القاب امام علی در معارف و سیره علوی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث القاب امام علی است. القاب امام علی از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: القاب امام علی در تاریخ اسلامی - القاب امام علی در معارف و سیره علوی - پرسش‌های مرتبط

مقدمه

القاب ذیل برای حضرت امام علی (ع) در تاریخ و حدیث ثبت شده‌اند:

ابوالیتامیٰ و المساکین

از آنجا که امیر مؤمنان(ع)، پدر یتیمان و یاور بینوایان و بیوه‌زنان بود، ابوالیتامیٰ لقب گرفت. «اب» در اینجا به معنای صاحب و یاور است. آن حضرت فرمود: «أَنَا الْهَادِي وَ أَنَا الْمُهْتَدِي وَ أَنَا أَبُو الْيَتَامَى وَ الْمَسَاكِينِ وَ زَوْجُ الْأَرَامِلِ...»؛ «من هدایت‌گر و راه‌یافته، و پدر یتیمان و بینوایان و یاور بیوه‌زنانم...».

الامام

امام، به معنای پیشوا و رهبر است. قرآن پیروی از «امام نور» را ستوده، «امام نار» را نکوهیده و طراز ارزیابی رهبری را بر نوع و چگونگی آن نهاده که عالی‌ترین آن، امامتی الهی و ابراهیم‌گونه است. عنوان پیشین با ضمیرهای خطاب، مانند «عَلِيٌّ إِمَامَكُمْ» و «أَنْتَ الْإِمَامُ» و با ضمیر غایب مانند «هُوَ الْإِمَامُ»، بارها بیان شده است.

رسول خدا(ص) می‌فرماید: «عَلِيٌّ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُ مَعَهُ وَ هُوَ الْإِمَامُ وَ الْخَلِيفَةُ بَعْدِي»؛ «علی با حق، و حق با او است و امام و جانشین پس از من، فقط همو است». همچنین درباره امام علی(ع) می‌فرماید: «... فَاعْلَمُوا مَعَاشِرَ النَّاسِ أَنَّ اللَّهَ قَدْ نَصَبَهُ لَكُمْ وَلِيّاً وَ إِمَاماً...»؛ «مردم بدانید خدا او را به حقیقت ولی و امام شما قرار داده است.... هر که با او مخالفت کند، ملعون، و هر که از او پیروی کند، مأجور است».

خلیفة رسول الله

خلیفه، به معنای جانشین، کاربردهای گوناگونی دارد و درباره خلافت امیر مؤمنان(ع) دو برداشت گوناگون وجود دارد:

1. الف) حضرت در شمار خلفای بنی‌امیه و بنی‌عباس و سایر حاکمان جهان اسلام تا امروز یا چهارمین نفر از چهار خلیفه نخستین است. این وجه، نه تنها مایه فخر علی نیست، بلکه اهانتی به آن معصوم مظلوم است که روزگار او را تنزل داد.
2. ب) مقام معنوی خلیفة‌اللهی و ولی‌اللهی که زمینه‌ای است برای منصوب شدن به منصبی ظاهری چون نبوت و امامت و به همین معنا است که علی(ع)، حجة الله، ولی الله، خلیفة الله و خلیفه رسول الله است. آن‌چه برازنده علی(ع) است، همین است، نه آن منصب ظاهری؛ همان‌که پس از بیعت با امام، یکی از شیعیانش عرض کرد: تو زیور و فخر خلافتی، نه اینکه خلافتْ زیور تو باشد.

امیرمؤمنان، علی(ع) می‌فرماید: با پیامبر خدا(ص) از کوچه‌های مدینه می‌گذشتیم که به پیرمردی بلندقامت، پرمحاسن و چهارشانه برخوردیم. او به رسول الله(ص) سلام کرد و به من گفت: "السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا رَابِعَ الْخُلَفَاءِ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ‌"؛ «سلام بر تو ای خلیفه چهارم و رحمت خدا و برکاتش بر تو باد!» سپس از پیامبر پرسید: آیا چنین نیست؟ فرمود: آری؛ آن‌گاه گذشت و رفت.

به پیامبر عرض کردم: مقصود شیخ از این سخن و تصدیق شما چیست؟ فرمود: خدا را شکر تو همین گونه‌ای؛ زیرا خدای بلندمرتبه در کتابش می‌فرماید: ﴿إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً﴾. نیز: ﴿يَا دَاوُودُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ﴾. خدا از زبان موسی –آن‌گاه که هارون را خلیفه خود در میان قومش قرار داد- چنین بیان فرمود: ﴿اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ﴾. نیز می‌فرماید: ﴿وَأَذَانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ﴾. پس فقط تو بودی که از طرف خدا و رسولش (سوره برائت را در جمع مشرکان مکه) ابلاغ کردی و منزلت تو در مقایسه با من، نظیر منزلت هارون به موسی است، جز آن‌که پس از من پیامبری نیست. بنابراین، تو چهارمین خلیفه‌ای؛ همان‌گونه که آن پیر گفت، پرسیدم: او که بود؟ فرمود: او برادرت خضر(ع) بود؛ پس او را بشناس.

پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید: «إِنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ خَلِيفَةُ اللَّهِ وَ خَلِيفَتِي وَ حُجَّةُ اللَّهِ وَ حُجَّتِي»؛ «به راستی که علی بن ابی‌طالب خلیفه خدا و خلیفه من و حجت خدا و حجت من است». نیز خطاب به علی(ع) فرموده‌اند: «إنک لحجة الله علی خلقه و أمینه علی سره و خلیفة الله علی عباده»؛ «به راستی که تو حجت خدا بر خلقش و امین او بر سرش و خلیفه خدا بر بندگانش هستی».

جانشینیِ بلافصلِ علی(ع) از مسائل اجماعی شیعه در طول تاریخ است، و در منابع کلامی، روایی، تاریخی و تفسیری به تفصیل درباره آن بحث شده است.

مقدمه

علی، نخستین کسی است که در قیامت بر حوض کوثر وارد می‌شود. پیامبر به او می‌فرمود: [ای علی] در آخرت، تو نزدیک‌ترین فرد به من هستی، و نخستین کسی هستی که در کنار حوض کوثر نزدم می‌آیی و نخستین فرد از امتم خواهی بود که به بهشت وارد می‌شوی. این منصب را پیامبر برای علی(ع) درخواست کرد و مستجاب شد.

پیامبر خطاب به علی(ع) فرمود: «علی جانم! تو در دو جهان پرچمدار و صاحب حوض منی. دوستدار تو، به من محبت کرده و هر که با تو دشمنی ورزد، با من دشمنی کرده است».

همچنین از پیامبر نقل است که فرمود: «يَا عَلِيُّ أَنْتَ صَاحِبِي عَلَى الْحَوْضِ غَداً وَ أَنْتَ صَاحِبِي فِي الْمَقَامِ الْمَحْمُودِ»؛ «تو فردای قیامت بر سر حوض کوثر یاورم هستی و در مقام محمودْ یار و همراه منی».

در صحیح بخاری درباره حوض کوثر روایاتی وجود دارد با این مضمون که پیامبر در قیامت، کنار حوض کوثر بر سینه اصحاب دستِ رد می‌زند و جز اندکی را به این دلیل که پس از پیامبر مرتد شدند، آب نمی‌دهد. اهمیت این حدیث آن‌گاه روشن می‌شود که با روایاتی مانند روایات زیر، مقایسه شود: هنگامی که اصحاب به سوی حوض می‌آیند، آنان را طرد می‌کنند. پیامبر به پیشگاه خدا عرض می‌کند: «يَا رَبِّ أَصْحَابِي‌؟» «پروردگارا، اینان در زمره اصحابم بودند؟» پاسخ می‌آید که نمی‌دانی پس از رحلت تو چه کردند. چه بدعت‌ها پدید آوردند. اینان بی‌درنگ مرتد شدند و به جاهلیت و کفر بازگشتند.

نکته دیگر در اهمیت این موضوع، هشدارهای پیامبر گرامی اسلامی(ص) است که می‌فرماید: «به خوش‌رفتاری با عترتم سفارش می‌کنم، و وعده‌گاه من و شما، حوض کوثر است».

نگهبان کوثر

پیامبراکرم(ص) می‌فرماید: «يَا عَلِيُّ مَعَكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَصًا مِنْ عِصِيِ الْجَنَّةِ تَذُودُ بِهَا الْمُنَافِقِينَ عَنْ حَوْضِي»؛ «ای علی، روز قیامت عصایی از عصاهای بهشتی را در دست داری و با آن، منافقان را دور می‌کنی تا به حوضم دست نیابند». در روایاتی دیگر علی(ع) به «الذَّائِدُ، لَذَوّادٌ عَنْ حَوْضِي» متصف شده است. حضرت علی(ع) با تأکید بر این نکته می‌فرماید: «لَأَذُودَنَّ بِيَدَيَ هَاتَيْنِ الْقَصِيرَتَيْنِ عَنْ حَوْضِ رَسُولِ اللَّهِ(ص) رایات الکفار و المنافقین کما تذاد غریبة الإبل عن حیاضها»؛ «با این دو دست کوتاهم، گروه‌های منافق و کافر را از حوض رسول خدا به شدت می‌رانم و دور می‌کنم؛ همان‌گونه که شتران بیگانه را از آبشخورشان می‌رانند».

امینِ پیامبر بر کوثر

رسول خدا(ص) می‌فرماید: «علی بن ابی‌طالب در قیامت، امین من بر حوض کوثر... و مددکار من بر کلیدهای خزاین بهشت پروردگارم است‌. ای فاطمه، به طور قطع، خودم فردای قیامت علی را بر حوضم می‌گمارم. کسانی از امتم را سیراب می‌کند که می‌شناسد». نیز فرموده‌اند: «ای علی، تو فردای قیامت، بر سر حوض کوثر، جانشین و خلیفه منی».

سیف الله

در گذشته، شمشیر، نهاد و ابزارِ ابراز شجاعت و دفاع از دین خدا و دفع دشمنان بود و از آنجا که امام علی(ع) مظهر اراده فعل الهی است و جز خواست خدا به راهی نمی‌رود و رزمی نمی‌کند، دست او، دست خدا و شمشیرش، شمشیر خداست؛ زیرا به حربه‌ای می‌مانَد که جز به خواست الهی نمی‌چرخد. مصداق این آیه است که می‌فرماید: ﴿فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى﴾.

رسول خدا(ص) می‌فرماید: «حَرْبُ عَلِيٍّ حَرْبُ اللَّهِ وَ سِلْمُ عَلِيٍّ سِلْمُ اللَّهِ‌»؛ «جنگ با علی، جنگ با خدا، و صلح با او، صلح با خداست»، «وَلِيُّ عَلِيٍّ وَلِيُ اللَّهِ وَ عَدُوُّ عَلِيٍّ عَدُوُّ اللَّهِ»؛ «دوست علی، دوست خدا و دشمن علی، دشمن خداست».

پیامبر علی(ع) را شمشیر خطاناپذیر خدا خوانده، می‌فرماید: «يَا عَلِيُّ أَنْتَ فَارِسُ الْعَرَبِ وَ قَاتِلُ النَّاكِثِينَ وَ الْمَارِقِينَ وَ الْقَاسِطِينَ- وَ أَنْتَ أَخِي وَ مَوْلَى كُلِّ مُؤْمِنٍ وَ سَيْفُ اللَّهِ الَّذِي لَا يُخْطِئُ»؛ «ای علی، تویی جنگجوی عرب، کشنده پیمان‌شکنان و منحرفان و ستم‌گران، و تو برادر منی و مولای هر مؤمنی و شمشیر خطاناپذیر خدایی».

امیرمؤمنان(ع) امام مهر و محبت و دلسوزترین مردم است؛ ولی در برابر دشمنان خدا، اهل شمشیر است که خود آتش و شمشیر الهی به شمار می‌رود؛ چنان‌که می‌فرماید: «أَنَا سَيْفُ اللَّهِ عَلَى أَعْدَائِهِ وَ رَحْمَتُهُ عَلَى أَوْلِيَائِهِ»؛ «من بر دشمنان خدا، تیغ خدا، و بر دوستانش، رحمت و مهر خدایم».

انس بن مالک روایت می‌کند که رسول خدا(ص) فرمود: ای گروه مسلمانان، این علی برادر و عموزاده و داماد من است. این مرد، گوشت و خون و موی من و پدر دو سبط من، حسن و حسین دو سرور جوانان بهشت است. او گشاینده گرفتاری‌های من است: «هَذَا أَسَدُ اللَّهِ وَ سَيْفُهُ فِي أَرْضِهِ»؛ «این شیر خدا و شمشیر او در زمین بر ضد دشمنان خداست».

سیف رسول الله

در بعضی روایات، امام علی(ع) به «سَيْفُ رَسُولِ اللَّهِ‌»؛ ملقّب شده است. در این باره به ترجمه بخشی از روایت حضرت رسول(ص) بسنده می‌شود: علی بن ابی‌طالب خلیفه خدا و خلیفه من، حبیب خدا و حبیب من، شمشیر خدا و شمشیر من، برادر و یاور و وزیر من است. دوستدار او دوستدار من، و کینه‌ورز با او کینه‌ورز با من، و ولی او ولی من، و دشمن او دشمن من است. همسر او، دخترم و فرزندانش، فرزندانم و حزبش، حزبم هستند، و حرف او، حرف من، و امر او، امر من، و او سرور اوصیا و بهترین امت من است.

افزون بر دو تعبیر پیشین، علامه محمدباقر مجلسی، برای علی(ع) عناوین «سَيْفُهُ عَلَى النَّاكِثِينَ‌»، «سَيْفُ نَقِمَتِهِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ‌» و «سَيْفُ الدِّينِ‌» را ضمن احادیثی آورده است. مطالب مربوط به ذوالفقار که حجم گسترده‌ای دارد، مناسب همین القاب است.

صدیق اکبر

صدیق کسی را گویند که در کردار و گفتار، راست و درست و تصدیق کننده حق است. قرآن، حضرت ابراهیم و یوسف و ادریس را «صدیق» لقب می‌دهد. سه آیه با مضمون صدیق بر علی(ع) تطبیق شده است و ایشان افتخار می‌کند که خدای سبحان، او را صدیق اکبر نامیده است. پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید: پروردگارم در شب معراج فرمود: تو برگزیده منی از آفریدگانم، و پس از تو صدیق اکبر است. پرسیدم: «يَا رَبِّ وَ مَنْ الصِّدِّيقُ الْأَكْبَرُ؟ قَالَ: أَخُوكَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ»؛ «پروردگارا، صدیق اکبر کیست؟ فرمود: برادرت علی بن ابی‌طالب».

پیامبر گرامی(ص) در چند مناسبت، علی(ع) را «الصدیق الاکبر» نامید؛ از جمله: «سَتَكُونُ بَعْدِي فِتْنَةٌ فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ فَالْزَمُوا عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ فَإِنَّهُ أَوَّلُ مَنْ يَرَانِي وَ أَوَّلُ مَنْ يُصَافِحُنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ هُوَ الصِّدِّيقُ الْأَكْبَرُ»؛ «به زودی فتنه‌ای پس از من رخ می‌دهد. هرگاه چنین شد، به علی بن ابی‌طالب بپیوندید و همراهش باشید؛ زیرا او نخستین کسی است که مرا می‌بیند، و نخستین کسی است که در قیامت با من مصافحه می‌کند، و او صدیق اکبر است».

در زمان عمر، مردی از اهالی کوفه، در جست‌وجوی راهنما بود. نزد ابوذر و سلمان و مقداد آمد و آنان به او گفتند: هماهنگ و ملازم با کتاب خدا (قرآن) و با علی بن ابی‌طالب باش؛ زیرا او همواره با قرآن است و از آن جدا نمی‌شود. همه ما با قاطعیت شهادت می‌دهیم که رسول خدا(ص) فرمود: به راستی که علی با حق، و حق با علی است. علی به هر طرف رود، حق بر گِردش می‌چرخد؛ زیرا او نخستین کسی است که به من ایمان آورد و نخستین کسی است که در قیامت با من مصافحه می‌کند و او صدیق اکبر و فاروق بین حق و باطل است.... مرد کوفی پرسید: پس چرا مردم، ابوبکر را صدیق و عمر را فاروق می‌نامند؟ آنان پاسخ دادند: مردم حق علی را نمی‌شناسند؛ چنان‌که آن دو نفر، خلافت پیامبر خدا(ص) و حق امیرالمؤمنین را نشناختند، و این، نام آن دو نفر نبود؛ زیرا نام ویژه کسی غیر از آن دو نفر بود. به خدا سوگند! فقط علی صدیق اکبر و فاروق ازهر است و او خلیفه رسول خدا و امیرمؤمنان است. پیامبر خدا، ما و مردم را به پذیرش امارت علی دستور داد. از این رو، همه ما و حتی آن دو نفر، به علی با عنوان امیرمؤمنان سلام دادیم.

در روایاتی چند، فتنه‌های پس از پیامبر پیشگویی شده و حضرت دستور فرموده که در آن فتنه‌ها همراه علی باشید که او صدیق اکبر است. این لقب در بیان پیامبر، به مناسبت‌های گوناگون مطرح شده است: «يَا عَلِيُّ أَنْتَ الْفَارُوقُ الْأَعْظَمُ وَ أَنْتَ الصِّدِّيقُ الْأَكْبَرُ»؛ «ای علی، تو فاروق اعظم و بزرگ‌ترین تصدیق کننده نبوتم هستی».

«صِدِّيقُ هَذِهِ الْأُمَّةِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَ هُوَ الصَّدِيقُ الْأَكْبَرُ»؛ «کسی که سراسر وجودش از این امت، صدق و راستی است، امیرمؤمنان علی بن ابی‌طالب است و همو صدیق اکبر است».

در طول تاریخ سه نفر صدیق خوانده شده‌اند: حبیب نجار (مؤمن آل یاسین) و حزقیل (مؤمن آل فرعون) و علی بن ابی‌طالب، که وی از همگان برتر است.

گاهی پیامبر دست علی(ع) را می‌گرفت و به مردم نشان می‌داد و می‌فرمود: «... هَذَا الصَّدِّيُقِ الْأَكْبَرُ...». خود علی(ع) نیز به مناسبت‌هایی، خویش را «صدیق» خوانده است: «أَنَا الصِّدِّيقُ الْأَكْبَرُ»؛ «بزرگ‌ترین تصدیق کننده پیامبری رسول خدا من هستم». ایشان بارها می‌فرمود: «أنا الصدیق الأکبر و الفاروق الأول»؛ «بزرگ‌ترین صدیق و نخستین روشن‌گر حق از باطل منم».

امام علی(ع) این لقب را برای خود، اثبات و از دیگران نفی می‌کند: «أَنَا عَبْدُ اللَّهِ وَ أَخُو رَسُولِ اللَّهِ(ص) وَ أَنَا الصِّدِّيقُ لَا يَقُولُهَا بَعْدِي إِلَّا كَذَّابٌ مُفْتَرٍ وَ لَقَدْ صَلَّيْتُ قَبْلَ النَّاسِ سَبْعَ سِنِينَ»؛ «عبدالله و برادر رسول الله و صدیق اکبر منم. جز فرد کذاب و پیرایه‌بند، کسی ادعای چنین مقام و منزلتی را ندارد؛ زیرا هفت سال زودتر از مردم، به اسلام گرویدم و به نماز ایستادم».

معاذ می‌گوید: علی(ع) در بصره بر فراز منبر می‌فرمود: «أَنَا الصِّدِّيقُ الْأَكْبَرُ آمَنْتُ قَبْلَ أَنْ يُؤْمِنَ أَبُوبَكْرٍ وَ أَسْلَمْتُ قَبْلَ أَنْ يُسْلِمَ‌»؛ «بزرگ‌ترین صدیق این امت منم. پیش از آن‌که ابوبکر اظهار ایمان کند، ایمان آوردم و پیش از آن‌که ابوبکر سر تسلیم فرود آورد، اسلام را پذیرفتم».

فاروق امت

فاروق، یعنی روشن‌گر و جداکننده حق از باطل. پیامبر اکرم(ص) می‌فرمود: به زودی پس از من فتنه پدید می‌آید. وقتی چنان شد، ملازم و همراه علی بن ابی‌طالب باشید؛ زیرا روز قیامت، او نخستین شخصی است که با من دیدار می‌کند و نخستین کسی است که با من مصافحه می‌کند و او صدیق اکبر و فاروق این امت است که حق و باطل را جدا می‌کند....

نیز می‌فرماید: «يَا عَلِيُّ أَنْتَ الْفَارُوقُ الْأَعْظَمُ‌»؛ «ای علی، تو بزرگ‌ترین شاخص حق و باطلی». همچنین پیامبر دست علی(ع) را گرفت و فرمود: «هَذَا فَارُوقُ هَذِهِ الْأُمَّةِ يُفَرِّقُ بَيْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ»؛ «این علی، فاروق این امت است که حق و باطل را از هم جدا می‌سازد».

فاروق اکبر

حضرت امیر(ع) در معرفی خویش می‌فرماید: «أَنَا الْفَارُوقُ الْأَكْبَرُ». «إِنِّي الْفَارُوقُ الْأَكْبَرُ». «أَنَا الْفَارُوقُ الْأَكْبَرُ وَ أَنَا الْإِمَامُ لِمَنْ بَعْدِي وَ الْمُؤَدِّي عَمَّنْ كَانَ قَبْلِي»؛ «منم بزرگ‌ترین کسی که بین حق و باطل فرق می‌گذارد، و منم پیشوای پس از خود و وصی پیامبری که پیش از من بود».

عناوینی که نشان می‌دهد علی(ع) مشعل راه هدایت در ظلمات جهالت‌ها و فتنه‌ها است، فراوان است. لقب‌هایی چون السراج المنیر، العلم الهادی، امام الحق، القرآن الناطق، الصراط المستقیم، حبل الله المتین، نشان‌دهنده این معنایند.

قائد الغر المحجلین

در حدیث معراج آمده است: در شب اسرا، در عالم غیب، مرا به قصری از لؤلؤ بردند که از طلای درخشان مفروش بود. آنجا به من وحی شد که این قصر برای علی(ع) است و درباره او سه خصلت گفته شد: «أَنَّهُ سَيِّدُ الْمُسْلِمِينَ وَ إِمَامُ الْمُتَّقِينَ وَ قَائِدُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِينَ»؛ «در حقیقت، او سید و سرور مسلمانان، امام پارسایان و پیشوای روسفیدان و مه‌جبینان است».

قائد به معنای فرمانده لشکر است و مهم‌ترین میدان روسفیدی، صحنه محشر و هنگام افشای اسرار نهان و درون انسان است که طبق روایات، علی(ع) در آنجا پیشوای روسفیدان است. قرآن در وصف قیامت می‌فرماید: ﴿يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ﴾. پیامبر اکرم، خطاب به علی(ع) فرمودند: «أَنْتَ... أَمِيرُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِينَ‌».

تعبیرهای گوناگون «قَائِدُ الْأُمَّةِ إِلَى الْجَنَّةِ»، «قَائِدُ الْمُتَّقِينَ»، «قَائِدُ الْبَرَرَةِ» که مضمونی نزدیک به هم دارند، درباره حضرت بیان شده است.

ابوذر از پیامبر نقل می‌کند که فرمودند: درفش پیشوای پارسایان و امامِ سپیدچهرگان در کنار حوض کوثر به محضرم مشرف می‌شود؛ پس من به پامی‌خیزم و دستش را می‌گیرم؛ آن‌گاه چهره او و اصحابش سپید می‌شود. می‌پرسم: پس از من با ثقلین چه کردید؟ پاسخ می‌دهند: ثقل اکبر را صادق شمردیم و از آن پیروی کردیم و پشتیبان و یاور ثقل اصغر [= امامان] بودیم و در رکاب آنان جنگیدیم؛ آن‌گاه می‌گویم: بفرمایید سیراب شوید؛ آن وقت شربتی می‌نوشند که دیگر تا ابد تشنه نمی‌شوند. چهره امامشان چون خورشید درخشان و برآمده، و چهره‌های شیعیان، چونان ماه شب بدر یا نور ستاره در آسمان است.

مرتضیٰ

مرتضیٰ از اوصاف مشهور امام علی(ع) است. ابن عباس می‌گوید: علی(ع) همواره در تمام کارهایش، در پی خشنودی خدا و رسول بود؛ به همین دلیل، مرتضی نامیده شد. پیامبر در این باره، وجه دیگری را بیان می‌فرماید: «سُمِّيَ الْمُرْتَضَى لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ارْتَضَاهُ»؛ «مرتضی نامیده شد؛ زیرا خدای بلندمرتبه او را پسندید و از او خشنود شد».

این منزلت با تعابیر دیگری نیز آمده است. مثلاً پیامبر می‌فرماید: ای علی، تو برادر منی و من برادر تو. من برای نبوت برگزیده شده‌ام و تو برای امامت، گلچین شده‌ای.

مختار

مختار، از القاب دیگر حضرت است. «سُمِّيَ مُخْتَاراً لِأَنَّ اللَّهَ اخْتَارَهُ»؛ «علی، مختار نام یافت؛ زیرا خدای تعالی او را بهترین نفر برگزید».

وصی

در صدر اسلام، علی(ع) به «وصی» مشهور بود. فراوانی روایاتی که به مناسبت‌های گوناگون، صفت وصی را بر او اطلاق کرده، از نشانه‌های این حقیقت است، و از آغاز دعوت به اسلام، در میهمانی یوم الانذار، وصایت او مطرح شد. در آن روز، حضرت رسول(ص) پرسید: «أَيُّكُمْ يَكُونُ أَخِي وَ وَصِيِّي وَ وَارِثِي؟...» و در پایان فرمود: «يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ! هَذَا أَخِي، وَ وَارِثِي وَ وَصِيِّي‏...»؛ «ای فرزندان عبدالمطلب این [علی] برادر و وارث و وصی من است...».

دستور ابلاغ وصایت، از جانب خداوند بود و حضرت رسول(ص) در این باره می‌فرماید: «أَبْشِرْ يَا عَلِيُّ فَإِنَّ جَبْرَئِيلَ أَتَانِي فَقَالَ لِي يَا مُحَمَّدُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى نَظَرَ إِلَى أَصْحَابِكَ فَوَجَدَ ابْنَ عَمِّكَ وَ خَتَنَكَ عَلَى ابْنَتِكَ فَاطِمَةَ خَيْرَ أَصْحَابِكَ فَجَعَلَهُ وَصِيَّكَ...»؛ «مژده بادت ای علی! زیرا جبرئیل نزدم آمد و به من گفت‌: ای محمد، به راستی خداوند اصحاب تو را بررسی کرد؛ پس پسر عمو و دامادت، همسر دخترت فاطمه را بهترینِ اصحابت یافت و او را به وصایت تو برگزید».

ابن مسعود، ضمن حدیثی، دلیل اختصاص وصایت به علی را به این دلیل می‌داند که پیامبر فرموده است: دعای حضرت ابراهیم(ع) برای قرار گرفتن امامت در ذریه‌اش، فقط به کسی می‌رسد که اصلاً به بت سجده نکرده باشد؛ از این رو، خدا مرا پیامبر، و علی را وصی‌ام قرار داد.

وصایت علی(ع) شهره خاص و عام بود؛ به گونه‌ای که حتی جوانی از میان دشمنان در جنگ جمل، این‌گونه رجز می‌خواند: ما قبیله بنی ضبه، دشمنان علی، هستیم؛ همان که از دیرباز، او را وصی می‌نامیدند.

در کتاب‌های لغت بی‌هیچ قرینه‌ای «وصی» از القاب امام علی(ع) شمرده شده است. مثلاً، در تاج العروس آمده است: وَ الوَصِيُّ، كغَنِيٍّ: لَقَبُ عليٍّ (رض)؛ «وصی بر وزن غنی، لقب علی (رض) است». در لسان العرب نیز آمده است: به علی (رض)، وصی گفته می‌شود».

منابع

1. مختاری، علی، مقاله «نام‌ها و لقب‌های امام علی»، دانشنامه امام علی ج۱۰