِلاًّ لِحُرُمِ اللهِ» و در همین جا بود که نافع بن هلال و بریر بن خضیر برخاستند و ضمن خطابه‌هایی نصرت و حمایت خویش را از آن امام ابراز کردند. پس از آن، امام ندای الرحیل، الرحیل سر داد و به سوی عذیب حرکت کرد.

عذیب الهجانات

«عذیب الهجانات» نام یکی از منزلگاه‌ها نزدیک کوفه که سیدالشهدا از آن گذشت و چون آب داشته، «عذیب» گفته می‌شد. معنای آن آب خوشگوار است. موقعیّت آن میان «قادسیّه» و «مغیثه» از منازل راه کوفه است که تعلّق به بنی تمیم دارد. آب و برکه و چاه و خانه‌ها و قصر و مسجدی داشته و پاسگاهی هم در آنجا بوده که محلّ نگهبانی برای ایرانیان بوده است.

حسین بن علی(ع) در این منزل، با چهار نفر که از کوفه می‌آمدند برخورد کرد. نافع بن هلال نیز همراه جمع بود. پس از گفتگوهایی که بین امام و آنان انجام گرفت، آنان به حسین(ع) پیوستند و به فداکاری در رکابش پرداختند. حرّ نیز همراه کاروان حسینی حرکت می‌کرد. در همینجا بود که نامۀ ابن زیاد به حرّ رسید که فرمان به سخت‌گیری داده بود و حرّ نیز مانع حرکت امام شد.

رهیمه

رهیمه محلّی نرسیده به کوفه، دارای چشمۀ آب، که امام حسین در آنجا فرود آمد و در آنجا با مردی از کوفیان بر خورد کرد و پیرامون اوضاع کوفه سخنانی ردّ و بدل شد.

قصر بنی مقاتل

قصر مقاتل نام یکی از منزل‌های نزدیک کوفه که امام حسین (ع) در سفر خویش از مکّه به کربلا از آنجا نیز گذشت. حسین بن علی (ع) در این منزلگاه فرود آمد. همانجا بود که خیمۀ عبید الله بن حر جعفی را دید و حجاج بن مسروق و زید بن معقل هم همراهش بودند. امام از حجاج بن مسروق و عبید الله خواست که به او بپیوندند، امّا آن دو عذر آوردند و تنها گفتند که حاضریم اسب‌هایمان را بدهیم. امام فرمود: نیازی به اسب‌هاتان نداریم. امام حسین (ع) شبانه از قصر مقاتل حرکت کرد و سمت راست مسیر را گرفت و رفت، تا به کربلا رسید. این منزلگاه را "قصر بنی مقاتل" هم می‌گفتند.

طف

طف، سرزمینی است از نواحی کوفه در طریق دشت که قتلگاه حسین بن علی(ع) در آن بوده است. سرزمین مزبور، دشتی است نزدیک آبادانی و در آن چندین چشمه جاری است، از قبیل: صید، قطقطانه، رهیمه، عین جمل و غیره. موضعی است نزدیک کوفه و هر زمین عربی که مشرف بر زمین آبادان عراق است". منطقه‌ای نزدیک کربلا که از قدیم به نام طفّ معروف بوده است. در مجموع، به سرزمین کوفه و کربلا و آن مناطق گفته می‌‌شود و در ادبیات و آثار شعری عرب و مراثی سید الشهدا(ع) از "سرزمین طفّ"، "روز طفّ"، "کشتگان طفّ" و "طفوف" بسیار یاد شده است و کنایه از همان کربلاست.

نینوا (اطراف کربلا)

شهادتگاه امام حسین (ع). نام منطقه‌ای در کوفه و شرق دجله و شرق کربلا، از روستا‌های منطقۀ طفّ. “نینوا یک سری تپه‌های باستانی است که کشیده شده و تا مصبّ نهر علقمه امتداد می‌یابد. قریۀ “یونس بن متّی” است و آن حضرت از میان مردم این منطقه بیرون آمده است. نینوا امروز به “باب طویرج” معروف است که در شرق کربلا قرار گرفته است”. “ناحیه‌ای در سواد کوفه که کربلا از آن ناحیه است. نام قصبۀ موصل و نام شهری که یونس (ع) به آنجا جهت دعوت کردن مردم آن شهر رفته بود”.

وقتی حسین بن علی (ع) به این منطقه رسید به سواری بر خورد که نامۀ ابن زیاد را برای حرّ آورده بود. مضمون نامه این بود: حسین را محاصره کن و در سرزمین بی‌آب و علفی فرود آر. کمی پیشتر رفتند تا به زمین کربلا رسیدند و فرود آمدند.

کربلا

کربلا نام یکی از شهر‌های کشور عراق است که در کنار رودخانۀ فرات قرار داشته است. این شهر، تا سال ۶۱ هجری، بیابان بوده است. از آن زمان به بعد، بر اثر شهادت حسین بن علی (ع) در آن محلّ، به‌تدریج مورد توجّه شیعیان آل علی قرار گرفت و پس از بنای مرقد‌های شهدا، کم کم مرکز جمعیّت گردید و امروز، یکی از شهر‌های زیارتی عراق می‌باشد. در کربلا بیش از نشان‌های جغرافیایی و تاریخی، باید مفاهیم والای انسانی و شورگستری‌ها و الهام بخشی‌های قداست آفرین را سراغ گرفت.

منابع

1. محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا
2. بلادی، عاتق بن غيث، معجم المعالم الجغرافیة فی السیرة النبویة