شبهات ختم نبوت

این مدخل زیرشاخهٔ بحث ختم نبوت است. مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

شبهات قسم اول: تشکیک در ادله خاتمیت

شبهه اول

مهم‌ترین دلیل مسلمانان بر خاتمیت پیامبر اسلام(ص) آیه چهل سوره احزاب است، ولی این آیه خاتمیت پیامبر اسلام(ص) را نمی‌فهماند؛ زیرا بر اساس این آیه محمد(ص) آخرین نبی است و با بعثت او سلسله انبیا پایان یافته است، اما این آیه هیچ‌گاه دلالت بر ختم رسالت و پایان بعثت رسولان ندارد؛ لذا بعثت رسولان الهی پس از پیامبر اسلام(ص) امکان پذیر است..

بررسی

بررسی این شبهه بر این مسئله استوار است که واژه «نبی» و «رسول» چه معنایی را می‌رساند و چه نسبتی میان آن دو برقرار است؟ برای بررسی دقیق شبهه یاد شده، نخست رابطه مفهوم نبوت و رسالت با یکدیگر مورد تحقیق قرار می‌گیرد و سپس به نحوه ارتباط آنها به لحاظ مصداق پرداخته می‌شود و در پایان، شبهه مزبور مورد ارزیابی قرار می‌گیرد..

نسبت میان مفهوم نبی و رسول

در اینکه بین مفهوم «نبی» و «رسول» چه نسبتی برقرار است، دست کم دو دیدگاه وجود دارد:

۱. معروف و مشهور آن است که مفهوم «نبی» اعم از «رسول» است به نحوی که مفهوم «نبوت» در مفهوم «رسالت» اخذ گردیده و یکی از اجزای آن به شمار می‌آید. شیخ مفید، تفتازانی، ابن اثیر، ابن کثیر دمشقی و امثال آن از کسانی هستند که این دیدگاه را پذیرفته‌اند. اما درباره اینکه مفهوم «نبی» چگونه از مفهوم «رسول» اعم است و این مطلب به چه صورت قابل تصویر است، تفسیرهای گوناگونی ارائه شده است: الف) برخی می‌گویند: «نبی» کسی است که از سوی خدا به او وحی می‌شود؛ خواه مأمور رساندن محتوای وحی به مردم باشد یا نباشد، اما «رسول» کسی است که هم به او وحی شده است و هم مأمور ابلاغ محتوای وحی است. ب) برخی دیگر گفته‌اند: «نبی» کسی است که از طرف خدا فرستاده شده است تا دستورات او را به مردم برساند؛ خواه شریعت و کتابی داشته باشد یا نه، اما «رسول» کسی است که هم از طرف خدا فرستاده شده است و هم دارای کتاب و شریعت خاص است. طریحی و لاهیجی از کسانی هستند که این رویکرد را پذیرفته‌اند.

۲. برخی از متفکران اسلامی، اعم بودن معنای «نبی» را نسبت به «رسول» انکار کرده‌اند. علامه طباطبایی از کسانی است که می‌گوید اعم بودن مفهوم «نبی» از «رسول» از جهات متعدد با آیات قرآنی سازگاری ندارد؛ زیرا اولاً برخی آیات بیانگر این است که هم «نبی» و هم «رسول» برای هدایت مردم برانگیخته شده و مأمور به تبلیغ احکام الهی است؛ مثلاً در آیه ۵۲ سوره مبارکه حج می‌فرماید: «هیچ نبی و رسولی را پیش از تو نفرستادم، مگر اینکه درگاه آرزو می‌کرد (برای پیشبرد اهداف الهی) شیطان القائاتی در آن می‌کرد، اما خداوند القائات شیطان را از میان می‌برد. در این آیه نبی در مقابل رسول ذکر شده و هر دو فرستاده خدا معرفی شده‌اند و فرستادن، بدون مأموریت و رساندن پیام، معنا ندارد.

همچنین در آیه ۲۱۳ سوره مبارکه بقره می‌فرماید: «خداوند انبیا را برانگیخت تا مردم را بشارت دهند و انذار کنند و کتاب آسمانی را که به سوی حق دعوت می‌کرد، با آنها نازل فرمود تا میان مردم در آنچه اختلاف داشتند، حکومت کند». بر اساس این آیه، مقام نبوت، اقتضای تبشیر و انذار را دارد و هر کسی که برای هدایت مردم برانگیخته شود، «نبی» نام دارد و می‌توان گفت که نه تنها هر «نبی» مأمور به تبلیغ احکام الهی و هدایت مردم است، بلکه همه انبیا دارای کتاب آسمانی نیز هستند. ثانیاً در آیه ۵۱ سوره مبارکه مریم می‌فرماید: در این کتاب از موسی یاد کن که خالص شده بود و رسول و نبی نیز بود». این آیه نیز اعم بودن مفهوم «نبی» را از «رسول» مخدوش اعلام می‌کند؛ زیرا اگر مفهوم نبی اعم از رسول می‌بود، به مقتضای مقام مدح و توصیف، باید نبی قبل از رسول ذکر می‌شد؛ چون در مقام مدح و تمجید، ترقی از خاص به عام مطلوب نیست. بنابراین اعم بودن معنای «نبی» از «رسول» قابل توجیه نیست. تا کنون معلوم شد که اعم بودن معنای «نبی» نسبت به «رسول» با استعمالات قرآنی هماهنگی ندارد. حال باید دید که این مطلب با کاربردهای اهل لغت سازش دارد یا نه.

از دیدگاه لغت‌دانان، برای «نبی» دست کم سه معنا ذکر شده است:

1. «نبی» به معنای کسی است که مقامی بلند و شأنی رفیع دارد؛ زیرا نبی بر وزن «فعیل» از ماده «نباوة» گرفته شده و «نباوة» یا «نبوة» به معنای مقام و جایگاهی بلند است و یا به معنای زمین مرتفع است. در هر صورت نبی به کسی می‌گویند که دارای مقام رفیع و شأن ارجمندی است.
2. «نبی» به کسی گفته می‌شود که دارای خبر مهم و عظیمی است؛ زیرا نبی از ماده «نبأ» به دست آمده و «نبا» به معنای خبری است که از فواید عظیم و مهمی برخوردار باشد.
3. «نبی» یعنی طریق یا طریق واضح. نبی را از این جهت نبی گویند که راهی روشن برای هدایت است.

اما واژه «رسول» یا به معنای «پیک» است؛ خواه رسالت او رساندن پیام باشد یا انجام کار دیگر، یا به معنای فرستاده‌ای است که خبری را از جانب فرستنده پی می‌گیرد. و یا به معنای کسی است که بر توده مردم برانگیخته شده است. با توجه به معنای «نبی» و «رسول» معلوم می‌شود که تشابه مفهومی بین آن دو نیست؛ پس بر اساس کاربردهای قرآنی و لغت‌دانان، مفهوم «نبی» و «رسول» هیچ گونه اشتراکی با هم ندارند، بلکه این دو واژه از لحاظ مفهوم، مغایر و متباین‌اند و انتفا و ختم یکی (از لحاظ مفهوم) مستلزم انتفا و ختم دیگری نخواهد بود، بلکه انتفای یکی از آنها همراه با انتفای دیگری، نیازمند دلیل است.

اما در اینکه بین مفهوم «نبی» و «رسول» از حیث مصداق چه نسبتی برقرار است، چند احتمال بلکه چند دیدگاه وجود دارد:

1. «نبوت» از لحاظ مصداق خارجی اعم از «رسالت» است؛ زیرا گرچه در متن مفهوم «رسالت» مفهوم «نبوت» گنجانده نشده است، لکن با توجه به لوازم خارجی آنها می‌توان گفت مصادیق خارجی نبوت از مصادیق خارجی رسالت اعم است؛ چراکه رسول عبارت است از کسی که حامل رسالت و پیام از جانب خداوند به سوی مردم است، اما نبی یا کسی است که حامل خبر از غیب و حقایق دینی است، یا کسی است که طریق روشن برای هدایت مردم است و یا کسی است که از مقام بلندی برخوردار است که در هر صورت، رسول از تمام ویژگی‌های نبی برخوردار است؛ چون هر رسولی از جانب خداوند، هم حامل خبر از غیب است و هم طریقی روشن برای راهنمایی مردم و هم دارای شأن و مقام بلندی است. پس هر رسولی از لحاظ مصداق خارجی نبی است، ولی عکس آن ممکن است صادق نباشد. روایات اسلامی نیز اخص بودن رسول را از نبی به لحاظ مصداق و خصوصیات خارجی تأیید می‌کند؛ زیرا ویژگی‌هایی برای رسول ذکر شده است که نبی دارای آنها نیست؛ مثلاً در یکی از روایات از امام باقر(ع) چنین نقل شده است: «رسول کسی است که هم در خواب و هم در بیداری فرشته وحی را می‌بیند و صدای او را می‌شنود، ولی نبی کسی است که تنها در خواب فرشته وحی را می‌بیند و در بیداری فقط صدای او را می‌شنود».
2. نسبت نبی و رسول از حیث مصداق و استعمالات خارجی، عموم و خصوص من وجه است؛ زیرا رسول هم بر انسان اطلاق می‌شود و هم بر فرشتگان و هم بر اسباب طبیعی، مانند باد و باران و امثال آنها. از طرف دیگر، نبی تنها بر انسان اطلاق می‌شود؛ بنابراین از حیث اینکه رسول در غیر انسان نیز به کار می‌رود، نسبت به نبی اعم است، اما از حیث اینکه رسول از ویژگی‌های خاصی برخوردار است که نبی واجد آن نیست، نبی از رسول اعم است، پس بین نبی و رسول عموم و خصوص من وجه است. گفتنی است که بر اساس مطالب یاد شده اگر مصادیق و اطلاقات رسول و نبی را به انسان‌هایی اختصاص دهیم که پیام و وحی الهی را دریافت می‌کنند، نبی به لحاظ مصداق و خصوصیات خارجی، اعم از رسول بوده، بین آنها نسبت عموم و خصوص مطلق خواهد بود؛ زیرا رسول در مورد انسان از ویژگی‌هایی برخوردار است که نبی آن ویژگی‌ها را ندارد.
3. نبی و رسول به لحاظ مصداق مساوی‌اند؛ زیرا آنان از نظر وظیفه و مأموریت با یکدیگر ملازم‌اند؛ یعنی کسی که به مقام نبوت برگزیده می‌شود، حتماً مقام رسالت و پیام‌رسانی را نیز دارد و همچنین کسی که مقام رسالت را داراست، دارای مقام نبوت نیز می‌باشد؛ بنابراین هر کسی که از سوی خداوند مبعوث شده است، می‌تواند دارای دو ویژگی باشد: یکی مقام نبوت و دیگری منصب رسالت؛ نبوت او ناظر به جهت اتصال او با مبدأ غیب و تحمل اخبار و پیام الهی است و رسالت او ناظر به جهت ابلاغ آن احکام و معارف الهی به مردم است.

با توجه به مطالب یاد شده می‌توان گفت که واژه «نبی» و «رسول» به لحاظ مفهوم، مغایر و مخالف یکدیگر بوده و هیچ یک در مفهوم دیگری اخذ نشده است، اما از حیث مصداق خارجی اگر تمام مصادیق رسول، اعم از انسان و غیر انسان در نظر گرفته شود، نسبت آن دو عموم و خصوص من وجه خواهد بود؛ زیرا رسول در مورد انسان، از ویژگی‌های خاصی برخوردار است که نبی واجد آن نیست، پس ممکن است انسانی مصداق نبی باشد، ولی از ویژگی‌های رسول برخوردار نباشد، مثلاً - بر اساس روایتی که از امام پنجم نقل شد - ممکن است کسی فرشته وحی را در خواب ببیند و در بیداری آن را نبیند، این شخص مصداق نبی است، ولی مصداق رسول نیست. از سوی دیگر در مورد غیر انسان رسول مصداق دارد و نبی مصداق ندارد. و اگر آن دو به انسان اختصاص داده شود، «نبی» اعم از «رسول» خواهد بود؛ زیرا رسول در مورد انسان از تمام ویژگی‌های نبی برخوردار است، ولی رسول ویژگی‌هایی دارد که نبی ممکن است فاقد آن باشد..

ارزیابی شبهه

پس از بررسی مطالب یاد شده می‌توان گفت که ختم «نبوت» در آیه مزبور، بدون تردید ختم «رسالت» را به دنبال دارد؛ زیرا یا مفهوم نبی اعم از مفهوم رسول است یا اهمیتی در کار نیست؛ اگر مفهوم نبی اعم از رسول باشد، مطلب بسیار واضح است؛ چون هر حکمی که برای اعم اثبات گردد، برای اخص نیز ثابت می‌شود. بنابراین؛ وقتی که خاتمیت و پایان یافتن برای نبی ثابت گردید، برای رسول نیز ثابت می‌شود، اما اگر مفهوم نبی اعم از رسول نباشد، بلکه مغایر هم باشند، باز هم مطلب یاد شده روشن است؛ زیرا در بحث ما نبی از لحاظ مصداق، یا اعم از رسول است یا نسبت تساوی بین آن دو برقرار است، اما نسبت اعم و اخص من وجه در اینجا تصویر ندارد؛ چون از یک طرف موضوع بحث، نبوت و رسالت انسان‌هایی است که وحی الهی و پیام خداوند را دریافت می‌کنند و رسالتی که مربوط به فرشتگان یا موجودات دیگر است، از محدوده بحث خارج است؛ چراکه بحث در این است که ختم نبوت و انقطاع وحی درباره انسان‌ها مستلزم ختم رسالت در این مورد است یا نه از طرف دیگر از مباحث گذشته به دست آمد که مصادیق نبوت در محدوده انسان، یا اعم از رسول است یا مساوی با آن و در هر صورت، ختم نبوت، ختم رسالت را به دنبال دارد؛ در صورت تساوی مطلب روشن است؛ زیرا هر حکمی که برای مساوی یک شیء ثابت گردد، برای خود آن شیء نیز منطقاً ثابت می‌گردد. اما در صورتی که نبوت اعم از رسالت باشد نیز مطلب آشکار است؛ زیرا اولاً هرگاه اعم منتفی شود، اخص نیز منتفی می‌شود؛ یعنی انتفای اعم همواره انتفای اخص را در پی دارد؛ چراکه اعم جزء اخص است و هر گاه جزء منتفی شود، کل نیز منتفی می‌گردد. ثانیاً نقیض اعم، اخص از نقیض اخص است و اخص همواره مستلزم اعم است؛ چون اخص همان اعم است به اضافه یک قید یا یک جزء، پس نفی نبوت که نقیض نبوت است اخص از نفی رسالت است که نقیض رسالت به شمار می‌آید، با توجه به اینکه اخص مستلزم اعم است، نفی نبوت مستلزم نفی رسالت خواهد بود..

شبهه دوم و پاسخ آن

برخی در معنای لغوی «خاتم» معتقدند که «خاتم» (در آیه چهل سوره احزاب) به معنای پایان و آخر شی نیست، بلکه به معنای «انگشتر» یا «زینت» یا «مهر تصدیق» است؛ بنابراین معنای آیه مزبور این است که پیامبر اسلام از لحاظ کمالات و مقامات به جایی رسیده است که تصدیق کننده پیامبران سابق بوده و زینت سایر پیامبران به شمار می‌آید؛ همان‌گونه که انگشتر زینت انگشت محسوب می‌گردد.

پاسخ: باید گفت که به نظر می‌رسد این شبهه از جهات متعدد مخدوش است:

1. در مباحث پیشین اثبات شد که معنای «خاتم» پایان شیء است و اگر به معنای «مهر» و امثال آن به کار می‌رود، بدین جهت است که بعد از ختم و پایان چیزی آن را مهر می‌کنند و به وسیله مهر پایان آن را اعلام می‌کنند. پس معنای اصلی «خاتم» جز پایان شیء نیست و استعمال آن به معنای «مهر» یا چیز دیگری که وسیله پایان است، مجاز خواهد بود؛ بنابراین آیه مزبور بیانگر آن است که پیامبر اسلام(ص) آخرین پیامبر به شمار آمده و سلسله انبیا به وسیله او پایان یافته است.
2. بدون تردید نمی‌توان گفت واژه «خاتم» به معنای «زینت» یا «تصدیق» است؛ زیرا اگر واژه «خاتم» به معنای «زینت» باشد باید به هر چیزی که زینت دهنده باشد اطلاق گردد؛ بنابراین باید به هر کفش و کلاه و لباس که زینت انسان است اطلاق گردد و همچنین به فرش و چیزهایی که زینت خانه است به کار رود، در حالی که بطلان این مطلب ناگفته پیداست. و اگر واژه «خاتم» به معنای تصدیق باشد و به پیامبر خاتم به لحاظ اینکه تصدیق کننده پیامبران پیشین است خاتم النبیین بگوییم، باید همه پیامبران الهی را به جز حضرت آدم را، خاتم النبیین توصیف کنیم؛ زیرا هر پیامبری، پیامبر قبلی را که از طرف خدا آمده است، تصدیق کرده است، در حالی که اطلاق این کلمه در هیچ کتابی درباره هیچ پیامبری جز پیامبر اسلام(ص) دیده نشده است و همین مطلب بطلان ادعای یادشده را آشکار می‌کند.
3. بر فرض که واژه «خاتم» به معنای حقیقی (که پایان شیء است) به کار نرفته باشد و از آن معنای مجازی اراده شده باشد؛ در عین حال مدعای مزبور درست نیست؛ زیرا هرگز دیده نشده است که «خاتم» را مجازاً بر انسانی اطلاق و از آن معنای «زینت» یا «تصدیق کننده» اراده کنند؛ چون بدیهی است که اگر کسی بخواهد لفظی را در غیر معنای حقیقی آن به کار برد، اولاً باید در معنای رایج و متعارف آن باشد یا لااقل مورد پسند ذوق سلیم باشد و اینجا هیچ کدام رعایت نشده است و ثانیاً برای استعمال در غیر معنای رایج باید قرینه و نشانه‌ای باشد که شنونده و خواننده به مقصود نویسنده پی برد و در اینجا هیچ قرینه و نشانه‌ای در کار نیست.

اگر گفته شود که «خاتم» در این آیه بر پیامبر اطلاق گردیده، و از آن معنای «انگشتر» اراده شده است و این معنا یک معنای رایج و متعارف برای آن به شمار می‌آید و با آیه مزبور ختم نبوت و پایان رسالت به اثبات نمی‌رسد، باید گفت که هر چند واژه «خاتم» مجازاً به معنای «انگشتر» به کار رفته و زمخشری نیز به آن اشاره کرده است، اما این مطلب مدعای مستشکل را به اثبات نمی‌رساند؛ زیرا اولاً استعمال «خاتم» به معنای «انگشتر» مجاز است و در جایی که معنای حقیقی امکان پذیر باشد، نوبت به مجاز نمی‌رسد و در آیه مورد بحث نه تنها معنای حقیقی امکان پذیر است، بلکه جز معنای حقیقی، معنای دیگری مورد ندارد.

ثانیاً استعمال «خاتم» به معنای «انگشتر» فی نفسه مشکلی ندارد، ولی این استعمال در آیه مزبور با ذوق سلیم سازش ندارد؛ زیرا تعبیر «انگشتر» نسبت به پیامبر اسلام(ص) تعبیر نادرستی است و نمی‌توان گفت: «پیامبر اسلام انگشتر پیامبران است». ثالثاً «انگشتر» حیثیت‌های مختلفی دارد؛ جهت زینت در آن وجود دارد و وسیله ختم و مهر نیز بوده است. استعمال «خاتم» به معنای «انگشتر» از جهت زینت بودن آن نیست؛ زیرا این معنا هیچ گونه سنخیتی با معنای اصلی آنکه «پایان» باشد، ندارد تا مجازاً در آن به کار رود. پس استعمال «خاتم» به معنای «انگشتر» بدین جهت است که در سابق غالباً مهر اشخاص روی انگشتر آنها بوده و به وسیله انگشتر خود، نامه‌ها را مهر می‌کردند. به همین دلیل در حالات پیامبر(ص) آمده است که نقش «انگشتر» پیامبر خاتم «محمد رسول الله(ص)» بوده است و در برخی روایات نقش انگشتر پیامبر اسلام(ص) را «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ‌(ص)» معرفی کرده‌اند. پس بر فرض که همه سخنان گذشته را نادیده گرفته، بگوییم «خاتم» بر پیامبر اطلاق شده و از آن معنای «انگشتر» اراده شده است، چاره‌ای نیست جز اینکه او را باید انگشتری به شمار آورد که سلسله انبیا به وسیله او مهر خورده و نامه‌های پیامبران به او پایان یافته است..

شبهه سوم و پاسخ آن

برخی دیگر «خاتم النبیین» را در معنای حقیقی آن به کار برده‌اند، اما دلیل خاتمیت را از طریق دیگر زیر سؤال برده‌اند و آن اینکه همان‌گونه که پیامبر(ص) فرمود: «من اولین انسان و نخستین پیامبر هستم» می‌تواند بگوید که «من آخرین انسان و آخرین پیامبر هستم» عین عبارت چنین است: چه مقدار از نفوس که به سبب عدم بلوغ به این مطلب، به ذکر «خاتم النبیین» محتجب شده، از جمیع فیوضات محجوب و ممنوع شده‌اند؛ با اینکه خود آن حضرت فرمود: «أَمَّا النَّبِيُّونَ فَأَنَا». و همچنین فرمود: «منم آدم، نوح، موسی و عیسی» چنان که ذکر شد، بعد از آنکه بر آن جمال ازلی [[[پیامبر اسلام]]] صادق می‌آید، با اینکه فرمود: «منم آدم اول» همین قسم صادق می‌آید که بفرمایند: «منم آدم آخر»، همچنان که بدء انبیا را که آدم باشد، به خود نسبت داده‌اند، همین قسم ختم انبیا هم به آن جمال الهی نسبت داده می‌شود و این بسی واضح است که بعد از آنکه بدء النبیین بر آن صادق است، همان قسم ختم النبیین صادق آید.

پاسخ: بطلان مطالب یاد شده ناگفته پیداست؛ زیرا در قرآن کریم تصریح شده است که محمد(ص) «خاتم النبیین» است، ولی در سراسر قرآن هرگز پیامبر اسلام(ص) نخستین پیامبر معرفی نشده است، بلکه برعکس، در قرآن مجید اشاره شده است که محمد(ص) نخستین پیامبری نیست که برای هدایت خلق فرستاده شده است؛ چنان که می‌فرماید: «من پیامبر نوظهوری نیستم». در کتب روایی نیز دیده نشده است که پیامبر اسلام(ص) فرموده باشد: من نخستین کسی هستم که از سوی خدا برانگیخته شده‌ام، بلکه همان‌گونه که در بحث‌های قبلی ذکر شد، در آثار فراوانی، پیامبر(ص) فرموده است: «أَنَا آخِرُ الْأَنْبِيَاءِ وَ أَنْتُمْ آخِرُ الْأُمَمِ»، «أَنَا خَاتَمُ النَّبِيِّينَ لَا نَبِيَّ بَعْدِي‌». البته ممکن است گفته شود که پیامبر اولین مخلوق است؛ به این معنا که روح وی به لحاظ سبق آفرینش، اولین صادر و نخستین ظاهر به حساب می‌آید و سایر عالم هستی پس از او به وسیله او پدید آمده‌اند، اما هیچ‌گاه نمی‌توان گفت او اولین پیامبر و نخستین فرستاده خداوند است؛ چنانکه در برخی احادیث نیز آمده است که پیامبر(ص) فرمودند: «من از لحاظ آفرینش اولم و از حیث نبوت و بعثت، پایان بخش»..

شبهه چهارم و پاسخ آن

برخی از طریق دیگر خاتمیت را مورد انکار قرار داده و دلیل آن را مخدوش اعلام کرده‌اند و آن اینکه مهم‌ترین دلیل بر خاتمیت پیامبر اسلام آیه چهل سوره احزاب است، ولی این مطلب درست نیست؛ زیرا خود پیامبر اسلام(ص) که بر تمام زوایای قرآن کریم آگاه بوده و از ظاهر و باطن آن اطلاع دقیق داشته‌اند، نه تنها از این آیه خاتمیت را استفاده نکرده‌اند، بلکه ظاهر گفتارشان این مطلب را می‌رساند که نبوت بعد از او نیز استمرار دارد. دلیل این مدعا این است که آیه مزبور در سال پنجم هجری نازل شده است و در سال دهم هجری ابراهیم، پسر پیامبر(ص) رحلت کرده است و پیامبر(ص) بعد از فوت ابراهیم فرمود: اگر ابراهیم زنده می‌ماند، پیامبر می‌شد و نبوت و رسالت به وسیله او استمرار می‌یافت. این مطلب بیانگر آن است که پیامبر(ص) از آیه یاد شده انقطاع و ختم رسالت را استفاده نکرده است؛ و گرنه معنا نداشت که در صورت زنده ماندن ابراهیم، پیامبری استمرار یابد! بلکه از گفتار وی استفاده می‌شود که اگر ابراهیم زنده می‌ماند، نبوت به وسیله او استمرار می‌یافت و حال که او از دنیا رفته است، این امر به وسیله کسی دیگر ادامه خواهد داشت. پاسخ: باید گفت که مطالب یاد شده از جهات متعدد مردود است؛ زیرا اولاً در این که حدیثی با این لفظ وارد شده باشد، جای تأمل است؛ چون بر اساس برخی روایات، حدیث مزبور چنین نقل شده است: «اگر ابراهیم زنده می‌ماند، جزیه را از همه مردم قبطی بر می‌داشت».

بر اساس برخی دیگر از روایات، حدیث یاد شده چنین آمده است: «اگر بعد از حضرت محمد(ص) پیامبری می‌بود، پسر او - ابراهیم - زنده می‌ماند، لکن بعد از وی پیامبری نیست». نووی، دانشمند بزرگ قرن هفتم هجری می‌گوید: این مطلب که اگر ابراهیم زنده می‌بود، پیامبر می‌شد، هرگز از پیامبر(ص) صادر نشده است؛ زیرا این مطلب باطل و غیب‌گویی جسورانه و گزاف‌گویی بی‌اساس محسوب گردیده و روی آوردن به بزرگ‌ترین لغزش‌هاست و صدور چنین مطلبی از پیامبر(ص) امکان پذیر نیست. ثانیاً، بر فرض که انتساب حدیث یاد شده به پیامبر(ص) درست باشد، چنان که ابن حجر نیز بر آن پافشاری کرده است، هیچ مشکلی در خاتمیت پیامبر اسلام(ص) پدید نمی‌آید و اشکال یاد شده از اساس باطل است؛ زیرا قضیه شرطیه در صورتی که لزومیه باشد، تنها بیانگر ملازمه بین مقدم و تالی است و هیچ‌گاه از صحت مقدم و تالی حکایت نمی‌کند، بلکه بر فرض بطلان و امتناع مقدم و تالی نیز قضیه شرطیه صادق است؛ مثلاً در ﴿لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا﴾ در عین حال که مقدم و تالی ممتنع و محال است، ولی شرطیه مزبور درست است و در صحت آن هیچ خدشه‌ای نمی‌توان کرد. بنابراین می‌توان گفت در عین حال که زنده ماندن ابراهیم و استمرار نبوت بعد از پیامبر اسلام(ص) امکان پذیر نبوده است، اما در صحت قضیه شرطیه و حدیث مزبور هیچ مشکلی پیش نمی‌آید؛ چنان که قضیه شرطیه در آیه یاد شده هیچ مشکلی ندارد..

شبهات قسم دوم: استدلال بر استمرار نبوت

همان‌گونه که گذشت، بخشی از شبهات بیانگر این است که نه تنها دلیلی بر خاتمیت وجود ندارد، بلکه ادله فراوانی حاکی از استمرار نبوت بعد از پیامبر اسلام است که به بررسی برخی از آنها می‌پردازیم:

شبهه اول

خداوند در آیه ۳۵ سوره اعراف تصریح می‌کند که نبوت و پیامبری پایان نیافته است و پس از پیامبر اسلام(ص) پیامبران دیگری خواهند آمد: ﴿يَا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي فَمَنِ اتَّقَى وَأَصْلَحَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ﴾. از لفظ ﴿يَأْتِيَنَّكُمْ﴾ که فعل مضارع است و دلالت بر زمان آینده دارد، استفاده می‌شود که پس از رسول گرامی اسلام(ص) پیامبران دیگری خواهند آمد و آن حضرت آخرین پیامبر الهی نخواهد بود.

عین عبارت مستشکل چنین است: این آیه مبارکه در غایت صراحت است که اخبار از مستقبل می‌باشد؛ زیرا لفظ ﴿يَأْتِيَنَّكُمْ﴾ به نون تأکید مؤکد و ﴿يَأْتِيَنَّكُمْ﴾ شده است؛ یعنی البته خواهند آمد برای شما رسولانی از جنس شما و آیات ما را بر شما تلاوت و قرائت خواهند کرد. پس هر که پرهیزکار شود و نیکوکار باشد، خوفی و حزنی بر او وارد نیاید؛ تا اهل تحریف نتوانند لفظ مستقبل را بر ماضی حمل کنند و آیه مبارکه را بر انبیای گذشته محمول دارند. چنان که تفسیر سوره مبارکه ﴿لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا...﴾ را تحریف و عبارت ﴿حَتَّى تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ﴾ را که صریح در استقبال است، به معنای حتى أتتهم تفسیر کرده‌اند؛ زیرا معنای ماضی هرگز به نون تأکید مؤکد نمی‌شود، بلکه به لفظ «اما» هم مصدر نگردد. در بررسی شبهه یاد شده توجه به این نکته ضروری است که خطاب‌های قرآن مجید از یک لحاظ بر دو دسته قابل تقسیم است:

۱. برخی از این خطاب‌ها مربوط به زمان نزول قرآن و پس از آن است. مخاطب این خطاب‌ها نیز چند قسم است: گاهی مخاطب آن شخص خاص است، مانند خطاب‌هایی که مربوط به شخص پیامبر اسلام است: ﴿يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ﴾؛ ﴿خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً﴾. گاهی مخاطب آنها مسلمانان هستند: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ﴾، ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ﴾. گاهی مخاطب آنها همه انسان‌های حین نزول و پس از آن تا روز رستاخیز است: ﴿يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ﴾، ﴿يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ﴾.

۲. گروه دوم خطاب‌های قرآن کریم مربوط به دوران پیش از نزول قرآن است و خدا آنها را برای پیامبر گرامی اسلام و مسلمانان حکایت می‌کند. مخاطب این خطاب‌ها نیز مختلف است: گاهی شخص خاص مورد خطاب قرار می‌گیرد: ﴿يَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ﴾. گاهی نیز مخاطب قوم خاص است: ﴿يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ﴾. زمانی نیز مخاطب، تمام ابنای بشر، از آغاز خلقت تا روز رستاخیز هستند: ﴿يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ﴾. خطاب در آیه مورد بحث از دسته دوم و آن هم از آخرین نوع آن است؛ یعنی مخاطب در این خطاب، تمام افراد بشر هستند نه خصوص مسلمانان. با توجه به آیات قبل از آن، به روشنی پیداست که این آیه از خطابی حکایت می‌کند که در آغاز آفرینش انسان از خدا صادر شده و تمام ابنای بشر را مورد خطاب قرار داده است؛ زیرا در آیات پیشین (۱۱-۲۵) داستان حضرت آدم(ع) به تفصیل ذکر شده و پس از آن (۲۶-۳۶) چهار خطاب عمومی که مخاطب آن تمام افراد بشر هستند، بازگو و حکایت شده است. آخرین خطاب از خطاب‌های چهارگانه مزبور در آیه مورد بحث بازگو شده است که احکام اعلام شده در آن بدون استثنا در همه ادیان الهی وجود دارد. در نخستین خطاب، ابتدا مسئله لباس ظاهری و پوشاندن را نسبت به تمام انسان‌ها بازگو کرده و سپس به لباس معنوی که لباس تقوا و پرهیزگاری باشد، اشاره می‌کند.

در خطاب دوم، خداوند به تمام افراد بشر هشدار می‌دهد که مراقب فریب‌کاری شیطان باشند؛ زیرا شیطان سابقه دشمنی خود را با پدر آنها نشان داده است. در خطاب سوم، نخست به همه فرزندان آدم یک دستور کلی می‌دهد که هنگام رفتن به مسجد و عبادتگاه، خود را زینت و از لباس‌های پاکیزه استفاده کنند و سپس به خوردنی‌ها و آشامیدنی‌ها اشاره فرموده و از زیاده‌روی و اسراف بر حذر می‌دارد. در آخرین خطاب که آیه مورد بحث است، به فرستادن پیامبران اشاره و پیروی از آنان را برای همه افراد بشر توصیه می‌فرماید و آن را سبب تقوا و پرهیزکاری در دنیا و مایه آرامش و شادابی در آخرت می‌داند..

ارزیابی شبهه

با توجه به مطالب یاد شده آشکار می‌گردد که جمله ﴿إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ...﴾ خطاب به مسلمانان و امت اسلامی نیست تا بیانگر این معنا باشد که پس از پیامبر گرامی اسلام(ص) پیامبران دیگری خواهند آمد، بلکه خطاب به عموم فرزندان آدم و مربوط به آغاز خلقت است که در قرآن حکایت شده است. مفسران و دانشمندان بزرگی مانند شیخ الطائفه، ابوالفتوح رازی، ابی السعود، قوجوی، کاشانی، آلوسی، خفاجی، صاوی، حقی، طیب، مراغی، ثعالبی، ابی العباس، مغنیه، مدرس، سید قطب، قاسمی، علامه طباطبایی، قرشی، عبدالعزیز، صابونی، فضل الله، ابن عاشور، مکارم شیرازی و امثال آنان که به این مسئله پرداخته‌اند، با صراحت تمام بیان کرده‌اند که خطاب در آیه مورد بحث، یک خطاب عمومی به شمار آمده و مربوط به تمام ابنای بشر است، پس خداوند در این آیه همه فرزندان آدم را مورد خطاب قرار داده می‌فرماید: «ای فرزندان آدم! پیامبرانی از خود شما به سویتان فرستاده می‌شوند تا آیات و احکام ما را برای شما بازگو کنند». اما درباره اینکه آنان چند نفرند و با چه کسی آغاز و به چه کسی ختم می‌گردند، ساکت است و هیچ گونه دلالتی ندارد بر اینکه بعد از پیامبر گرامی اسلام(ص) رسولانی خواهند آمد..

پاسخ دیگر

پیش از بیان پاسخ باید به این نکته ادبی اشاره شود که کلمه «اما» در آیه مورد بحث مرکب است از «إن» شرطیه و «ماء زائده» یا «ماء کافه» که «إن» شرطیه را از عمل کردن بازداشته است؛ از همین جهت فعل ﴿يَأْتِيَنَّكُمْ﴾ مؤکد به نون تأکید ثقیله شده است. مفسران بزرگ و دانشمندان علوم قرآنی، از جمله زجاج، نحاس، سمرقندی، شیخ الطائفه، فخر رازی، ثعلبی، طبرسی، ابن جوزی، ابوالفتوح رازی، زمخشری، همدانی، قرطبی، خازن، نسفی، بیضاوی، ثعالبی، بقاعی، ابی مسعود، قوجوی، خفاجی، شوکانی، صاوی، رشید رضا، میقری، قاسمی، محمد جواد مغنیه، علامه طباطبایی، ابن عاشور، محمود صافی، بهجت عبدالواحد صالح و امثال آنان از کسانی هستند که آشکارا این مطلب را بیان کرده‌اند.

تا کنون به این نتیجه رسیدیم که «اما» مرکب از «إن» شرطیه و «ماء زائده» است. از طرف دیگر، «إن شرطیه» شرط و جزا لازم دارد، حال باید دید که شرط و جزا در آیه مزبور چیست؟ در شرط آن اختلافی نیست و به اتفاق همه مفسران و دانشمندان علوم قرآنی، جمله ﴿يَأْتِيَنَّكُمْ...﴾ شرط آن به شمار می‌آید، اما در جزای آن دیدگاه‌های گوناگونی پدید آمده و متفکران اسلامی نسبت به آن سه دیدگاه دارند:

1. اکثر دانشمندان بر این باورند که جمله ﴿فَمَنِ اتَّقَى﴾ و ما بعد آن جزای «اما» است. زجاج، نحاس، فخر رازی، همدانی، قرطبی، بیضاوی، خازن، نسفی، شوکانی، مغنیه، ابن عاشور، قاسمی و امثال آنها این رویکرد را پذیرفته‌اند.
2. اخفش که از نحویان بزرگ قرن دوم به شمار می‌آید، بر این باور است که جزای شرط در اینجا محذوف است و آن جمله فأطيعوهم است.
3. عده‌ای مانند شیخ الطائفه، شیخ ابوالفتوح رازی و امثال آنها دو دیدگاه یادشده را مطرح کرده و هیچ کدام را بر دیگری ترجیح نداده‌اند، بلکه هر دو را به صورت مساوی جایز دانسته‌اند.

پس از یادآوری این نکته ادبی، پاسخ دیگر شبهه یاد شده این است که «فعل مضارع» همیشه دلالت بر زمان حال و آینده ندارد، بلکه گاهی لزوماً زمان خاصی را نمی‌فهماند و تنها بر دوام و استمرار دلالت می‌کند: ﴿لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ﴾ معنای این جمله این نیست که در زمان «حال» یا «آینده» چیزی از علم خدا مخفی نمی‌شود، بلکه همیشه این طور است؛ چه گذشته، چه حال و چه آینده. جمله شرطیه نیز گاهی بدون اینکه نظر به زمان وقوع شرط و جزا داشته باشد، به کار می‌رود و تنها بیانگر ملازمه بین شرط و جزا است: ﴿فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ * وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ﴾ معنای این دو آیه این است که میان کار نیک و پاداش و میان کار بد و کیفر، ملازمه است؛ یعنی هر کس به هر اندازه، چه زیاد و چه کم و در هر زمان، چه گذشته، چه حال، و چه آینده کار نیک یا بدی انجام دهد، پاداش یا کیفر آن را می‌بیند.

در آیه مورد بحث نیز جمله شرطیه ﴿إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ...﴾ دلالت بر زمان ندارد، بلکه تنها بیانگر ملازمه بین شرط و جزاست؛ یعنی بین آمدن پیامبران و پذیرفتن دعوت آنان با اهل بودن ملازمه است و نیز بین آمدن آنها و نپذیرفتن دعوت آنان با عذاب الهی تلازم است. البته ما به شهادت نص قرآن کریم که فرموده است: ﴿وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ﴾ می‌دانیم که شرط ﴿يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ﴾ بعد از آمدن رسول اکرم(ص) دیگر واقع نخواهد شد و پیامبر دیگری نخواهد آمد..

منابع

1. عارفی، محمد اسحاق، خاتمیت و پرسش‌های نو ج۱