لباس و پوشاک در معارف و سیره معصوم

این مدخل زیرشاخهٔ بحث لباس و پوشاک است. لباس و پوشاک از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: لباس و پوشاک در معارف و سیره معصوم - لباس و پوشاک در معارف و سیره نبوی - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

پوشش وسیله‌ای برای سلامتی و حفظ بدن آدمی از سرما، گرما، آلودگی و مایۀ آبرو و آراستگی است. تبدیل آن به ابزار تجمّل و تفاخر، گونه‌ای انحراف از فلسفۀ پوشش شمرده می‌شود؛ ازاین‌رو نوع پوشش به لحاظ عوامل مختلف تغییرپذیر است و اینچنین نیست که آدمی همواره در همۀ زمان‌ها و همۀ مکان‌ها از یک نوع لباس، غذا و امکانات بهره گیرد. معصومان‌(ع) نیز از این قانون جدا نیستند؛ ازاین‌رو مطالبی که دربارۀ پوشاک آنان در منابع آمده، به لحاظ عوامل مختلف قابل بررسی است؛ از قبیل: وضعیتِ رفاه و دشواری اقتصادی؛ مسئولیت حکومتی و سیاسی؛ جنس و رنگ پوشاک؛ نمونه‌های پوشاک؛ وضعیت زمانی و مکانی و زمینه‌ها یا موانع مربوط به پوشاک، مانند ضرورت، تقیه و.... در اینجا به صورت کوتاه به برخی از این عوامل پرداخته می‌شود:

متناسب با وضعیتِ رفاه و دشواری اقتصادی

آنان در وضعیت مناسب اقتصادی، لباس مناسب با آن وضعیت را می‌پوشیدند؛ چنان‌که در اوضاع نامناسب اقتصادی، از پوشش مناسب با همان وضعیت بهره می‌جستند؛ برای نمونه داستان مقایسۀ سفیان ثوری میان پوشش پیامبر(ص) و امیرمؤمنان با امام صادق(ع) و خرده‌گیری بر پوشش فاخر امام صادق(ع) سخن معروفِ تاریخ امامان شمرده می‌شود.

بر پایۀ نقل معتبرِ مسعدة بن صدقه، آن حضرت در پاسخ به سفیان، به تأثیر تغییر وضعیت رفاه و دشواری اقتصادی در سبک زندگی و بهره‌گیری از امکانات آن استدلال کرده است و زمان پیامبر(ص) را دوران سخت اقتصادی دانسته که همان شیوۀ رسول خدا را می‌طلبید؛ ولی در وضعیت رفاه اقتصادی، تفکرِ پرهیز از امکانات زندگی را خردمندانه ندانسته و در این وضعیت، بر بهره‌گیری درست و بجا و متناسب از امکانات تأکید کرده است و زهد‌ورزی فریبکارانۀ سفیان ثوری در پوشش را با مقایسۀ لباس متفاوت زیر و روی وی به رُخش کشید؛ چنان‌که به نقل صحیح کلینی، فردی دیگر از امام صادق(ع) دربارۀ نرم‌پوشیِ او و سخت‌پوشی امیرمؤمنان(ع) پرسید. آن حضرت چنین پاسخ داد: لباس او به اقتضای زمانش بود، اگر وی در آن زمان لباسی این‌گونه می‌پوشید، به آن مشهور می‌شد و بر او خرده می‌گرفتند؛ بنابراین بهترین پوشش در هر زمانی، پوشش مردم همان زمان است [و آن را باید پوشید]، جز قائم ما اهل بیت(ع) که پس از قیامش همانند امیرمؤمنان(ع) می‌پوشد. همین‌گونه استدلال از آن حضرت در پاسخ عباد بن کثیر نیز نقل شده و افزودند: اگر آن لباس را در این زمان بپوشم مردم می‌گویند او همانند عباد بن کثیر ریاکار است. دربارۀ امام رضا(ع) نیز آمده است که برای رعایت حال مردم در ظاهر پوششی نرمین داشت و در زیر آن، لباس زِبر می‌پوشید.

نمونۀ دیگر، نقل حمیری (زنده در۲۹۷ق) از امام رضا(ع) دربارۀ خشن‌پوشیِ امام مجتبی(ع) و نرم‌پوشیِ امام صادق(ع) است که برابر وضعیت متناسب اقتصادی زمانشان انجام می‌گرفت و امام رضا(ع) به یکی از یارانش به نام بزنطی، پوشیدن لباس نو و زیبا را به اقتضای وضعیت اقتصادی زمانش، توصیه کرده است.

از سرجمع این روایات بر می‌آید که پوشش‌های آنان هدفمند بود؛ یعنی صرف نظر از متفاوت‌بودن وضعیت زمانی، اگر در وضعیت رفاه اقتصادی هم پوشش‌های متفاوتی داشتند، این اقدام ایشان هدفی را پی می‌گرفت؛ از یک سو بهره‌گیری از پوشش ظاهری فاخر و زیبا برای رعایت حال مردم و تناسب زمان بوده تا کسی نپندارد که پوشیدن لباس زیبا در آن موقعیت حرام است؛ چنان‌که برخی چنین می‌پنداشتند و آنان در پاسخ، با اشاره به وضعیت اقتصادی می‌فرمودند: زینت‌های الهی را چه‌کسی حرام کرده است؟ خدای والا دوست می‌دارد ببیند بندۀ او از نعمتی که به او داده بهره می‌گیر‌د؛ از سوی دیگر با این رفتارشان با زهدورزی ریاکارانه و نابجا مبارزه می‌کردند؛ چنان‌که امام صادق(ع) در پاسخ سفیان ثوری و عباد بن کثیر بر این نکته تأکید کرده است و از جانب سوم برای مبارزه با فریبندگی مظاهر دنیا و ارتباط بیشتر با خدا، در پوشش زیرین از پارچه خشن استفاده می‌کردند و گاهی لباس کهنه و وصله‌دار می‌پوشیدند تا نرمی‌ها و زیبایی‌های دنیا آنان را نفریبد.

متناسب با مسئولیت حکومتی و سیاسی

مسئولیت‌هایی که جنبۀ سیاسی، حکومتی و اجتماعی داشته باشد، اقتضای خودش را دارد؛ گاهی جایگاه حکومتی و اجتماعی می‌طلبد که باید لباس ارزشمندی پوشید؛ چنان‌که طبق گفتۀ ابن‌شُبّه، پیامبر(ص) برای اقامۀ نماز عید فطر و قربان و جمعه به اقتضای موقعیت آن، در پوشش رویین، از جنس بُرد با رنگی سرخ بهره می‌گرفت. ابن‌عباس هم در دورۀ حکومت امیرمؤمنان(ع) به تناسب شرایط و مسئولیت حکومتی و سیاسی خود لباس فاخر پوشید. او از سوی امیرمؤمنان(ع) مسئولیت یافت که برای بازداری خوارج از مخالفت با حکومت آن حضرت، نزد آنان رود و در پاسخ اعتراضشان به لباس فاخرش گفت: نخستین استدلال من با شما دربارۀ همین‌هاست. قرآن می‌فرماید: زینت‌هایی که خدا برای بندگانش حلال کرده، نباید آنها را حرام کرد و خدا زیباست و زیبایی‌ها را دوست می‌دارد؛ ولی معیار این امور، بهره‌گیری از حلال است.

فاخر‌پوشی ابن‌عباس به عنوان مسئول حکومتی امیرمؤمنان(ع) - که مورد تأیید آن حضرت بوده - و استدلال او در برابر اعتراض آنان، نشانۀ لزوم این‌گونه پوشش در برخی موارد، به‌ویژه در مبارزه با افکار انحرافی است.

گاهی هم باید عکس آن عمل کرد؛ چنان‌که امیرمؤمنان(ع) برای رعایت حال ضعیفان و نیازمندان به کمترین امکانات بسنده می‌کرد و در این باره می‌فرمود: در جایگاه امامت وظیفه دارم در خوردن، نوشیدن و پوشیدن، همانند ضعیفان رفتار کنم تا نیازمندان از من الگو بگیرند و بی‌نیازی اغنیا آنان را به سرکشی وا ندارد و در نامۀ به عثمان بن حنیف با تعبیر «أَلَا وَ إِنَّ إِمَامَكُمْ قَدِ اكْتَفَى مِنْ دُنْيَاهُ بِطِمْرَيْهِ» ضمن بیان نوع پوشش خود در جایگاه امامت، وظیفه‌اش در آن جایگاه را ساده‌پوشی می‌داند و از پوشیدن پیراهن وصله‌دار دریغ ندارد؛ ازاین‌رو پیراهن آن حضرت وصله داشت و وصلۀ آن، گاهی از پوست و گاهی از لیف بود. نعلین او از لیف درست می‌شد. لباسی از جنس کرباسِ درشت‌بافت به‌گونه‌ای تهیه می‌کرد که آستینش دراز نباشد و به نقل احمد حنبل پوشش درشت‌بافتی بر تن او مشاهده شده است. بر پایۀ نقل‌هایی، دربارۀ رازپوشیدن لباس وصله‌دار و کم‌ارزش فرمود: دل را نرم می‌کند و الگوی مؤمن است؛ وانگهی برای کسی که کهنه نمی‌شود، نو شدن معنا ندارد.

گفتنی است، محمد بن سعد و بلاذری از افراد متعدد نقل کرده‌اند که آن حضرت در زمان تصدی حکومت در کوفه، از پارچه کرباس برای لباس زیر استفاده می‌کرد و در تعبیرهای دیگر آنان آمده که از پارچۀ رازی - که از ری آورده می‌شد - و کرباس کَسکری - که نوعی کرباس است - لباسی به تن داشت. این گزارش‌های محمد بن سعد و بلاذری به ضمیمۀ نقل‌های پیش‌گفته حکایت از آن دارد که آن حضرت در دوران حکومت، به دو جهت مسئولیت سیاسی و وضعیت سخت اقتصادی آن دوره، لباسش را به صورت رایج از کرباس تهیه می‌کرد. گاهی هم از پارچه‌های دیگر بهره می‌گرفت. ایشان با توانایی مالی که داشت، می‌توانست لباس فاخر بپوشد و نمی‌پوشید و ساده‌پوشی را به علت‌های یادشده ترجیح می‌داد؛ حتی برخی بر وصله‌داری لباسش خرده می‌گرفتند و می‌گفتند: «ساده‌پوشی علی نشانۀ بی‌مالی و فقرِ اوست»؛ ولی آن حضرت برای پاسخ به این پندار، فرمان می‌داد که اموال شخصی او را به آن افراد نشان دهند تا چنین نپندارند.

به لحاظ جنس و رنگ پوشاک

معصومان‌(ع) به لحاظ جنس پوشاک، به نوع سالم‌ترِ آن توجه داشتند. پیامبر(ص) به پارچۀ پنبه‌ای علاقه داشت. این سخنی است که از امیرمؤمنان(ع) نقل شده است و افراد را با استناد به پوشش پیامبر(ص) که پوشش اهل بیت(ع) نیز همان است، به پوشیدن لباس پنبه‌ای توصیه می‌کرد. در علوم بهداشتی نیز برای پارچۀ پنبه‌ای ویژگی‌هایی بیان شده که با این توصیه امیرمؤمنان(ع) بی‌ارتباط نیست؛ خواصی مانند آسان‌شویی، سازگاری با زخم و آسیب‌زدایی از آن، تنظیمِ خودکار حرارت بدن در گرما و سرما، کم‌کردن بوی عرق، سازگاری بیشتر با بدن و زیبابودن آن از جملۀ آنهاست. آن حضرت پس از توصیه‌های یادشده، افزود: خدا زیباست و زیبایی‌ها را دوست می‌دارد؛ ولی بر پایۀ نقلی، خود آن گرامی به لحاظ جنس لباس، کرباس می‌پوشید و از گزارش احمد بن حنبل بر می‌آید که کرباس در پوشش رایج ایشان جای داشت. با توجه به قرینه‌های یادشده، به نظر می‌رسد این پوشش مربوط به دوران حکومت ظاهری آن حضرت بوده است؛ چنان‌که به نقل احمد بن حنبل پوششی که به هنگام ضربت‌خوردن به تن داشت، کرباس سنبلانی بود.

جنس دیگری که در میان پوشش معصومان مشاهده می‌شود، جنس «پشم و مو» است که در بیماری و سرما [یعنی در موقعیت لازم] از آن استفاده می‌شد. این سخنی است که از امیرمؤمنان(ع) نقل شده است و فرمود: پوشش پیامبر(ص) از جنس پشم و مو فقط در موقعیت لازم بوده است. دربارۀ امام صادق(ع) و امام رضا(ع) نیز آمده است، در دوره‌ای که پشمینه‌پوشی ظاهری صوفیان برای زهد‌نمایی رواج یافته بود، آن گرامیان گاهی لباس پشمین - که برای بدن خشن و ناگوار است - می‌پوشیدند و بر روی آن، لباس نرمین به تن می‌کردند و از این راه با پشمینه‌پوشی ظاهری صوفیان مبارزه می‌کردند و در برابر اعتراض آنان که چرا لباس نرمین می‌پوشید، لباس پشمی زیرین را نشانشان داده، آن را برای خدا و لباس نرمین را برای [رعایت حال] مردم می‌دانستند.

البته پوشش پشمی در دوره‌های گذشته با توجه به فصل زمستان و سرمای آن، امری رایج بود و این کار با لحاظ سود و زیان آن انجام می‌گرفت؛ یعنی اگر برخی افراد نسبت به فراوردۀ پشم، حساسیت‌های پوستی یا تنفسی داشته باشند، این نکته مورد توجه بوده است؛ ازاین‌رو بر پایۀ نقل صدوق، پیامبر(ص) پوشِیدن لباس پشمین را رها نکرد؛ ولی در کنار آن، از خوش‌بو‌کردن خود با بهترین عطر ـ که مشک و عنبر بوده ـ دریغ نداشت که بهره‌گیری از بوی خوش و عطر، بوهای برآمده از این‌گونه لباس‌ها را تغییر می‌داد؛ چنان‌که امام هادی(ع) که بخشی از عمرش را در سامرا به سر برد [در زمستان] از بالاپوش و کلاه پشمی و پهن‌کردن فرشی بر حصیر استفاده کرد و در استفاده از بوی خوش و عطر نیز همانند نیاکانش بوده است.

خز جنس دیگری است که در میان پوشش معصومان‌(ع) جای داشت. بر پایۀ روایاتی که در میان آنها روایات معتبر هم هست، این جنس در ردیف پوشش آنان قرار داشت و در فقه نیز پوشش و نماز با آن جایز دانسته شد. برابر روایت معتبرِ امام رضا(ع)، سیدالشهدا(ع) و امام سجاد(ع) لباسی از جنس خز می‌پوشیدند و طبق نقل طبرسی، امام حسین(ع) در جوانی لباسی از جنس خز داشت و به نقل ابن‌شهر‌آشوب، قطیفه (بالاپوش) آن حضرت - که در سفر کربلا به همراه داشت و قیس بن اشعث آن را به غارت برد - از جنس خز بود؛ چنان‌که کلینی از امام باقر و امام صادق(ع) نقل کرده که حسین بن علی(ع) در سفر کربلا روپوشی از جنس خز به همراه داشت. مجلسی نیز به نقل از حمید بن مسلم همین مضمون را گزارش کرده است.

ممکن است گفته شود لباس خز به لحاظ پوست‌بودن، لباس زمستانی است و عاشورای سال ۶۱ هجری برابر با ۲۰ یا ۲۱ مهرماه بوده که درجۀ حرارت هوای کربلا و کوفه در این تاریخ شاید بیش از سی درجه باشد، چگونه پوشش پوستی در آن شرایط، قابل تحمل است؟

پاسخش این است که این نقل‌ها از خز‌پوشی سیدالشهدا(ع) در شرایطی خبر دادند که آن گرامی در حال جنگ بود و رایج است که در پوششِ رویین جنگی، لباس محکم و مقاوم می‌پوشند تا مقاومت بدنی را در برابر آسیب‌ها و ضربه‌های احتمالی دشمن افزایش دهند و در این پوششِ رویین، فرقی بین هوای سرد و گرم نیست و اگر تناسب سرما و گرما رعایت شود، در لباس زیرین است. از این ابزارهای پوششی در گذشته، زره و کلاخود بوده و امروزه نیز از ابزارهای مشابه، مانند سپر، کلاه‌آهنی، جلیقه‌های مختلف جنگی و... در برابر آسیب‌های جنگی از قبیل ترکش‌ها، گلوله‌های سُربی، شیمیایی، سمی و... استفاده می‌کنند. مقاومت لباس پوستی نیز در برابر تیرهای چوبی و آسیب‌ها بیش از پارچه است؛ بنابراین خز‌پوشی امام حسین(ع) در عاشورا - آن هم به صورت بالاپوش که معمولاً چسبیدۀ به بدن نیست - می‌تواند از این قبیل باشد و روایت امام باقر(ع) که فرمود لباس خَزِ حسین بن علی(ع) ۶۳ مورد، جای ضربۀ شمشیر و نیزه و تیر داشت، گواه مدعاست.

موضوع خز‌پوشی با تفصیل بیشتر از امام رضا(ع) دربارۀ امام سجاد(ع) چنین نقل شده است: آن حضرت در فصل تابستان دو پیراهنی که آن را به مبلغ پانصد درهم می‌خرید، می‌پوشید و در فصل زمستان ردای خز و بالاپوش (چفیه) خز - که قیمت هر یک پنجاه دینار بود - و همچنین کلاه خز می‌پوشید و ردا را در تابستان می‌فروخت و پولش را به فقیری صدقه می‌داد، سپس می‌گفت: چه کسی زینت‌های خدا را - که برای بندگانش آفریده - تحریم و روزی‌های پاک را حرام کرده است. مشابه این رفتار دربارۀ امام باقر(ع) نیز نقل شده است.

استدلال امام سجاد(ع) برای فاخر‌پوشی خود به آیۀ یادشده، سه نکته دارد.

1. نشان‌دهندۀ وضعیت اقتصادی وی و دورانی است که او از آن لباس‌ها بهره می‌گرفت.
2. امام با رفتار و گفتارش، فرهنگ‌سازی می‌کرد که از نگاه اسلام، بهره‌گیری از نعمت حلال الهی در وضعیت مناسب اقتصادی، حرام نیست و این رفتار نشان می‌دهد که برخی در آن دوران، بر این کار خرده می‌گرفتند.
3. امامان گاهی لباس غیرفصل را برای فصل دیگر نگه می‌داشتند؛ گاهی نیز از ارزش لباس غیرفصل، برای فقر‌زدایی استفاده می‌کردند.

امام باقر(ع) نیز می‌گفت: ما آل‌محمد لباس خز و برد یمانی می‌پوشیم؛ چنان‌که بر پایۀ روایت معتبر، آن حضرت با ردای زردرنگ، عمامۀ زردرنگ و بالاپوش (چفیه) زردرنگی از جنس خز در تشییع جنازۀ نوۀ خود حاضر شد و بر آن نماز گزارد.

دربارۀ امام صادق(ع) نیز آمده است که با بالاپوشی به رنگ گلابی از جنس خز و با ارزش هفتصد درهم در روضۀ مسجد نبوی نماز می‌گزارد و روزی با ردا و عمامه و بالاپوش (چفیه) زردرنگ از جنس خز نزد یارانش رفت.

بر پایۀ روایت صحیح، امام رضا(ع) لباسی از جنس خز می‌پوشید و بالاپوش خود از این جنس را به دعبل خزاعی هدیه داده بود و در کل، جنس خز در لباس آن حضرت و پسرش امام جواد(ع) نیز جای داشت و در آن نماز می‌گزاردند. گفتنی است، آمار ریالی و ارزش مالی که دربارۀ این لباس‌های امامان آمده هرچند می‌تواند با احتمال‌هایی از قبیل ضعف سندِ برخی از نقل‌ها، مبالغۀ در تعبیر آماری و... همراه باشد، ولی منطقی‌ترین سخنی که در این باره می‌توان گفت، این است که هرچند برخی از این نقل‌ها ضعیف است؛ ولی نقل معتبر هم در میان آنها فراوان است که ضعف سندِ نقل‌های ضعیف را جبران می‌کند و این، نشانۀ بهره‌گیری عمدی آنان در برخی فرصت‌ها از لباس‌های فاخر و گران‌قیمت بوده و علت آن، تجمل‌گرایی، اشرافی‌گری و فخرفروشی نبوده؛ بلکه برای اعلام جواز پوشیدن لباس فاخر در فرصت‌ها و شرایط لازم است. وانگهی برخی از این لباس‌ها، مانند هدیۀ نجاشی به پیامبر(ص) که به امیرمؤمنان(ع) داده شده، هدیۀ گران‌قیمتی بوده که امکان قطعه‌قطعه‌کردن آن نبود، به‌ناچار به صورت یادشده مورد استفاده قرار گرفته که درنتیجه نیازمندی از آن، بهره‌مند شده است. البته اگر پیامبر آن را به هر فردی عطا می‌کرد، مورد نقد دیگران قرار می‌گرفت؛ بنابراین در چنین شرایطی استفاده امیرمؤمنان(ع) از این‌گونه پوشش، ضمن آسیب‌زدایی، نتایج گوناگونی هم در پی داشت.

به هر روی کاربرد واژۀ «خَز» در این نقل‌های همراه با نقل معتبر، این گزینه را ترجیح می‌دهد؛ به‌ویژه اینکه این رفتارها در دوره و شرایطی انجام می‌گرفت که زمینه‌های افکار صوفی‌گری، زهد‌نمایی، ژنده‌پوشی و دیگر روش‌های انحرافی در مورد پوشش به وجود آمده بود یا رواج داشت و استدلال امام سجاد(ع) در این باره مبنی بر اینکه چه کسی زینت‌های خدا را - که برای بندگانش آفریده - تحریم و روزی‌های پاک را حرام کرده است، گواه مطلب است؛ چنان‌که گفتگوی امام صادق(ع) با عباد بن کثیر دربارۀ فاخرپوشی خود - که به آن اشاره شده - گواه دیگری بر این مطلب است. وانگهی اسلام دین جهانی است و آموزه‌های آن، بر پایه‌هایی استوار است که دوره‌های پس از معصومان(ع) را نیز فرا می‌گیرد. این نکته می‌طلبد این آموزه‌ها به گونه‌ای ارائه شود که بتواند پرسش‌های آیندگان در همۀ شرایط و عرصه‌ها از جمله عرصۀ پوشش را در سطح جهان پاسخگو باشد؛ بنابراین تحلیل این روایت‌ها، در مقایسه با فرهنگ‌ها، شیوه‌ها و مُدهای نوپدید در میان ملت‌ها، امکان پاسخگویی بین‌المللی در این عرصه را فراهم می‌کند که این تحقیق در پی آن نیست.

نکتۀ دیگری که در این بخش درباره لباس مشاهده می‌شود، رنگ لباس آنان است. در رنگ لباس، هرچند رنگ سبز، مورد پسند پیامبر(ص) بوده، ولی آن حضرت بیشتر، جامۀ سفید می‌پوشید و آن را [به جهت نظافت، برودت و آسان‌شویی آن] به دیگران، حتی برای کفن مردگان توصیه می‌کرد. آنان گاهی از رنگ‌های دیگر مانند زرد و مشکی نیز استفاده می‌کردند. به نقل ابن‌شُبّه، امیرمؤمنان(ع) در آخرین استمداد عثمان از او در حال محاصرۀ انقلابیون - که به قتل عثمان انجامید - تصمیم گرفت بار دیگر به کمکش بشتابد؛ ولی برخی از بستگان او از ترس جانش از آسیب بنوامیّه، مانع شدند آن حضرت برای اعتراض و اعلان نارضایتی خود درباره هجوم به عثمان، عمامۀ مشکی‌رنگش را بر سر انداخت. محمد بن سعد نیز پوشیدن عمامه و جوراب سیاه، کلاه سفید مصری و شلوار زرد را در فرصتی دیگر دربارۀ آن حضرت نقل کرده است.

به گفتۀ داوود رقی امام صادق(ع) در سفر بیابانی، کفش قرمز رنگی می‌پوشید و می‌فرمود: این رنگ با گِل و باران سازگارتر است. به نقل کلینی، گاهی از جنس کتان مصری و با رنگی سفید به نام «فُرْقُبِی» پوششی به مبلغ یک دینار می‌خرید و در طواف کعبه آن را می‌پوشید. از این روایات بر می‌آید که حتی تناسب و وضعیت جغرافیایی و محیطی نیز در رنگِ پوشش معصومان(ع) رعایت می‌شد و یک اصل به شمار می‌آمد.

به لحاظ وضعیت زمانی و مکانی

آن گرامیان با درنظرداشتن این وضعیت‌ها و با لحاظ زمینه‌ها و موانع مربوط به پوشاک، بر رعایت این معیار تأکید می‌کردند و در وضع عادی از لباس رایج در زمان و مکان بهره می‌گرفتند. در روایت معتبری از امام صادق(ع) در این باره چنین آمده است: بهترین پوشش هر زمانی لباس رایج مردم همان زمان است؛ چنان‌که در سخنی دیگر فرمود: به هر جسمی باید پوشش عادی آن را پوشانید. مقصود امام(ع) از لباس رایج زمانی و مکانی، پوششی است که با شئون انسانی و اسلامی تناسب داشته، حافظ آبرو و هویّت انسان باشد؛ چراکه سخن معصوم بر مبنای فرهنگ دینی است و فرهنگ دینی، برای پوشش هر یک از مرد و زن معیارهایی را لحاظ کرده که نتیجۀ رعایت آنها حفظ آبرو و شخصیت انسان و مانع خواری اوست.

بنابراین اگر در زمان و مکانی، لباس‌هایی که بر پایۀ خرد آدمی ناپسند شمرده شود و مایۀ خواری دنیا و آخرت انسان باشد، معصومان‌(ع) از پوشیدن آن پرهیز داشته، از آن نهی می‌کردند؛ مانند انواع لباس زرباف و ابریشمی، لباس تنگ و چسبان که سیدالشهدا(ع) روز عاشورا از پوشیدن آن امتناع کرده و آن را مایه خواری و بی‌اعتباری دانسته است، لباس شهرت که مایۀ انگشت‌نماشدن و فخرفروشی آدمی است، پیروی از شیوه و مُد لباس بیگانگان که نشان پیروی از فرهنگ آنان است و... .

بر پایۀ مستندات موجود، سیرۀ معصومان در این باره دو محور داشت: ۱. پوشش خانگی و خلوت خود در حالت عادی؛ ۲. پوشش در اجتماعات و میان مردم. در محور نخست از لباس‌های ساده و زِبر بهره می‌گرفتند و در این کار، به رابطۀ خود با خدا توجه داشتند؛ چنان‌که از امیرمؤمنان(ع) نقل شده که در پاسخ پرسش از پوشیدن لباس وصله‌دارش فرمود: لباس کهنه دل را نرم می‌کند. به نقل شیخ صدوق و شیخ مفید، امام سجاد(ع) هرگاه مشکلی پیدا می‌کرد، پیراهن زبری می‌پوشید و در خلوت شب به نماز و سجده و ذکرهای طولانی در آن می‌پرداخت و به نقل کلینی، سه امام سجاد، باقر و صادق(ع) به هنگام نماز در خلوت، زیرپوش خشن می‌پوشیدند. به گزارش شیخ صدوق، امام رضا(ع) هم وقتی در حالت عادی در خانه به سر می‌برد، لباس‌های ساده و زِبر می‌پوشید؛ چنان‌که در استفاده از فرش منزل، در تابستان بر حصیر و در زمستان بر پوستی می‌نشست و این برنامۀ ایشان، به‌ویژه در مرو به اندازه‌ای بود که کنیز اعطایی مأمون را به شگفتی وا داشت؛ وقتی مأمون یکی از کنیزکانش را - که در حرمسرای او در ناز و نعمت بود - به آن حضرت بخشید و کنیز به اندرون خانۀ امام راه یافت و متوجه شد از آن ناز و نعمت مأمونی خبری نیست، آرزو کرد که از آن خانه رها شود. امام نیز او را به فردی که تمکّن مالی داشت، بخشید. در سیرۀ امام عسکری(ع) هم نقل شده که پوشش زیرین و خلوت او زِبر بود و در توجیه آن در برابر پرسشگران می‌فرمود این پوشش، برای رابطۀ با خداست. این گزارش‌ها نمونه‌هایی از پوشش خانگی و خلوت آنان را نشان می‌دهد.

در محور دوم حالت متناسب با وضعیت زمانیِ اجتماع و مردم را در نظر داشتند که در هر دوره‌ای به تناسب آن دوره بوده است؛ البته گاهی از پوشیدن لباس‌های زیبا و فاخر نه تنها دریغ نداشتند، بلگه گاهی به آن توصیه می‌کردند که مستحب است آدمی در معاشرت‌ها بهترین و خوشبو‌ترین پوشش را در بر داشته باشد؛ برای مثال به روایت امام صادق(ع)، نجاشی برای پیامبر(ص) حلّۀ گران‌قیمتی را هدیه فرستاد و آن حضرت آن را به امیرمؤمنان(ع) هدیه داد و ایشان در همان دوران پیامبر(ص) آن را برای نماز ظهر ـ نه فرصت دیگر ـ پوشید و از قضا نیازمندی مراجعه کرد و امام آن را به او بخشید.

یادآوری این نکته‌ها در اینجا تناسب دارد:

۱. مبنای استفادۀ امام از آن حلّۀ قیمتی در نماز را می‌توان آیۀ شریف ﴿خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ﴾ دانست.

۲. امام در آن مقطع که افراد فقیر در میان مسلمانان کم نبودند، با پوشیدن لباس زیبا و فاخر در نماز، هم به آیۀ یادشده عمل کرد و هم به دیگران جایزبودن چنین پوشش را با تأیید پیامبر(ص) اعلان کرد و این، حاکی از بلندنظری نگاه دین است که در جای خود نیازمند تحلیل است. ۳. با مراجعۀ نیازمندی به آن حضرت، بی‌درنگ آن را به او واگذاشت که این کار، از یک سو حاکی از نکته‌ای تربیتی و دلبسته‌نبودن به فریبندگی دنیاست و از دیگر سو حاکی از توجه به محرومان و واگذاشتن با ارزش‌ترین وسیلۀ خود به آنان و حل مشکل ایشان است. ۴. این پوشش، موردی بوده است نه لباس همیشگی؛ پس نمی‌توان گفت چرا در آن وضعیت نامناسب اقتصادی، امام(ع) چنین حلّه‌ای پوشید. امام مجتبی(ع) نیز برای نماز، زیبا‌ترین لباسش را به تن می‌کرد و در پاسخ پرسش درباره این پوشش می‌فرمود: «خدا زیباست و زیبایی را دوست می‌دارد و فرمود "هنگام حضور در هر مسجدی خود را بیارایید" ازاین‌رو دوست می‌دارم زیبا‌ترین لباسم را بپوشم». امام باقر(ع) با تأکید بر آیۀ یادشده، فرمود: در مناسبت‌های عید و جمعه، لباس زیبایتان را بپوشید. به نقل کلینی پوشیدن روپوشِ نرم در میان مردم در سیرۀ سه امام سجاد، باقر و صادق(ع) مشاهده می‌شود. به نقلی دیگر، امام صادق(ع) نیز در مناسبت‌های عید و جمعه لباس زیبا پوشید و افزود: این پوشش برای دنیا نیست، بلکه برای عبادت است؛ چنان‌که به لحاظ فقهی مستحب است نمازگزار برای نماز، آراسته‌ترین لباس‌هایش را بپوشد. دربارۀ امام رضا(ع) در این خصوص آمده است: در مسیر مرو در نیشابور وقتی برای نقل حدیث از کجاوه سر بر آورد، لباس فاخر خز به تن داشت؛ همان‌گونه‌که در معاشرت‌های دیگر اجتماعی و حضورش در میان مردم، خود را آراسته و زینت می‌کرد. دربارۀ امام عسکری(ع) نیز نقل شده که در میان مردم با لباس رویینِ نرم حاضر می‌شد و در پاسخ پرسشگران، علت آن را رعایت حال مردم بیان می‌کرد.

از عوامل تأثیرگذار در بهره‌گیری از نوع پوشاک، مبارزه با سنّت‌های غلط، خرافه‌پرستی، توجه به خواست همسران و مال آنان است؛ برای نمونه در روایاتی که در میان آنها برخی سند معتبر دارند، آمده است امام سجاد(ع) و امام باقر(ع) بر فرش تصویر‌داری که بیگانگان تصویرش را تعظیم می‌کردند، می‌نشستند تا از تأثیر فرهنگ بیگانه در محیط اسلامی پیشگیری کنند و امام باقر(ع) از لباس رنگی و فرش تصویرداری که ملک همسرش بوده، استفاده می‌کرد تا به خواست همسرش احترام گذاشته، انتظاراتش را برآورد.

در پایان موضوع پوشاک یادآوری این نکته بجاست که رویکرد این اثر دربارۀ پوشاک معصومان‌(ع) ارزش مالی آنهاست؛ ازاین‌رو مناسب است تَخَتُّم و انگشتر به‌دست‌کردن آنان نیز در اینجا مورد توجه قرار گیرد؛ با اینکه این مورد از موارد پوشش ضروری زندگی نیست، بلکه از موارد جانبی است؛ در همان حال با توجه به آثار و ویژگی‌های آن، در ردیف هزینه‌های جاری آنان جای داشت که به چند نمونه اشاره می‌شود: حضرت فاطمه(س) انگشتری نقره با نگینی از عقیق داشت که به هنگام شهادتش، آن را به امام مجتبی(ع) تحویل داد و ایشان نیز به امام حسین(ع) سپرد و او با الهام از حضرت عیسی(ع) نگین آن را به ذکر «لَا إِلَهَ إِلَّا الَّلهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ الْمُبِينُ» منقش کرد.

به نقل صدوق، امیرمؤمنان(ع) به تناسب، از چهار نوع انگشتر استفاده می‌کرد: از انگشتر یاقوت برای نشانه، از فیروزه برای پیروزی و از فلز چینی برای هزینۀ (روز مبادا) و از عقیق برای حِرزش بهره می‌گرفت. انگشتر یاقوت منقش به ذکر «لَا إِلَهَ إِلَّا الَّلهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ الْمُبِينُ»، فیروزه منقش به جمله «الَّلهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ الْمُبِينُ»، فلز چینی منقش به ذکر «الْعِزَّةُ لِلَّهِ جَمِيعاً» و عقیق هم منقش به ذکر «مَا شَاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ» بود.

به گزارش صدوق، امام حسین(ع) انگشتر‌هایی داشت که نقش برخی ذکر «إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ» بود و نقش برخی دیگر ذکر «الْحَمْدُ لِلَّهِ» و بر پایۀ نقل محمد بن مسلم، انگشتری که ودیعۀ امامت بود و به‌ترتیب از پیامبر(ص) و معصومانِ پس از ایشان به او رسیده بود و پس از او به امامان بعدی سپرده شد، نقش جمله «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ عُدَّةٌ لِلِقَاءِ اللَّهِ» داشت. برای امامان بعدی انگشترهای دیگری نیز نقل شده است.

گفتنی است، همۀ آنان از پیامبر تا امامان، انگشترشان را بر دست راست می‌کردند و در روایاتی برای این کار دو علت نقل شده است:

1. چون نام خدا یا نام پیامبر(ص) نقش انگشترشان بوده، آن را بر دست راست می‌کردند تا در دستشویی، حرمت آن نام حفظ شود.
2. این کار نشانه‌ای برای شیعیان شمرده می‌شد که آنان نیز به پیروی از اهل بیت(ع) چنین می‌کردند و شاید بتوان گفت هر دو مورد در این کار تأثیر داشت. امیرمؤمنان(ع) که در موردی در دوران پیامبر(ص) انگشترش را در حال نماز به نیازمندی بخشید، این انگشتر نیز در دست راست او جای داشت.

منابع

1. مقدسی، یدالله، سیره معیشتی معصومان