مرجعیت علمی اهل بیت در تفسیر و علوم قرآنی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث مرجعیت علمی اهل بیت است. مرجعیت علمی اهل بیت از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: مرجعیت علمی اهل بیت در تفسیر و علوم قرآنی - مرجعیت علمی اهل بیت در قرآن - مرجعیت علمی اهل بیت در حدیث - مرجعیت علمی اهل بیت از دیدگاه اهل سنت - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

مرجعیت علمی و دینی بعد از پیامبر اکرم(ص) از مسائلی است که در بین فِرَق اسلامی همواره مورد اختلاف بوده است. پیروان مکتب اهل بیت معتقدند ائمه(ع) با توجه به دارا بودن مقام عصمت و علم لدنی (که در جای خود با براهین عقلی و نقلی اثبات شده است) تنها مرجع علمی بعد از پیامبر اعظم(ص) هستند که برای فهم درست کتاب و سنت باید به ایشان مراجعه کرد برای این ادعا علاوه بر ادله عقلی به آیات و روایاتی استدلال می‌کنند. از جمله آیاتی که به آن استدلال کردند آیه ۴٣ سوره نحل است که در سوره انبیا آیه ٧ با تفاوت اندکی تکرار شده است. خداوند متعال می‌فرماید: ﴿وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ﴾.

واژۀ «اهل»

«أهل‌» به معنای خانواده و خاندان آمده است أَهْلُ الرَّجُلِ در اصل کسانی‌اند که با او در یک خانه زندگی می‌کنند، بعد به طور مجاز به کسانی که آنها را یک نسب جمع می‌کند اهل بیت آن مرد گفته‌اند. اهل مرد، عشیره و اقربای اوست و أهل الامر والیان امرند، اهل خانه، ساکنان آن‌اند و اهل مذهب، عقیده‌مندان آن. اهل در صورتی استعمال می‌شود که میان افراد، پیوند جامعی بوده باشد. به همین جهت در قرآن مجید آمده: ﴿أَهْلِ الْكِتَابِ﴾، ﴿أَهْلُ الْإِنْجِيلِ﴾، ﴿أَهْلَ الْقُرَى﴾، ﴿أَهْلِ الْمَدِينَةِ﴾، ﴿أَهْلَ الْبَيْتِ﴾، ﴿أَهْلَ الذِّكْرِ﴾، ﴿أَهْلِ هَذِهِ الْقَرْيَةِ﴾، ﴿أَهْلِ النَّارِ﴾، ﴿أَهْلُ التَّقْوَى وَأَهْلُ الْمَغْفِرَةِ﴾.

قرآن کریم آنان را که با پیغمبری هم‌عقیده باشند و به او ایمان آورند، اهل او و ذریه او می‌داند و کسانی را که فرزند نسبی وی باشند در صورت ایمان نیاوردن، از اهل او بیرون می‌داند. درباره حضرت نوح(ع) آمده است: نوح بعد از طوفان و غرق شدن پسرش گفت: ﴿رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ﴾؛ یعنی خدایا، پسرم از اهل من است و وعده تو حق است وعده داده بودی که اهل مرا از غرق نجات دهی. پس چرا پسرم غرق شد؟ خدا در جواب فرمود ﴿إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ﴾؛ او حتما از اهل تو نیست. او عمل غیر صالح است. بنابراین، اهل ذکر به کسانی که در مسئله ذکر با یکدیگر اشتراک دارند اطلاق می‌شود.

واژۀ «ذکر‌»

معنای ذکر در لغت عبارت است از حفظ و یادآوری چیزی. راغب اصفهانی می‌گوید: گاهی مراد از ذکر هیئت نفسانی است که شخص به واسطه آن می‌تواند آنچه را از دانایی به دست آورده حفظ کند و آن مانند حفظ است إِلّا آنکه حفظ به اعتبار نگه داشتن و ذکر به اعتبار حاضر کردن آن در ذهن است. و گاهی به حضور شیء در قلب و هکذا به قول اطلاق می‌شود. تذکره به معنای پند دادن و چیزی را به یاد کسی آوردن است. تذکر از باب تفعل به معنای یادآوری است. و یاد کردن، خواه با زبان باشد یا با قلب و هر دو خواه بعد از نسیان باشد یا ادامه حفظ.

مؤلفان العین و لسان العرب نیز این واژه را همانند مفردات تعریف کرده‌اند، اما تعریف راغب اصفهانی جامع‌تر است.

ذکر در اصطلاح قرآن

واژه ذکر در قرآن کریم در معانی مختلفی به کار رفته است:

1. یاد کردن و یادآوری: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا * وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا﴾. در این آیه، بحث از کثرت و کمیت ذکر است؛ چنان‌که باز می‌خوانیم: ﴿فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا﴾. این آیه کیفیت ذکر را یادآوری می‌کند. ﴿وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ﴾. تذکر در این آیات و نظایر آنها به معنای یاد آوری و پند دادن است.
2. معارف الهی: ﴿أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ﴾.
3. قرآن: ﴿إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ﴾.
4. وحی: ﴿أَأُلْقِيَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنَا بَلْ هُوَ كَذَّابٌ أَشِرٌ﴾.
5. رسول خدا(ص): ﴿... قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْرًا * رَسُولًا يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِ اللَّهِ مُبَيِّنَاتٍ لِيُخْرِجَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ...﴾.

واژه «اهل ذکر»

ترکیب «اهل ذکر‌» جز در آیات مذکور (سوره‌های نحل و انبیاء) در قرآن کریم یا اصطلاح اهل لغت نیامده است. از این‌رو، در اینکه مصداق اهل ذکر چه کسانی هستند اختلاف وجود دارد. در اینجا اقوال مفسران را بررسی می‌کنیم.

مصداق اهل ذکر از منظر مفسران

عده‌ای از مفسران، بر اساس سیاق آیات، مصداق اهل ذکر را اهل کتاب می‌دانند، اما در مقابل برخی از مفسران بر اساس تجزیه و تحلیل آیات مذکور و روایات، مصداق آن را اهل بیت پیامبر(ص) می‌دانند و عده‌ای هم مطلق اهل علم را مصداق اهل ذکر معرفی می‌کنند. در اینجا اقوال سه‌گانه فوق را با مستندات آنها بررسی می‌کنیم.

اهل کتاب مصداق اهل ذکرند

عده‌ای از مفسران برآن‌اند که مقصود از اهل ذکر اهل کتاب و بالأخص یهودی‌ها می‌باشند‌؛ زیرا آیه ۴٣ سوره نحل بیانگر کیفیت ارسال رسل و انزال کتب آسمانی است، چون مشرکان معتقد بودند که بشر نمی‌تواند پیامبر باشد: ﴿فَقَالُوا أَبَشَرٌ يَهْدُونَنَا فَكَفَرُوا وَتَوَلَّوْا﴾. ﴿وَقَالُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ﴾.

یا اینکه می‌گفتند: ﴿وَقَالُوا مَالِ هَذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعَامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْوَاقِ لَوْلَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ فَيَكُونَ مَعَهُ نَذِيرًا﴾. خلاصه سخن مشرکان این است که بشر نمی‌تواند پیامبر باشد.

این گروه از مفسران می‌گویند با دقت در سخنان مشرکان و سیاق آیات سوره نحل معلوم می‌شود که رسالت در بشر عادی محقق می‌شود جز اینکه آن بشر مورد وحی الهی قرار می‌گیرد، و رسالت آنان همراه معجزات و بیان معارف الهی است. اگر قبول ندارید، ﴿فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ﴾؛ «از اهل کتاب بپرسید». چرا؟ چون مشرکان با علمای اهل کتاب رابطه صمیمی داشتند و مورد احترام آنان بودند و به برتری آنان ایمان داشتند؛ مخصوصاً با در نظر داشتن اینکه یهودی‌ها دشمن رسول خدا بودند و نبوتش را رد می‌کردند.

از طرف دیگر یهودی‌ها از مشرکان حمایت می‌کردند و می‌گفتند: ﴿وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلَاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا﴾. در بیان علمای اهل سنت کسانی هستند که می‌گویند اهل ذکر یهود و نصاری هستند؛ علمای شیعه نیز این مطلب را آورده‌اند‌.

مفسران شیعه اضافه می‌کنند: اگر ﴿فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ﴾ را به تنهایی در نظر بگیریم، با توجه به اینکه مورد مخصِّص نیست، آیه شریفه قاعده کلی بیان می‌کند که هم سائل و هم مسئول و هم مسئول‌عنه عام است، یعنی هر جاهلی هرچه را نمی‌داند باید از عالم به آن بپرسد. این طایفه از مفسران روایاتی که رسول گرامی اسلام(ص) را ذکر و اهل بیت(ع) را اهل ذکر معرفی می‌کنند یکی از مصادیق آیه می‌دانند و می‌گویند آیه بیانگر قاعده عمومی رجوع جاهل به عالم است.

اشکالات تفسیر اهل ذکر به اهل کتاب

اولاً، اینکه از سیاق آیات کمک گرفته شده که مخاطب در ﴿فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ﴾ مشرکان و منظور از اهل ذکر اهل کتاب هستند، با توجه به محذوراتی که دارد نمی‌تواند حجت باشد. علاوه بر اینکه مواردی در قرآن وجود دارد که آیه در شأن اهل بیت(ع) است اما از سیاق آیه استفاده نمی‌شود مانند آیه تطهیر ﴿إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا﴾؛ و آیه بلاغ: ﴿يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ﴾ و آیه اکمال: ﴿الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا﴾.

با بررسی و دقت در صدر و ذیل آیات شریفه معلوم می‌گردد که این‌گونه آیات جدای از آیات قبل و بعد از خود هستند و خدای متعال به دلیل اهمیت جایگاه اهل بیت(ع) آیات مربوط به آن ذوات مقدسه را به صورت جمله معترضه در جای جای قرآن قرار داده است.

بنابراین، با استناد به سیاق نمی‌توان روایات را کنار گذاشت. چنان‌که امام محمد باقر(ع) می‌فرماید: «إِنَّ الْآيَةَ لَتَكُونُ أَوَّلُهَا فِي شَيْ‏ءٍ وَ آخِرُهَا فِي شَيْ‏ءٍ وَ هُوَ كَلَامٌ مُتَّصِلٌ يُتَصَرَّفُ عَلَى وُجُوهٍ»؛ همانا اول آیه در مورد چیزی است و پایان آیه چیز دیگر و آن کلام متصلی است که بر وجوه مختلف حمل می‌شود.

ثانیاً، خداوند تبارک و تعالی در هیچ آیه‌ای از اهل کتاب به اهل ذکر تعبیر نفرموده است، بلکه در ٢۴ مورد از یهود و نصاری به ﴿أَهْلِ الْكِتَابِ﴾ و در یک مورد به ﴿أَهْلُ الْإِنْجِيلِ﴾ و در یک مورد به ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ هَادُوا﴾ یاد کرده است و در یک مورد فرموده است: ﴿وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُونَ الْفُرْقَانَ وَضِيَاءً وَذِكْرًا لِلْمُتَّقِينَ﴾.

ممکن است گفته شود چون در این آیه شریفه عنوان ذکر بر تورات صادق است، پس یهودی‌ها اهل ذکر هستند. در پاسخ می‌گوییم: ذکر وصفی است که همه کتب آسمانی را می‌توان به آن توصیف کرد و منحصر به تورات نیست، مانند آیه ﴿إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ﴾. چنان‌که بر رسول گرامی اسلام(ص) هم اطلاق می‌شود ﴿قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْرًا * رَسُولًا يَتْلُو...﴾. بنابراین، از مطالعه آیات قرآن به دست می‌آید که خداوند متعال از یهود و نصاری با عنوان ﴿يَا أَهْلَ الْكِتَابِ﴾ و یا ﴿أَهْلُ الْإِنْجِيلِ﴾ و ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ هَادُوا﴾ یاد می‌کند و هرگز از واژگانی چون اهل ذکر که بار ارزشی فراوانی دارند یاد نمی‌کند. ائمه(ع) که عدل قرآن هستند با کسانی که اهل ذکر را به اهل کتاب تفسیر می‌نمودند به شدت مخالفت می‌کردند. نمونه‌هایی از روایات در بخش پایانی مقاله ارائه گردیده است.

ثالثاً، خداوند متعال اهل ذکر را به طور مطلق و بدون هیچ قید و شرطی مرجع علمی قرار داده است. یعنی هرچه اهل ذکر بیان کردند آن را بپذیرید. این پذیرش نسبت به اهل کتاب صحیح نیست زیرا مرجع علمی باید دارای دو شاخصه صدق خبری و صدق مخبری باشد. به شهادت آیات متعدد در قرآن، اهل کتاب فاقد هر دو ویژگی بودند، مانند: ﴿يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ﴾؛ ﴿وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ﴾؛ ﴿وَدَّتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ﴾.

آیا صحیح است که خدای سبحان مشرکان را به کسانی ارجاع دهد که سیره مستمره آنها مشوه جلوه دادن حق و کتمان حق باشد؟! آیا درست است که خدای متعال مشرکان را به کسانی ارجاع دهد که هم ضال و هم مضل بودند؟!

قرآن کریم از اهل کتاب نکوهش کرده است مانند: ﴿وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ﴾؛ ﴿الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقًا مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ﴾؛ ﴿إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ﴾.

کسانی که پیامبر گرامی اسلام را مانند فرزندان خود می‌شناختند و می‌دانستند که فرستاده خداست ولی باز کتمان حق می‌کردند، آیا می‌توانستند مرجع علمی برای مشرکان مکه باشند؟ آنان هرگز نمی‌توانستند گزارشگر صادق باشند. اساساً اهل کتاب منتظر بعثت آخرین فرستاده خداوند بودند، اما با بعثت رسول گرامی اسلام(ص) به ایشان ایمان نیاوردند تنها عاملی که باعث می‌شد مشرکان با اهل کتاب متحد باشند دشمنی با رسول گرامی اسلام(ص) بود نه داوری در بشری بودن انبیا.

ممکن است کسی بگوید در بعضی از آیات قرآن کریم از اهل کتاب به عظمت یاد شده است مانند: ﴿لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ﴾؛ ﴿يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَأُولَئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ﴾؛ ﴿وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ لَا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ﴾؛ ﴿وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ سَاءَ مَا يَعْمَلُونَ﴾.

در جواب می‌گوییم: آیات مذکور در مقام تعریف اهل کتاب در حالی که یهودی یا مسیحی بودند نیست. مراد از ﴿مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ﴾ کسانی‌اند که پیش‌تر یهودی یا مسیحی بوده و اکنون اسلام آورده‌اند، یعنی تعبیر ﴿أَهْلِ الْكِتَابِ﴾ مانند مشتقی است که اِنْقَضَى عَنْهُ الْمَبْدَأُ، نظیر ﴿وَآتُوا الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ...﴾ که اطلاق یتیم بر بالغ کنونی به لحاظ گذشته است. یعنی اینان که دارای اوصاف هشت‌گانه و از صالحان‌اند بیش‌تر اهل کتاب بوده و اکنون اسلام آورده‌اند‌. «اهل کتاب با وصف اهل کتاب نمی‌توانند در زمان بعثت رسول گرامی اسلام صالح باشند چون در هر عصر و زمانی عمل همان معصوم معیار است‌».

پس از بعثت رسول گرامی اسلام(ص) اهل کتاب انسان‌های صالح نبودند، چون طبق شریعت حضرت عمل نمی‌کردند.

اما آیه ۶۶ سوره مائده که برکات آسمانی را منوط به اقامه تورات و انجیل کرده نمی‌تواند بیانگر عظمت اهل کتاب در زمان بعثت رسول گرامی اسلام باشد؛ زیرا اقامه تورات و انجیل وقتی صحیح است که نسخ نشده باشند و با بعثت رسول گرامی اسلام‌(ص) تورات و انجیل نسخ شده است، پس اقامه آن صحیح نیست. این آیه بیانگر اوصاف اهل کتاب قبل از بعثت رسول گرامی اسلام(ص) است. یعنی اگر در آن زمان اقامه تورات و انجیل می‌کردند، خداوند برکات را بر آنها نازل می‌کرد. کما اینکه قرآن کریم می‌فرماید: ﴿وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَلَكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ﴾. این‌گونه آیات می‌فرماید: ایمان و اعمال انسان‌ها در عنایات و الطاف الهی تأثیر دارد. هر قدر ایمان و عمل خالص‌تر باشد، عنایات و توجهات خداوند بیشتر می‌شود. بنابراین، مقصود از اهل ذکر نمی‌تواند اهل کتاب باشد.

مطلق اهل علم اهل ذکرند

اگر آیه ﴿فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ﴾ را جدای از آیات قبل و بعد در نظر بگیریم و بگوییم آیه از سه حیث سائل و مسئول و مسئول‌عنه عام است، محذوری که دارد این است که اگر پرسش از اهل ذکر واجب است اعتماد به جواب نیز باید واجب باشد. اما قبول این مطلب مشکل است. تنها در صورتی می‌توان آیه را به طور مطلق پذیرفت که مسئول معصوم و دارای علم لدنی باشد. برای این امر نیز مصداقی غیر از اهل بیت وجود ندارد و با توجه به روایاتی که درباره جایگاه علمی و دینی اهل بیت داریم، مرجعیت علمی اهل بیت برای پاسخ‌گویی به پرسش‌های دینی قطعی خواهد بود.

اهل ذکر اهل بیت(ع) هستند

عده‌ای از مفسران بر اساس روایات منقول از پیامبر اکرم(ص) و ائمه(ع) مصداق اهل ذکر را اهل بیت می‌دانند.

تعداد روایاتی که در هر یک از کتب روایی شیعه و سنی دراین باره آمده چنین است: بصائر الدرجات ٢٨ روایت؛ اصول کافی ٩ روایت؛ البرهان فی تفسیر القرآن ۲۲ روایت؛ تفسیر نور الثقلین ١٧ روایت؛ تفسیر کنزالدقائق و بحر الغرائب ١۴ روایت؛ بحارالانوار ۶۴ روایت در مجلدات مختلف؛ شواهد التنزیل ٨ روایت؛ وسائل الشیعه ۴٣‌ روایت؛ مناقب الإمام أمیر المؤمنین(ع) سه روایت؛ تفسیر الثعلبی یک روایت نقل کرده‌اند.

مجموع این روایات که از پیامبر اسلام(ص) و ائمه(ع) رسیده، اگر به حد تواتر نرسند، در حدّ استفاضه هستند و می‌توان به آنها اعتماد کرد.

طبقه‌بندی روایات

این نوع روایات که شمار آنها در کتب متعدد حدیثی به ده‌ها عدد می‌رسد، حول چهار محور قابل دسته‌بندی هستند:

1. روایاتی که پیامبر را ذکر و اهل بیت(ع) را اهل ذکر معرفی می‌کند.
2. روایاتی که قرآن را ذکر و اهل بیت(ع) را اهل ذکر معرفی می‌نماید.
3. روایاتی که می‌گوید یهود و نصاری اهل ذکر نیستند.
4. روایاتی که شأن نزول آیه را بیان می‌کنند.

در اینجا نمونه‌هایی از روایات را از منابع حدیثی شیعه و سنی نقل می‌کنیم:

۱. روایاتی که رسول گرامی اسلام را ذکر و ائمه را اهل ذکر معرفی می‌نماید: امام باقر(ع) درباره آیه ﴿فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ﴾ فرمود: «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص) الذِّكْرُ أَنَا وَ الْأَئِمَّةُ أَهْلُ الذِّكْرِ...»؛ ابن کثیر می‌گوید: از امام صادق(ع) درباره ﴿فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ﴾ پرسیدم. «قَالَ: الذِّكْرُ مُحَمَّدٌ(ص) وَ نَحْنُ أَهْلُهُ الْمَسْئُولُونَ. قَالَ: قُلْتُ قَوْلُهُ ﴿وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ وَسَوْفَ تُسْأَلُونَ﴾ قَالَ: إِيَّانَا عَنَى وَ نَحْنُ أَهْلُ الذِّكْرِ وَ نَحْنُ الْمَسْئُولُونَ»؛ از امام باقر(ع) درباره آیه شریفه ﴿فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ﴾ سؤال شد فرمود: «هُمُ الْأَئِمَّةُ مِنْ عِتْرَةِ رَسُولِ اللَّهِ(ص)، وَ تَلَا وَ أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ ذِكْراً رَسُولًا».

روایات فراوانی با این مضمون در منابع شیعه و سنی وارد شده است و ما به همین سه روایت اکتفا کردیم. درباره این نوع روایات، این نکته ادبی مهم است که معرفه بودن خبر، دلیل بر منحصر بودن مبتدا در خبر است. در روایات مذکور جملات این چنین هستند. وقتی رسول خدا(ص) می‌فرماید: «الذِّكْرُ أَنَا»، معنایش این است که من تنها مصداق ذکر هستم.

در «وَ الْأَئِمَّةُ أَهْلُ الذِّكْرِ» باز سخن از حصر و انحصار است، چون اگر پیامبر(ص) می‌خواست فقط بفرماید ائمه هم مانند دیگران اهل ذکر هستند، می‌فرمود: وَ الْأَئِمَّةُ مِنْ أَهْلِ الذِّكْرِ، یعنی اهل ذکر مصادیق فراوانی دارد و یک گروه آن ائمه اطهار می‌باشند و حال آنکه پیامبر فرمود: «وَ الْأَئِمَّةُ أَهْلُ الذِّكْرِ». وقتی امام جعفر صادق(ع) می‌فرماید: «إِيَّانَا عَنَى وَ نَحْنُ أَهْلُ الذِّكْرِ وَ نَحْنُ الْمَسْئُولُونَ» از صدر و ساقه این سخنان گهربار حصر استفاده می‌شود، چون هم سیاق این‌گونه روایات انحصار را بیان می‌کند و هم سیاق کلمات و جملات این‌گونه است.

این تفسیر برای اهل ذکر، با الهام از قرآن کریم است که رسول خدا را ذکر و اهل بیت را اهل ذکر معرفی نموده‌اند. در سوره طلاق آیه ١٠ و ١١ از رسول گرامی اسلام(ص) به ذکر تعبیر شده است.

۲. روایاتی که قرآن را ذکر و ائمه را اهل ذکر معرفی می‌نمایند: از امام صادق‌(ع) درباره آیه ﴿فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ﴾ سؤال شد، فرمود: «الذِّكْرُ الْقُرْآنُ وَ آلُ رَسُولِ اللَّهِ أَهْلُ الذِّكْرِ وَ هُمُ الْمَسْئُولُونَ». همچنین امام جعفر صادق(ع) می‌فرماید: «الْكِتَابُ الذِّكْرُ، وَ أَهْلُهُ آلُ مُحَمَّدٍ(ص)، أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ و جَلَّ بِسُؤَالِهِمْ، و لَمْ يُؤْمَرُوا بِسُؤَالِ الْجُهَّالِ، وَ سَمَّى اللَّهُ عَزَّ و جَلَّ الْقُرْآنَ ذِكْراً، فَقَالَ تَبَارَكَ و تَعَالى‏: ﴿وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ﴾».؛ «أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ رِبْعِيٍّ عَنِ الْفُضَيْلِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ(ع) فِي قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى ﴿وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ وَسَوْفَ تُسْأَلُونَ﴾ قَالَ: الذِّكْرُ الْقُرْآنُ وَ نَحْنُ قَوْمُهُ وَ نَحْنُ الْمَسْئُولُونَ».

در این روایات از کتاب الله به عنوان ذکر یاد شده و فرزندان معصوم حضرت رسول اکرم(ص) به عنوان کسانی که مردم باید به پیشگاه آنها بروند و معارف دینی را از آنها اخذ کنند، اهل ذکر معرفی شده‌اند.

اینکه بعضی روایات پیامبر اکرم(ص) و بعضی از روایات قرآن را ذکر دانسته‌اند با هم منافات ندارد، چون رسول اعظم(ص) و قرآن کریم یادآور خدای متعال هستند و اهل بیت هم اهل رسول اکرم‌(ص) و هم اهل قرآن هستند.

۳. روایاتی که می‌گوید اهل کتاب اهل ذکر نیستند: محمد بن مسلم از امام باقر(ع) نقل می‌کند که از امام باقر(ع) پرسیدم: «إِنَّ مَنْ عِنْدَنَا يَزْعُمُونَ أَنَّ قَوْلَ اللَّهِ ﴿فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ﴾ أَنَّهُمُ الْيَهُودُ وَ النَّصَارَى. فَقَالَ: إِذاً يَدْعُونَكُمْ إِلَى دِينِهِمْ، قَالَ: ثُمَّ قَالَ بِيَدِهِ إِلَى صَدْرِهِ: نَحْنُ أَهْلُ الذِّكْرِ وَ نَحْنُ الْمَسْئُولُونَ، وَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ(ع): الذِّكْرُ الْقُرْآنُ».

در مجلسی که عده‌ای از علما در حضور مأمون عباسی بودند امام رضا(ع) فرمود: «فَنَحْنُ أَهْلُ الذِّكْرِ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ﴿فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ﴾ فَنَحْنُ أَهْلُ الذِّكْرِ فَاسْأَلُونَا إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ فَقَالَتِ الْعُلَمَاءُ: إِنَّمَا عَنَى اللَّهُ بِذَلِكَ الْيَهُودَ وَ النَّصَارَى. فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ(ع) سُبْحَانَ اللَّهِ وَ هَلْ يَجُوزُ ذَلِكَ إِذاً يَدْعُونَّا إِلَى دِينِهِمْ وَ يَقُولُونَ إِنَّهُ أَفْضَلُ مِنْ دِينِ الْإِسْلَامِ؟ فَقَالَ الْمَأْمُونُ: فَهَلْ عِنْدَكَ فِي ذَلِكَ شَرْحٌ بِخِلَافِ مَا قَالُوهُ يَا أَبَا الْحَسَنِ؟ فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ: نَعَمْ، الذِّكْرُ رَسُولُ اللَّهِ وَ نَحْنُ أَهْلُهُ وَ ذَلِكَ بَيِّنٌ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ حَيْثُ يَقُولُ فِي سُورَةِ الطَّلَاقِ ﴿فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ الَّذِينَ آمَنُوا قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْرًا * رَسُولًا يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِ اللَّهِ مُبَيِّنَاتٍ﴾ فَالذِّكْرُ رَسُولُ اللَّهِ(ص) وَ نَحْنُ أَهْلُهُ».

این طایفه از روایات بیانگر این است که ائمه اطهار‌(ع) با طرز تفکری که اهل ذکر را اهل کتاب می‌داند، به شدت مبارزه می‌کردند و در فرصت‌های مناسب، به عبارات مختلف بیان می‌کردند که منظور از اهل الذکر در قرآن کریم آنها هستند.

۴. روایت شأن نزول: دسته آخر روایتی است که شأن نزول آیه را بیان می‌کند: «قَالَ ابْنُ شَهْرِ آشُوبَ نُقِلَ فِي تَفْسِيرِ يُوسُفَ الْقَطَّانِ عَنْ وَكِيعٍ الثَّوْرِيِّ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ إِذْ أَقْبَلَ كَعْبُ بْنُ الْأَشْرَفِ وَ مَالِكِ بْنِ الصَّيْفِيِّ وَ حَيِّ بْنِ أَخْطَبَ، فَقَالُوا: إِنَّ فِي كِتَابِكُمْ ﴿وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ﴾، إِذَا كَانَ سَعَةُ جَنَّةٍ وَاحِدَةٍ كَسَبْعِ سَمَاوَاتٍ وَ سَبْعِ أَرَضِينَ، فَالْجِنَانُ كُلُّهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَيْنَ تَكُونُ؟ فَقَالَ عُمَرُ: لَا أَعْلَمُ، فَبَيْنَمَا هُمْ فِي ذَلِكَ إِذْ دَخَلَ عَلِيٌّ(ع)، فَقَالَ: فِي أَيِّ شَيْ‏ءٍ أَنْتُمْ؟ فَأَلْقَى الْيَهُودُ الْمَسْأَلَةَ عَلَيْهِ، فَقَالَ(ع) لَهُمْ: خَبِّرُونِي أَنَّ النَّهَارَ إِذَا أَقْبَلَ اللَّيْلُ أَيْنَ يَكُونُ وَ اللَّيْلِ إِذَا أَقْبَلَ النَّهَارُ أَيْنَ يَكُونُ؟ قَالُوا لَهُ: فِي عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى يَكُونُ، فَقَالَ عَلِيٌّ(ع): كَذَلِكَ الْجِنَانُ تَكُونُ فِي عِلْمِ اللَّهِ، فَجَاءَ عَلِيٌّ(ع) إِلَى النَّبِيِّ(ص) وَ أَخْبَرَهُ بِذَلِكَ فَنَزَلَ ﴿فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ﴾».

از این روایت چند نکته استفاده می‌شود: اولاً: این روایت دلالت می‌کند که آیه در شأن امیرالمؤمنین(ع) نازل شده است؛ ثانیاً: حضرت علی(ع) را اهل ذکر می‌داند؛ ثالثاً: خطاب در ﴿فَاسْأَلُوا﴾ را مخصوص گروه خاصی مانند مشرکان نکرده است و همه باید معارف را از اهل ذکر بگیرند.

مقدار دلالت حدیث، اثبات اهل ذکر برای امیرالمؤمنین(ع) است و نفی اهل ذکر بودن دیگران را نمی‌کند، اما با اضافه کردن این نوع روایات به بقیهٔ روایات خدشه‌ای به دلالت این روایت وارد نمی‌شود. عده‌ای از علمای شیعه این روایات را حداقل در حد مستفیض می‌دانند.

برخی از علمای اهل سنت با نقل این روایات بر اهمیت آنها صحه گذاشته‌اند.

حافظ محمد بن موسی شیرازی از ابن عباس نقل کرده است، مقصود از اهل ذکر در آیه ﴿فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ﴾ هُوَ مُحَمَّدٌ وَ عَلِيٌّ وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ هُمْ أَهْلُ الذِّكْرِ وَ الْعِلْمِ وَ الْعَقْلِ وَ الْبَيَانِ، وَ هُمْ أَهْلُ بَيْتِ النُّبُوَّةِ وَ مَعْدِنُ الرِّسَالَةِ وَ مُخْتَلَفُ الْمَلَائِكَةِ، وَ اللَّهِ مَا سُمِّيَ الْمُؤْمِنُ مُؤْمِنًا إِلَّا كَرَامَةً لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ.

علامه طبری می‌گوید: «حَدَّثَنَا ابْنُ وَكِيعٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا ابْنُ يَمَانٍ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ جَابِرٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ: ﴿فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ﴾ قَالَ: نَحْنُ أَهْلُ الذِّكْرِ».

علامه ثعلبی نقل می‌کند جابر جعفی گفت: هنگامی که آیۀ ﴿فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ﴾ نازل شد علی(ع) فرمود: «نَحْنُ أَهْلُ الذِّكْرِ». علامه ابن کثیر در تفسیرش از امام جعفر صادق(ع) نقل می‌کند که فرمود: «نَحْنُ أَهْلُ الذِّكْرِ». علامه قطان در تفسیرش روایت کرده که آیه در مورد علی(ع) نازل شده است.

علامه آلوسی از جابر و محمد بن مسلم از امام محمد باقر(ع) نقل کرده است: «اِخْتِصَاصُ أَهْلِ الذِّكْرِ بِأَئِمَّةِ أَهْلِ الْبَيْتِ»؛ «رَوَى ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ(ص) يَقُولُ: إِنَّ الرَّجُلَ لَيُصَلِّي وَ يَصُومُ وَ يَحُجُّ وَ يَعْتَمِرُ وَ إِنَّهُ لَمُنَافِقٌ. قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ بِمَاذَا دَخَلَ عَلَيْهِ النِّفَاقُ؟ قَالَ: يَطْعَنُ عَلَى إِمَامِهِ، وَ إِمَامُهُ مَنْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ: ﴿فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ﴾».

حاکم حسکانی در شواهد التنزیل هشت روایت نقل کرده است که منظور از اهل الذکر، اهل بیت عصمت و طهارت می‌باشند.

از آنچه گذشت، روشن شد تفسیر اهل ذکر به اهل کتاب، گرچه با سیاق آیه سازگار است، دارای اشکالاتی است. اولاً، در هیچ آیه‌ای خداوند متعال اهل کتاب را اهل ذکر نخوانده است؛ ثانیاً، خداوند متعال اهل ذکر را در آیات مذکور به طور مطلق و بدون هیچ قید و شرطی، مرجع علمی قرار داده است. یعنی هرچه اهل ذکر بیان کردند، باید آن را پذیرفت و این پذیرش، نسبت به اهل کتاب صحیح نیست؛ زیرا مرجع علمی باید دارای دو شاخصه صدق خبری و صدق مخبری باشد و به شهادت آیات متعدد در قرآن، اهل کتاب فاقد هر دو ویژگی بودند. همچنین روشن شد آیه ﴿فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ﴾ از سه حیث سائل و مسئول و مسئول‌عنه نمی‌تواند عام باشد؛ زیرا محذورش این است که اعتماد و عمل به پاسخ هر کسی لازم باشد و این حکیمانه نیست. بنابراین، بهترین تفسیر همان است که روایات بیان کردند و آن رجوع به اهل بیت‌(ع) است.

بنابراین، با دقت در آیه ۴٣ سوره نحل مشخص می‌شود که آیه در صدد ارجاع مردم به پیامبر و جانشینان معصوم اوست، و به نحوی مرجعیت علمی اهل بیت(ع) را تأیید می‌کند.

منابع

1. عبدالمحمدی بنچناری، حسین، بررسی تطبیقی دلالت آیه فاسئلوا أهل الذکر بر مرجعیت علمی اهل بیت، دوفصلنامه پژوهش‌های تفسیر تطبیقی