بنی‌غطفان: تفاوت میان نسخه‌ها

== مقدمه ==

[[بنی‌غطفان]] از تبار [[غطفان بن سعد بن قیس]] از [[عرب]] [[عدنانی]] بوده که در [[مضر]] با [[پیامبر]] {{صل}} هم‌نسب بودند و از قبایلی بیابان‌نشین در مناطقی از نجد سکونت داشتند. آنها به علت [[همسایگی]] با [[یهودیان خیبر]] با آنان هم‌پیمان بودند و جنگ‌های متعددی بر علیه [[مسلمانان]] برپا می‌کردند.

قبل از [[اسلام]] [[بت‌پرست]] بودند و تا قبل از [[فتح مکه]] و مسلمان‌شدن، جنگ‌های زیادی علیه پیامبر {{صل}} ایجاد کردند، اما پس از فتح مکه بیشتر آنها [[مسلمان]] شدند و پیامبر را در نبردهای مختلف [[یاری]] کردند و اما پس از پیامبر با به [[حکومت]] رسیدن [[ابوبکر]] [[مخالفت]] کردند و حتی به صف [[مرتدان]] پیوستند و قصد [[حمله]] به [[مدینه]] کردند و بعد از ناکامی مرتدان، به [[طُلَیحة بن خُویلد اَسَدی]] که‌ اندکی پیش از [[رحلت پیامبر]] [[ادعای نبوّت]] کرده بود، پیوستند، اما ابوکر آنها را [[سرکوب]] کرد.

از نقش غطفانیان در دوران [[عثمان]]، جز [[حضور]] برخی از [[بنی‌اشجع]] در [[قیام]] بر ضد عثمان و نیز در آغاز [[خلافت امام علی]] {{ع}} گزارشی در دست نیست و در [[نبرد]] [[صفّین]] حضوری چشمگیری در [[سپاه امام علی]] {{ع}} داشتند.<ref>[[زینب ابراهیمی |ابراهیمی، زینب]]، [[بنی‌غطفان (مقاله)|مقاله «بنی‌غطفان»]]، [[دانشنامه حج و حرمین شریفین ج۴ (کتاب)|دانشنامه حج و حرمین شریفین]]، ج۴، ص:۴۷۸.</ref>

== [[نسب]] ==

بنی‌غطفان از تبار [[غطفان بن سعد بن قیس]] از عرب عدنانی است که نسبشان با پیامبر {{صل}} در مُضر، از اجداد [[رسول خدا]]، مشترک است.<ref>جمهرة انساب العرب، ص۲۵۶؛ الانساب، ص۱۰، ۵۹-۶۰.</ref> از [[بنی‌سُلیم]]<ref>انساب الاشراف، ج۱۳، ص۳۰۱؛ جمهرة انساب العرب، ص۲۶۱.</ref> و [[هَوازن]]<ref>انساب الاشراف، ج۱۳، ص۲۸۵.</ref> به عنوان [[قبایل]] هم‌عرض و از [[بنوفَزاره]]، <ref>جمهرة انساب العرب، ص۲۵۵، ۴۸۱.</ref> [[اَشجَع]]، <ref>انساب الاشراف، ج۱۳، ص۹۶، ۲۱۵.</ref> [[عَبْس]]، <ref>الانساب، ج۹، ص۲۰۰.</ref> [[ذُّبْیَان]]، <ref>الانساب، ج۶، ص۴.</ref> [[بنی‌مُحارب]]<ref>انساب الاشراف، ج۱۱، ص۴۵؛ ج۱۳، ص۲۸۹؛ جمهرة انساب العرب، ص۲۵۹-۲۶۰.</ref> و [[بنی‌ثَعْلبه]]<ref>الانساب، ج۳، ص۱۳۳.</ref> به عنوان زیرشاخه‌های غطفان یاد شده است.

[[بنی‌غطفان]] در [[دوران جاهلیت]] [[بت]] عزّی<ref>تاریخ یعقوبی، ج۱، ص۲۵۵.</ref> را در "نخله شامیه" در مسیر [[یمن]] به [[مکه]])<ref>معجم ما استعجم، ج۴، ص۱۳۰۴.</ref> می‌پرستیدند.<ref>جمهرة انساب العرب، ص۴۹۱.</ref> آنان برای این [[بت]] پرستشگاهی ساخته و بر آن [[نگهبانی]] گمارده بودند و همانند [[کعبه]] برای [[تقرب]] به آن [[قربانی]] و گرد آن [[طواف]] می‌نمودند.<ref>الاصنام، ص۱۸-۱۹؛ معجم قبائل العرب، ج۳، ص۸۸۸-۸۸۹.</ref> پس از [[فتح مکه]] [[خالد بن ولید]] به [[دستور پیامبر]] {{صل}} مأمور نابودی این بت شد.<ref>المغازی، ج۳، ص۸۷۳.</ref> به گزارش کلبی، [[غطفان]] همراه قبایلی چون [[قضاعه]] و لخم، بتی به نام اقیصر در مشارف [[شام]] داشت و آن را می‌پرستید<ref>الاصنام، ص۳۸.</ref><ref>[[زینب ابراهیمی |ابراهیمی، زینب]]، [[بنی‌غطفان (مقاله)|مقاله «بنی‌غطفان»]]، [[دانشنامه حج و حرمین شریفین ج۴ (کتاب)|دانشنامه حج و حرمین شریفین]]، ج۴، ص:۴۷۸-۴۷۹.</ref>

== بنی‌غطفان و [[پیامبر]] ==

در بیست و سومین ماه [[هجرت]]، پیامبر به قصد رویارویی با گروهی از [[بنی‌سلیم]] و بنی‌غطفان که برای حمله به مدینه در قَرْقَرُة الکُدْر در ۱۷۶کیلومتری مدینه گرد آمده بودند، حرکت کرد.<ref>التنبیه و الاشراف، ص۲۰۹.</ref> این قبایل در پی [[آگاهی]] از حرکت پیامبر {{صل}} به سوی آنها، به بلندی‌های پیرامون گریختند. پیامبر در محل گرد آمدن آنها، تنها شترانشان را که نزد شبانان [[قبیله]] بود، به [[غنیمت]] گرفت و بدون درگیری به مدینه بازگشت.<ref>الطبقات، ج۲، ص۲۳؛ امتاع الاسماع، ج۱، ص۱۲۲-۱۲۴.</ref>

همچنین پس از گرد آمدن تیره‌های [[بنی‌ثعلبه]] و بنی‌مُحارب از غطفان در منطقه ذی‌امر (سرزمینی از آن غطفان در ۶۷ کیلومتری مدینه)<ref>الطبقات، ج۲، ص۲۶؛ تاریخ الاسلام، ج۲ ص۱۴۳؛ وفاء الوفاء، ج۴، ص۱۵۴-۱۵۵.</ref> برای حمله به مدینه، <ref>المغازی، ج۱، ص۱۹۳-۱۹۶؛ الطبقات، ج۲، ص۲۶.</ref> پیامبر {{صل}} بر پایه [[سخن]] مشهور در [[محرم]]<ref>دلائل النبوه، ج۳، ص۱۶۷؛ تاریخ الاسلام، ج۲، ص۱۴۳؛ تاریخ ابن‌خلدون، ج۲، ص۴۳۱.</ref> و بر پایه گزارش واقدی، همراه ۴۵۰ تن در ۱۲ [[ربیع الاول]] بیست و پنجمین ماه [[هجرت]] از [[مدینه]]، بیرون شد. ولی [[قبیله غطفان]] گریخته بودند و او بدون [[برخورد با دشمن]]، اواخر ربیع الاول به مدینه بازگشت.<ref>المغازی، ج۱، ص۱۹۳-۱۹۴.</ref> از این [[نبرد]] با عنوان [[غزوه]] ذی‌امر یاد شده است.<ref>السیرة النبویه، ج۲، ص۴۶.</ref>

پس از گرد هم آمدن دیگر تیره‌های [[بنی‌ثعلبه]] و [[بنی‌محارب]] برای [[حمله]] به مدینه، [[پیامبر]] در [[شب]] [[شنبه]] دهم [[محرم]] [[چهل]] و هفتمین ماه هجرت، همراه ۴۰۰ یا ۷۰۰ تن<ref>الطبقات، ج۲، ص۴۷.</ref> به سوی [[سرزمین]] نجد شتافت<ref>الکامل، ج۲، ص۱۷۴.</ref> و با گروهی بسیار از قبیله غطفان برخورد کرد که به قله‌ها گریخته و موضع گرفته بودند و بر پیامبر {{صل}} اشراف داشتند؛ ولی نبردی میان آنها رخ نداد.<ref>السیرة النبویه، ج۲، ص۲۰۳-۲۰۴.</ref> این غزوه را از آن‌رو که کنار [[کوه]] [[ذات الرقاع]]<ref>فرهنگ اعلام جغرافیایی، ص۱۷۸.</ref> با قله‌‌های سرخ و سیاه و سپید<ref>المغازی، ج۱، ص۳۹۵؛ تاریخ طبری، ج۲، ص۵۵۵-۵۵۶.</ref> روی داد، بدین‌نام خوانده‌اند.

وضع [[بحرانی]] مسلمانان در این [[نبرد]]، [[پیامبر]] {{صل}} را بر آن داشت تا برای [[درهم]] شکستن [[اتحاد]] [[مشرکان]]، سران [[غطفان]] را به ترک محاصره در برابر پرداخت یک سوم خرمای [[مدینه]] [[دعوت]] کند؛ اما در نتیجه [[زیاده‌خواهی]] آنها و [[طلب]] نیمی از خرمای مدینه و [[مشورت]] پیامبر با بزرگان [[اوس]] و [[خزرج]]، این پیشنهاد از سوی [[مسلمانان]] رد شد.<ref>المغازی، ج۲، ص۴۷۶-۴۷۷.</ref> بر پایه گزارشی، به [[تدبیر]] پیامبر، «[[نُعیم بن مسعود]] اشجعی» از تازه مسلمانان [[بنی‌اشجع]] بن ریث بن غطفان، زمینه [[دودستگی]] میان سران [[قریش]] و [[یهود]] را فراهم کرد.<ref>تاریخ طبری، ج۲، ص۵۷۹؛ الاستیعاب، ج۴، ص۱۵۰۹؛ الاصابه، ج۶، ص۳۶۳.</ref> گزارش‌هایی از [[همراهی]] آنها با [[مشرکان قریش]] و [[یهودیان]] مدینه و [[خیبر]] بر ضد مسلمانان حکایت دارند.<ref>نک: المغازی، ج۱، ص۳۶۷؛ ج۲، ص۴۴۴، ۴۷۰.</ref>

پیامبر {{صل}} افزون بر انجام [[غزوات]]، سرایایی نیز بر ضد غطفانیان فراهم دید. او در [[شعبان]] [[سال]] هفتم [[ابوبکر]] را همراه شماری به سوی [[فزاره]] و [[بنی‌کلاب]]، دو تیره از غطفان، فرستاد که قصد [[جان]] پیامبر را داشتند.<ref>المغازی، ج۱، ص۱۸۲، ۱۹۳، ۱۹۶؛ نک: الطبقات، ج۲، ص۲۳، ۲۶، ۶۱-۶۲؛ ج۲، ص۵۳۷؛ دلائل النبوه، ج۴، ص۱۸۹-۱۹۱.</ref> ابوبکر و همراهانش شبانه نزدیک آب‌های آنها رسیدند و پس از [[نماز صبح]] به آنان حمله کردند. برخی از آنها را کشتند و تعدادی گوسفند به [[غنیمت]] بردند و زنی را به [[اسارت]] گرفتند که فدیه [[آزادی]] مسلمانانی شد که در دست [[مشرکان]] [[مکه]] [[اسیر]] بودند.<ref>الطبقات، ج۲، ص۹۰؛ انساب الاشراف، ج۱، ص۳۷۹؛ تاریخ الاسلام، ج۲، ص۴۴۶.</ref> در [[شوال]] همان سال، [[پیامبر]] {{صل}} [[بشیر بن سعد]] را با ۳۰۰ تن به جناب<ref>نک: المغازی، ج۲، ص۷۷۷-۷۸۱؛ عیون الاثر، ج۲، ص۱۹۱.</ref> برای [[سرکوب]] گروهی از [[غطفان]] فرستاد که همراه [[عیینة بن حصن]]، قصد [[حمله]] به [[مدینه]] را داشتند. [[مسلمانان]] افزون بر غنیمت بردن شتران فراوان دو مرد نیز به اسارت گرفتند که پیش از ورود به مدینه، [[مسلمان]] و [[آزاد]] شدند.<ref>الطبقات، ج۲، ص۹۱؛ انساب الاشراف، ج۱، ص۳۷۹.</ref> در [[شعبان]] [[سال]] هشتم [[ابوقتادة بن ربعی]] همراه پانزده تن به [[دستور پیامبر]] {{صل}} بر خَضِرة ([[سرزمین]] [[بنی‌محارب]] و تیره‌ای از [[بنی‌غطفان]]) در نجد بدین منظور حمله برد تا [[قریش]] از حمله پیامبر به مکه بی‌خبر بمانند. در این سریه، مسلمانان ۲۰۰ شتر و ۲۰۰۰ گوسفند و [[اسیران]] بسیار گرفتند و بدون هیچ آسیبی با [[اطمینان]] یافتن از رسیدن مسلمانان به مکه، به آنها پیوستند.<ref>الطبقات، ج۲، ص۱۰۰-۱۰۱.</ref>

منابع از انعقاد [[پیمان]] عدم تعرض ۱۰۰<ref>الطبقات، ج۱، ص۲۳۳؛ البدایة و النهایه، ج۵، ص۹۱.</ref> یا ۷۰۰ تن از [[بنی‌اشجع]]، یکی از شاخه‌های اصلی غطفان ساکن نزدیک مکه، به [[سرپرستی]] [[مسعود بن رخیله]] با پیامبر {{صل}} به سال پنجم گزارش داده‌اند که به نزدیکی مدینه در [[شعب]] سلع کوچ کردند.<ref>الطبقات، ج۱، ص۲۳۳؛ تاریخ المدینه، ج۱، ص۲۶۷؛ البدایة و النهایه، ج۵، ص۹۱.</ref> نیز [[حُسیل بن نُویره]]، <ref>المغازی، ج۲، ص۷۲۷؛ الطبقات، ج۴، ص۲۱۰.</ref> [[عوف بن مالک]] و برخی دیگر از بنی‌اشجع در [[فتح خیبر]]<ref>الطبقات، ج۴، ص۲۱۰-۲۱۱.</ref> با پیامبر [[همراهی]] نمودند که یک تن از آنها در این [[نبرد]] به [[شهادت]] رسید.<ref>المغازی، ج۲، ص۷۰۰.</ref> در [[فتح مکه]] نیز ۳۰۰ تن از اشجعی‌ها زیر [[پرچم]] [[نُعیم بن مسعود]] و [[معقل بن سنان]] به [[فرمان]] و [[دعوت پیامبر]] با [[مسلمانان]] همراه شدند.<ref>المغازی، ج۲، ص۸۲۰؛ امتاع الاسماع، ج۷، ص۱۶۹.</ref> پس از [[فتح مکّه]] تا سال دهم [[ق]]. تیره‌های گوناگون از [[غطفان]] در [[حضور]] [[پیامبر]] {{صل}} [[اسلام]] آوردند.<ref>الطبقات، ج۱، ص۲۲۵-۲۳۰.</ref> در [[غزوه تبوک]] (۹ق.) [[نعیم بن مسعود]] گردآوری نیرو از [[قبیله اشجع]] را عهده‌دار شد<ref>المغازی، ج۳، ص۹۹۰.</ref><ref>[[زینب ابراهیمی |ابراهیمی، زینب]]، [[بنی‌غطفان (مقاله)|مقاله «بنی‌غطفان»]]، [[دانشنامه حج و حرمین شریفین ج۴ (کتاب)|دانشنامه حج و حرمین شریفین]]، ج۴، ص:۴۷۹-۴۸۲.</ref>

== بنی‌غطفان پس از [[رحلت پیامبر]] ==

غطفانیان از جمله [[عیینة بن حصن فزاری]]<ref>الفتوح، ج۱، ص۱۷-۱۸.</ref> کنار دیگر [[قبایل]] در [[فتوحات]] [[ایران]]، [[فتح]] [[نهاوند]]، به [[سال ۲۱ ق]]. شرکت کردند.<ref>فتوح البلدان، ص۱۰۱.</ref> از نقش غطفانیان در دوران [[عثمان]]، جز [[حضور]] برخی از [[بنی‌اشجع]] در [[قیام]] بر ضد عثمان و نیز در آغاز [[خلافت امام علی]] {{ع}} گزارشی در دست نیست.

در نبرد [[صفّین]] تیره‌های غطفانی ساکن [[عراق]] در [[سپاه امام علی]] {{ع}} حضوری چشمگیر داشتند.<ref>وقعة صفین، ص۲۶۰.</ref> برخی از بنی‌فزاره و بنی‌عبس چون [[عبدالله بن معتمّ]] همراه یازده تن از غطفانیان پس از [[قطعی]] شدن [[نبرد امام]] با [[شامیان]]، به سوی [[معاویه]] گریختند.<ref>وقعة صفین، ص۹۴-۹۸.</ref>

== شخصیت‌های [[غطفان]] ==

از شخصیت‌های [[اسلامی]] [[بنی‌غطفان]] می‌توان به [[نعیم بن مسعود اشجعی]]<ref>الاستیعاب، ج۴، ص۱۵۰۸؛ الاصابه، ج۶، ص۳۶۳.</ref> از [[اصحاب پیامبر]] {{صل}} <ref>المغازی، ج۲، ص۴۸۰-۴۸۶؛ اسد الغابه، ج۴، ص۵۷۲.</ref> و در شمار [[یاران امام علی]] {{ع}} اشاره کرد که در [[نبرد جمل]] [[شهید]] شد.<ref>اسد الغابه، ج۴، ص۵۷۲.</ref> [[عیینة بن حصن فزاری]] از [[مؤلفة قلوبهم]]<ref>اسد الغابه، ج۴، ص۳۱.</ref> و در شمار [[مرتدان]]<ref>تاریخ ابن‌خلدون، ج۲، ص۴۹۷-۴۹۸.</ref> بود. [[شبیب بن بجره اشجعی]] از [[خوارج کوفه]] بود که با [[عبدالرحمن بن ملجم]] در به [[شهادت]] رساندن [[امام علی]] {{ع}} همراه شد.<ref>انساب الاشراف، ج۲، ص۴۹۱؛ تاریخ طبری، ج۵، ص۱۴۴؛ مقاتل الطالبیین، ص۴۶.</ref> [[مرثد]] پسر "[[کناز بن حصین]]" معروف به [[ابومرثد غنوی]]، از [[طایفه]] [[غنی بن اعصر]] و [[صحابی رسول خدا]] {{صل}} بود که در [[نبرد]] [[بدر]] و [[احد]] [[حضور]] داشت و در رخداد [[رجیع]] به شهادت رسید.<ref>الاستیعاب، ج۳، ص۱۳۸۳؛ الاصابه، ج۶، ص۵۵-۵۶.</ref>

همچنین در دوره‌های بعد از افرادی چون [[ابوالبِلاد یحیی بن سلیمان]] و [[تَمیم بن مسیح]] از [[اصحاب امام علی]] {{ع}} و [[رِبعی بن خِراش]] از [[عابدان]] [[کوفه]] و [[ابوسیدان عبید بن طفیل]] به عنوان [[محدثان]] و شخصیت‌های غطفانی نام برده‌اند<ref>الانساب، ج۱۰، ص۵۹.</ref><ref>[[زینب ابراهیمی |ابراهیمی، زینب]]، [[بنی‌غطفان (مقاله)|مقاله «بنی‌غطفان»]]، [[دانشنامه حج و حرمین شریفین ج۴ (کتاب)|دانشنامه حج و حرمین شریفین]]، ج۴، ص:۴۸۳-۴۸۴.</ref>