مقاتل قرن دهم
مقاتل قرن دهم
یکی از مباحث مرتبط به تاریخنگاری عاشورا و مقتلنگاری است. مقتلنگاری نوعی از تاریخنگاری است که به طور خاص به شرح و بسط جزئیات شهادت امام حسین(ع) و یارانش در واقعه کربلا میپردازد. روایتها و گزارشهای شاهدان عینی و امامان معصوم در بازگویی جزئیات واقعه عاشورا در گذر زمان از شکل شفاهی خارج شد و به صورت مکتوب در آمد. این آثار که با عنوان «مقتل الحسین» شناخته میشوند، شامل روایتهایی از اصل رویداد و پیامدهای آن بودند. سه قرن هشتم، نهم و دهم، دوره افول مقتلنویسی و عاشورانگاری است. مقتل روضه الشهدا و مقتل تسلیه المجالس از مهمترین مقاتل این دوره هستند.
مقدمه
مقتلنگاری نوعی از تاریخنگاری است که به طور خاص به شرح و بسط جزئیات شهادت امام حسین(ع) و یارانش در واقعه کربلا میپردازد. این روایتها که در ابتدا به صورت شفاهی نقل میشدند، بعدها به صورت مکتوب نیز ثبت و ضبط شده و به عنوان «مقتل الحسین» شناخته میشوند. مقتلنویسی و عاشورانگاری در دورههای سهگانه هشتم، نهم و دهم هجری قمری روندی نزولی را تجربه میکند، به طوری که این دورهها به عنوان دوره افول این نوع از نگارش شناخته میشوند. در این دوره، برخی از مقاتل نگاشته شده حاوی گزارشهایی ضعیف و فاقد اعتبار تاریخی هستند. این امر به دلیل اتکای نویسندگان این آثار به منابع نامعتبر و عدم بررسی دقیق روایات و وقایع مرتبط با واقعه عاشورا است.
مقتل روضة الشهداء
این مقتل، با عنوان روضة الشهداء یکی از مقاتل قرن دهم قمری و نگاشته کمالالدین حسین بن علی واعظ کاشفی سبزواری معروف به حسین واعظ کاشفی متوفای ۹۱۰ق میباشد. این مقتل به زبان فارسی بوده و نویسنده بیش از نیمی از کتاب را به امام حسین(ع) و واقعه عاشورا اختصاص داده است. تحلیل کاشفی از واقعه عاشورا در این کتاب صوفیانه بوده و به بعد سیاسی قیام عاشورا نپرداخته است. نویسنده در نقل گزارشهای مهم، از ذکر منبع طفره رفته و به منابع نامشهور و نامعتبر استناد میکند. علاوه بر این شیوه تاریخنگاری کاشفی در این اثر، علمی نیست و به جای اتکا به منابع اصیل کهن، بر داستانپردازی و تخیل استوار میباشد.
- معرفی مؤلف: کمالالدین حسین بن علی واعظ کاشفی سبزواری مشهور به حسین واعظ کاشفی، دانشمند ایرانی برجسته در عصر تیموری بود که درزمینههای مختلف علوم دینی، ریاضیات، نجوم، ادبیات و وعظ تبحر داشت. واعظ کاشفی آثار متعددی در زمینههای مختلف به رشته تحریر درآورد. تفسیر جواهر التفسیر از مشهورترین آثار اوست که به تفسیر آیات قرآن به زبان فارسی میپردازد. وی سرانجام در سال ۹۱۰ هـ. ق درگذشت و آرامگاه او در حال حاضر در شهر سبزوار قرار دارد.
- مذهب کاشفی: درباره مذهب کاشفی، به یقین نمیتوان سخن گفت. چون نامش حسین، و زادگاهش سبزوار بوده که از زمانهای دور، به تشیع شهرت داشته است، شاید بتوان او را شیعه دانست؛ اما برخی قراین و شواهد، بر سنی بودن او دلالت دارد؛ از جمله سکونت طولانی وی در هرات، و ارتباط و دوستی با افرادی همانند امیر علی شیرنوایی و عبدالرحمن جامی که هر دو از صوفیان نقشبندیه بودهاند و چنان که میدانیم این فرقه، تنها فرقهای است که ابوبکر را سرسلسله خویش میداند. بنابراین اگرچه آن دو به اهل بیت علاقه بسیار داشتند، از رفض بیزار بودند[۱]. از اینرو میتوان گفت کاشفی سنی حنفی مذهب بوده است؛ چنانکه افندی از برخی فواید میرداماد، نقل کرده که کاشفی را حنفی مذهب دانسته است[۲].
- انگیزه تألیف: کاشفی این کتاب را به درخواست یکی از اعیان و سادات بزرگ هرات با نام «مرشد بالله» معروف به «سید میرزا» در اواخر عمر خویش نگاشته است[۳].
- تاریخ نگارش: تاریخ نگارش این اثر سال ۹۰۷ (نه ۹۰۸) بوده است؛ چراکه خود گفته است: «از روز شهادت امام حسین(ع) تا تاریخ تألیف این کتاب که قریب به هشتصد و چهل و هفت سال است هرگاه که ماه محرم نو شود…» از جمله اخیر دانسته میشود که این اثر پیش از محرم ۸۴۷، یعنی در سال ۸۴۶ نگاشته شده است که اگر به این تاریخ، ۶۱ سال افزوده شود، ۹۰۷ میشود، نه ۹۰۸ که بسیاری گفتهاند[۴].
- گزارش محتوا و ساختار: او در این کتاب بلایا و مصائب انبیا از حضرت آدم تا پیامبر اکرم(ص) را نگاشته و در ادامه، به مصائب امامان(ع) پرداخته است. در این میان، او بیش از نیمی از کتاب را به زندگی امام حسین(ع) و واقعه عاشورا و حوادث پس از آن، اختصاص داده است؛ یعنی چهار باب آن (باب هفتم تا دهم) درباره امام حسین(ع) و خاندان و یارانش است. فهرست ابواب مربوط به امام حسین(ع) چنین است:
- باب هفتم: در مناقب امام حسین(ع) از ولادت آن حضرت و بعضی از احوال وی بعد از برادر؛
- باب هشتم: در شهادت مسلم بن عقیل بن ابی طالب و قتل بعضی از فرزندان او؛
- باب نهم: در رسیدن امام حسین(ع) به کربلا و محاربه نمودن با اعدا و شهادت آن حضرت با اولاد و اقربا و سایر شهدا؛
- باب دهم: در وقایعی که اهل بیت را بعد از واقعه کربلا پیش آمده و عقوبات مخالفان که مباشر (مرتکب) آن حرب (جنگ) شدند[۵].
- تحلیل صوفیانه از عاشورا: با توجه به آنکه کاشفی، مرام صوفیانه داشته، تحلیلی که از نهضت عاشورا کرده، بر بنیاد تحمل درد و رنج توسط اولیای خداست؛ به این معنا که خدا با ایجاد واقعه کربلا، یکی از بندگان برگزیده خود را گرفتار رنج و بلا کرد تا او را به مقامات عالیه برساند؛ چراکه این یک سنت الهی است که همه اولیا و مقربان الهی باید از جام بلا بنوشند[۶]. وی تا پایان کتاب، از ماهیت و ابعاد دیگر قیام عاشورا، به ویژه بعد سیاسی آن، هیچ سخنی به میان نیاورده است.
- منابع مورد استفاده: کاشفی اطلاعات زیادی درباره منابع کتابش ارائه نکرده است و در نقل گزارشهای مهم، از ذکر منبع طفره رفته است. بسیاری از منابعی هم که معرفی کرده، نامشهور و نامعتبر است؛ چنان که افندی پس از آنکه به بهرهمندی کاشفی از منابع شیعی چون عیون اخبار الرضا، الارشاد، اعلام الوری و کتاب الال ابن خالویه اشاره میکند، میافزاید: «اما بیشتر روایات این کتاب و حتی همه آنها، از کتابهای غیرمشهور و حتی غیر قابل اعتماد، گرفته شده است». منابعی مانند مقتل فارسی خوارزمی (نورالائمة) و مقتل ابوالمفاخر رازی که کاشفی از آنها نام برده، بیشتر در قالب شعر بوده است و دقیقا معلوم نیست گزارشهای منثور آنها چقدر بوده است؛ جز اینکه این منقولات در منابع متقدم نیامده است[۷]. دلیل بیاعتباری این کتاب از لحاظ علمی، آن است که کاشفی برای ارائه گزارش این واقعه مهم، شیوه علمی تاریخنگاری، که بنیاد آن بر منابع اصیل کهن تاریخی و نقد و پالایش گزارشهای مربوط به این حادثه است، در پیش نگرفته است؛ بلکه به تعبیر یکی از محققان معاصر، روضه الشهداء کتابی تاریخی نیست، بلکه اثری ادبی و رمان تاریخی است[۸]، که شرایط اجتماعی و علمی و فرهنگی حاکم بر روزگار حیات نگارنده، آن را فراهم ساخته بود. به تعبیر دیگر، این اثر محصول دورهای است که نقد و بررسی علمی در مراکز علمی و آکآدمیک ایران و ماوراءالنهر چندان وجود نداشته و متنهای ادبی - داستانی همانند ابومسلمنامهها و حمزهنامهها در دسترسی مردم بوده که با از بین رفتن متنهای یادشده، کتاب کاشفی جایگزین آنها شده است[۹].
- ارزش و اعتبار کتاب: یکی از نویسندگان معاصر نیز درباره شیوه و ارزش تاریخنگاری این اثر، چنین نظر داده است: «روضة الشهداء پیش از آنکه کتابی تاریخی باشد، داستان پردازی تاریخی است و چون داستانپردازی است، تخیلی هم هست و چون نویسنده آن ادیب و انشاء نویس است، داستان آفرینی هم در آن مشاهده میشود»[۱۰]. پذیرش فراگیر و استقبال مناسب از چنین آثاری از سوی عامه مردم و حتی از سوی علما و دانشمندان، سبب شد تا این کتاب به سرعت جای خود را در محافل عزاداری شیعی و سنی باز کند؛ چندان که وعاظ و خطبا در ایران، در منابر و محافلی، مصائب امام حسین و خاندانش را از روی این کتاب خواندهاند و تعبیر «روضهخوان» از این کتاب برای مجالس روضه خوانی، به عاریت گرفته شده است[۱۱].
- برخی اخبار غیر معتبر:
- پیوستن ده هزار نفر از شامیان به فرماندهی عامر بن طفیل به ابن زیاد[۱۲] در حالی که به اتفاق مقتلنویسان و مورخان، هیچ سپاهی از شام در کربلا حضور نداشت[۱۳].
- ذکر برخی از نامهای جعلی از قبیل زهیر بن حسان اسدی، سامر، حجر حجار، حماد بن انس، وقاص بن مالک، شریح بن عبید، قیس بن منبه، هاشم بن عتبه، به عنوان اسامی افرادی در دو سپاه امام حسین(ع) و عمر سعد[۱۴].
- عروسی حضرت قاسم بدون ذکر هیچ مأخذی[۱۵]. به نظر میرسد مقتلنویسان بعدی، این قصه را از این کتاب گرفتهاند.[۱۶]
مقتل تسلیة المجالس
این مقتل، با عنوان تسلیة المجالس و زینة المجالس یکی از مقاتل قرن دهم هجری و نگاشته سید محمد بن ابیطالب حسینی حائری کرکی متوفای قرن دهم میباشد. این کتاب اثری تاریخی - روایی است و در گزارش قیام کربلا، کاملا متأثر از گزارشهای مقتل الحسین خوارزمی میباشد. به دلیل تمرکز محتوایی کتاب بر امام حسین(ع)، به «مقتل الحسین» نیز شهرت یافته و در ۱۰ مجلس تدوین شده است. مجلس اول و پنجم تا دهم به شرح زندگی و قیام امام حسین(ع) اختصاص دارد. اما مجالس دوم تا چهارم به ترتیب به زندگی پیامبر(ص)، امام علی(ع) و امام حسن(ع) میپردازد.
- معرفی مؤلف: نویسنده این کتاب از دانشوران گمنام قرن نهم و دهم است. از تاریخ ولادت و وفات او، اطلاع چندانی در دست نیست؛ اما در جایی از این کتاب، از زیارت مرقد شریف رسول خدا؛ در سال ۹۲۱ قمری یاد کرده است[۱۷] و در جای دیگر از همین اثر، از کتاب دیگرش به نام «السجع النفیس فی محاورة الغلام (الدلام) و ابلیس» یاد کرده[۱۸] که به گفته آقابزرگ تهرانی، این کتاب در سال ۹۵۵ قمری نگاشته شده است[۱۹]. بنابراین زمان نگارش تسلیة المجالس پس از سال ۹۵۵ قمری است.
- تدوین کتاب: این کتاب در ده مجلس سامان یافته است که از این میان، مجلس اول و مجلس پنجم تا دهم درباره امام حسین(ع) است. مجلسهای دوم، سوم و چهارم، به ترتیب درباره پیامبر(ص)، امیرالمؤمنین(ع) و امام حسن(ع) است. بنابراین چون بیشتر این کتاب مربوط به امام حسین(ع) است، به «مقتل الحسین» نیز شهرت دارد[۲۰]. مؤلف، بدون تصریح به نام کتاب روضة الشهداء میگوید: «این اثر را همانند آن نگاشتم»[۲۱]. اما با بررسی و مقایسه این نگاشته با روضه الشهداء، درمییابیم که این اثر، نظم و تدوین روضه الشهدا را ندارد. البته از اندیشه و نگرشی که روضه الشهداء بر آن مبتنی است و بر اساس آن سامان یافته است، یعنی آمیخته شدن زندگی پیشوایان و اولیای الهی به بلا، تأثیر پذیرفته است. این کتاب یک اثر تاریخی-روایی است و در گزارش قیام کربلا، کاملا متأثر از گزارشهای مقتل الحسین خوارزمی میباشد و بسیاری از گزارشهای آن را با اندکی تفاوت، آورده است. علامه مجلسی هم از این کتاب، بهره بسیاری در بحار الانوار برده است.
- مجالس مربوط به امام حسین: مباحث مجالس مربوط به امام حسین(ع) به قرار ذیل است:
- مجلس اول: در ستمهایی که بر امام حسین رفت و ثواب گریستن بر حضرت؛
- مجلس پنجم: در فضایل و مناقب امام حسین(ع) و روایات پیامبر درباره شهادت آن حضرت؛
- مجلس ششم: خروج حضرت از مدینه و سکونت در مکه و فرستادن مسلم بن عقیل به کوفه؛
- مجلس هفتم: حرکت امام به سوی کوفه و حوادث بین راه و رسیدن به کربلا تا شهادت حضرت و یارانش:
- مجلس هشتم: وقایع پس از عاشورا و بردن اسرا به کوفه و شام و خطبههای آنان؛
- مجلس نهم: مباحث پراکندهای از قبیل تعداد جراحات امام حسین، روایات مربوط به شهادت حضرت، پاداش شهادت، بیان موضع حاکمان بنی امیه و بنی عباس نسبت به قبر امام حسین(ع) و قیام مختار؛
- مجلس دهم: فضیلت و پاداش زیارت امام حسین(ع).[۲۲]
مقتل عبدالله بحرانی
مقتل عبدالله بحرانی، از مباحث مرتبط به تاریخنگاری عاشورا و مقتلنگاری است. این مقتل، با عنوان مقتل الامام الحسین(ع) نگاشته عبدالله بحرانی از شاگردان برجسته علامه مجلسی است. این مقتل که شباهت ساختاری به بحار الانوار دارد، در واقع جلد هفدهم مهمترین تألیف وی «عوالم العلوم و المعارف و الاحوال» بوده که در ۲۷ باب به شرح زندگانی و قیام امام حسین(ع) و حوادث پس از آن، بهویژه قیام مختار ثقفی میپردازد.
- معرفی مؤلف: عبدالله بن نورالله بحرانی، از محدثان و متکلمان بزرگ شیعه در قرن ۱۱ و ۱۲ هجری و از شاگردان علامه محمد باقر مجلسی بود. او علامه مجلسی را در تدوین بحار الانوار یاری رساند و خود نیز به تدوین دائرة المعارف بزرگی به نام عوالم العلوم و المعارف پرداخت.
- وضعیت کتاب: مقتل وی در واقع جلد هفدهم از کتاب عوالم العلوم و المعارف و الاحوال من الآیات و الاخبار و الاقوال است. او این کتاب را همانند استادش مجلسی، در قالب ۲۷ باب، تنظیم نموده و به شرح زندگانی و قیام امام حسین(ع) و حوادث پس از آن و از جمله قیام مختار، اختصاص داده است. ساختار، ابواب و عناوین عوالم تقریبا همانند کتاب بحار الانوار است؛ چراکه وی همانند مجلدات دیگر عوالم العلوم، بیشتر مطالب خود را از همین بخش از کتاب استادش گرفته و در مواردی، بر آن مطالبی افزوده که این امر سبب شده است که نگاشته او نسبت به بحار الانوار، حدود صد صفحه حجیمتر شود. البته تبویب و فصل بندی این نگاشته، مناسبتر به نظر میرسد.[۲۳]
وقایع کربلا در البدایة و النهایة
کتاب البدایة والنهایة اثر ابوالفداء اسماعیل بن کثیر دمشقی (۷۷۴ق) میباشد که در آن به گوشهای از وقایع عاشورا اشاره شده است.
- منابع مورد استفاده ابن کثیر: ابن کثیر از مورخان شافعی مذهب در گزارش خود از قیام امام حسین(ع)، بیشترین اخبار خود را در این باره، از تاریخ طبری به اختصار، نقل کرده است[۲۴]. افزون بر این، او از برخی از مقاتل همانند مقتل احمد بن حنبل[۲۵]، ابن ابی الدنیا[۲۶]، بغوی[۲۷] و محدثانی چون شعبی[۲۸] و یعقوب بن سفیان[۲۹] گزارشهایی را آورده است.
- خردهگیری به شیعه: او چون شاگرد ابن تیمیه[۳۰] (۷۲۸ق)، که فرقه وهابیت برخاسته از اندیشههای اوست، بوده است، از افکار ستیزه جویانه وی با شیعه، تأثیر پذیرفته و از اینرو در نگاشته خود، بر شیعه به دلیل عزاداری برای امام حسین، خرده گرفته و این کار را ریا دانسته است![۳۱] وی حتی پا را از این هم فراتر گذاشته و در جایی از اثرش، با عنوان «قصة الحسین بن علی و سبب خروجه من مکة فی طلب الامارة و…»[۳۲] برداشت و تفسیر تحریف آمیز و وارونه از اهداف و انگیزه قیام امام حسین(ع) ارائه کرده و حضرت را همانند انسانهای بیایمان قدرتطلب و ریاستخواه دانسته که نهضت خود را به انگیزه طلب حکومت و دستیابی به قدرت، برپا داشته است! او با این سخن، به این قیام الهی و دینی، ماهیتی سیاسی-دنیوی داده است. افزون بر این، او گزارش حوادث سال ۶۱ قمری مربوط به قیام امام حسین(ع) را با عنوان «وهذه صفة مقتله ماخوذة من کلام ائمة هذا الشان لا کما یزعمه اهل التشیع من الکذب» آغاز کرده و با این تعبیر، ناهمسویی و تقابل خود را با شیعه نشان داده است. وی در این قسمت، اگرچه همان گزارشهای طبری را آورده است، در پایان آن، از اینکه طبری، اخبار ابومخنف شیعی را آورده در حالی که احادیث او نزد ائمه اهل سنت به رغم شمرده شدن وی از محدثان اهل ضبط، ضعیف شمرده شده است بر او خرده گرفته و افزوده است که اگر طبری و امثال او، چنین اخباری را درباره قیام عاشورا نیاورده بودند، او آنها را بیان نمیکرد؛ هرچند در برخی از آنچه که آورده، مناقشه و نظر است[۳۳].
- اعتراف ابنکثیر به حوادث خارقالعاده: همچنین ابن کثیر، اگرچه عقوبت دنیوی کشندگان امام حسین(ع) را پذیرفته و بر این باور است که افراد اندکی جان سالم از آن بدر بردند[۳۴]، حوادث خارقالعاده پس از شهادت امام حسین(ع)، از قبیل سرخی آسمان و باریدن خون از آن، کسوف خورشید، جاری شدن خون از دیوارهای کاخ ابن زیاد و… را منکر شده و با آنکه اعتراف کرده که طبرانی و حاکم نیشابوری اخباری را در این باره آوردهاند، مدعی شده است که شیعه، چنین احادیث دروغین آشکاری را جعل کرده است[۳۵] پیداست که این گونه داوری، ناشی از تعصب آموی و ضد شیعی اوست و ارزش علمی ندارد.[۳۶]
وقایع کربلا در بحارالانوار
کتاب بحارالانوار اثر علامه مجلسی میباشد که در این کتاب علامه به وقایع عاشورا پرداخته است.
- مقتل بحار الانوار: علامه مجلسی به مناسبت پرداختن به زندگی ائمه(ع) در بحارالانوار، بخشی از جلد ۴۴ و تمام جلد ۴۵ (تا پایان باب پنجاه از چاپ جدید و جزء دوم و سوم جلد دهم از چاپ قدیم)، یعنی بیش از یک جلد و نیم از کتابش را به زندگانی امام حسین(ع) و مقتل او و حوادث پس از شهادت حضرت، در قالب ۲۷ باب، اختصاص داده است. به این بخش از کتاب بحار، «مقتل بحارالانوار» گفته میشود. تاریخ پایان تألیف این جلد (جلد دهم چاپ قدیم) ربیع الاول ۱۰۷۹ قمری است[۳۷].
- برخی عناوین بحار الانوار: برخی از عناوین مطالب این دو جلد از بحار الانوار، عبارتاند از: امامت آن حضرت و معجزات و مکارم اخلاق ایشان؛ احتجاجات آن حضرت با معاویه؛ آیات تاویل شده درباره شهادت ایشان؛ اخبار خدا به پیامبران درباره شهادت ایشان؛ اخبار پیامبر، امیرالمؤمنین و خود امام حسین(ع) از شهادت حضرت؛ پاداش گریستن بر مصیبت آن حضرت؛ حوادث پس از بیعت مردم با یزید تا شهادت آن حضرت؛ رخدادهای پس از شهادت امام: رخدادهای خارقالعاده در جهان پس از شهادت آن حضرت (گریستن آسمان و زمین، خسوف و کسوف و…)؛ مرثیههایی که در سوگ حضرت گفته شده است: مجازات قاتلان آن حضرت؛ احوال مردم در روزگار ایشان؛ همسران و فرزندان امام؛ احوال مختار و جور خلفا به قبر آن حضرت. البته شایان توجه است که جلد ۹۸ بحار نیز درباره فضیلت و پاداش زیارت امام حسین(ع) و انواع زیارتهای وارده درباره آن حضرت است.
- گردآوری اخبار عاشورا: مرحوم علامه مجلسی به سبب آنکه در این اثر، اخبار قیام عاشورا را از منابع مختلف گرد آورده است، و به علت اعتماد و خوش بینی خاصی که به اخبار داشته، در برخی موارد، از نقل گزارشهای ضعیف، مرسل، بیمأخذ، یا مستند به مأخذ مجهول، مصون نمانده است؛ (مانند قصه ساربان امام حسین(ع) و جنایت شرم آور او نسبت به بدن مطهر حضرت در شب یازدهم محرم و قصه مرد اسدی و شیری که شبهای متوالی پس از عاشورا نزد جسد مطهر امام حسین(ع) رفت و آمد میکرده که در واقع، پدرش علی(ع) بوده است!!)[۳۸] چنان که محقق کتاب در مواردی، در تعلیقه خود، این امر را متذکر شده است. بخش مقتل این کتاب با عنوان «محن الابرار فی ترجمه مقتل بحارالانوار» در معجزه و مصیبت نوردیده احمد مختار به قلم محمد حسن هشترودی تبریزی، ترجمه و منتشر شده است[۳۹]. همچنین همین بخش، به صورت مهذب با عنوان «المختار من مقتل بحارالانوار عرض وثائقی موجزلاحداث ثورة الحسین(ع)» به اهتمام محسن اراکی، چاپ شده است. (چاپ اول، مجمع الفکر الاسلامی، محرم ۱۴۱۱ ق، در ۱۷۴ صفحه رقعی.)
- چهارده معصوم در کتاب جلاءالعیون: همچنین مرحوم مجلسی بیش از یک سوم از کتاب فارسی جلاء العیون را، که مربوط به زندگانی چهارده معصوم(ع) است، به اخبار و گزارشهایی درباره زندگی، مناقب، معجزات، اخبار غیبی درباره شهادت امام حسین(ع) و نهضت عاشورا و حوادث پس از آن، در قالب ۲۳ فصل، اختصاص داده است[۴۰]. وی در این اثر، گزارشهای متعددی را از منابع کهن و متأخر آورده است. البته او در این کتاب همانند بحار الانوار، برخی از گزارشهای ضعیف و جعلی را نیز آورده است[۴۱].[۴۲]
منابع
پانویس
- ↑ جعفریان، رسول، مقالات تاریخی، ج۱، ص۱۶۷-۲۱۰، آینه پژوهشی، سال ششم، ۱۳۷۴ش، ش ۳۳، ص۲۰؛ جعفریان، رسول، تاملی در نهضت عاشورا، ص۳۱۹-۳۵۹.
- ↑ افندی اصفهانی، ملاعبدالله، ریاض العلماء وحیاض القضلاء، ج۲، ص۱۸۵.
- ↑ واعظ کاشفی، حسین، روضة الشهداء، ص۱۴.
- ↑ واعظ کاشفی، حسین، روضة الشهداء، ص۴۴۱.
- ↑ واعظ کاشفی، حسین، روضة الشهداء، ص۵.
- ↑ واعظ کاشفی، حسین، روضة الشهداء، ص۲۶۸.
- ↑ افندی اصفهانی، ملاعبدالله، ریاض العلماء وحیاض القضلاء، ج۲، ص۱۹۰؛ قمی، شیخ عباس، ترجمه نفس المهموم، ص۲۷۷-۲۷۸؛ جعفریان، رسول، تاملی در نهضتعاشورا، ص۳۴۰-۳۴۵.
- ↑ جعفریان، رسول، تاملی در نهضت عاشورا، ص۳۵۴؛ جعفریان، رسول، تاملی در نهضت عاشورا، ص۳۵۴.
- ↑ اسفندیاری، محمد، کتابشناسی تاریخی امام حسین(ع)، ص۹۲.
- ↑ خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، ج۳، ص۲۳۰.
- ↑ ادبیات فارسی بر مبنای تألیف استوری، ترجمه یو. ا. برگل، ترجمه (فارسی) یحیی آرینپور و دیگران، ج۲، ص۹۰۳-۹۱۲؛ منزوی، احمد، فهرست واره کتابهای فارسی، ج۳ ص۱۶۶۱-۱۶۶۴.
- ↑ واعظ کاشفی، حسین، روضه الشهداء، ص۲۸۲.
- ↑ سبط بن جوزی، یوسف، تذکرة الخواص، ج۲، ص۱۶۱.
- ↑ واعظ کاشفی، حسین، روضه الشهداء، ص۳۵۴؛ واعظ کاشفی، حسین، روضه الشهداء، ص۳۵۶.
- ↑ واعظ کاشفی، حسین، روضه الشهداء، ص۳۲۱-۳۲۲.
- ↑ پیشوایی، مهدی، مقتل جامع سیدالشهداء ج۱ ص ۱۱۵.
- ↑ حسینی، محمد بن ابی طالب، تسلیة المجالس و زینة المجالس، ج۱، ص۲۱۲.
- ↑ حسینی، محمد بن ابی طالب، تسلیة المجالس و زینة المجالس، ج۱، ص۵۰.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، محمدحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ج۱۲، ص۱۴۸.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، محمدحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ج۲۲، ص۲۷؛ مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، ج۱، ص۲۱.
- ↑ حسینی، محمد بن ابی طالب، تسلیه المجالس وزینه المجالس، ج۱، ص۵۱.
- ↑ پیشوایی، مهدی، مقتل جامع سیدالشهداء ج۱ ص ۱۰۸.
- ↑ پیشوایی، مهدی، مقتل جامع سیدالشهداء ج۱ ص ۱۱۱.
- ↑ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۸، ص۱۵۶ ۲۳۰، تحقیق مکتب تحقیق التراث.
- ↑ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۸، ص۲۰۶، ۲۱۶.
- ↑ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۸، ص۲۱۸.
- ↑ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۸، ص۲۱۷.
- ↑ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۸، ص۱۷۳.
- ↑ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۸، ص۱۷۴؛ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۸، ص۱۸۳.
- ↑ سید کاظم موسوی بجنوردی و دیگران، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۴، ص۵۱۱.
- ↑ ابن کثیر، البدایة والنهایه، ج۸، ص۲۲۰ ۲۲۱، تحقیق مکتب تحقیق التراث.
- ↑ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۸، ص۱۶۰.
- ↑ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۸، ص۲۲۰.
- ↑ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۸، ص۲۲۰.
- ↑ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۸، ص۲۱۹.
- ↑ پیشوایی، مهدی، مقتل جامع سیدالشهداء ج۱ ص ۱۰۶.
- ↑ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۴۵، ص۴۰۹.
- ↑ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۴۵، ص۳۱۶ ۳۱۹؛ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۴۵، ص۱۹۳ ۱۹۴.
- ↑ خان بابا مشار، فهرست کتابهای چاپی فارسی، ج۴، ص۴۶۳۰.
- ↑ مجلسی، محمد باقر، جلاء العیون، ص۲۶۲-۴۴۷.
- ↑ مجلسی، محمد باقر، جلاء العیون، ص۳۷۰-۳۷۱؛ مجلسی، محمد باقر، جلاء العیون، ص۳۷۴؛ مجلسی، محمد باقر، جلاء العیون، ص۳۷۶-۳۸۷؛ مجلسی، محمد باقر، جلاء العیون، ص۳۷۷.
- ↑ پیشوایی، مهدی، مقتل جامع سیدالشهداء ج۱ ص ۱۰۹.