ثواب در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

تفاوت ثواب و [[جزا]] نیز در این است که جزا بر مطلق عوض خیر یا [[شر]]، و ثواب تنها بر عوض خیر اطلاق می‌‌شود<ref>المیزان، ج ۱۶، ص۱۲۲؛ مفردات، ص۶۴، «اجر».</ref> یا در صورت مطلق بودن، چنان که برخی برآن‌اند<ref>مفردات، ص۱۸۰؛ الفروق اللغویه، ص۱۷ - ۱۸؛ نثر طوبی، ص۱۲۰.</ref> استعمال آن در پاداش [[ خیر]] بیشتر است.<ref>مفردات، ص۱۸۰؛ تاج العروس، ج ۱، ص۱۶۸؛ مجمع البحرین، ج ۱، ص۳۳۲.</ref>

==ثواب در قرآن کریم==

#{{متن قرآن| لِقَاءَ رَبِّهِ}} در آیه {{متن قرآن|قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا}}<ref>«بگو: جز این نیست که من هم بشری چون شمایم (جز اینکه) به من وحی می‌شود که خدای شما خدایی یگانه است؛ پس هر کس به لقای پروردگارش امید دارد باید کاری شایسته کند و در پرستش پروردگارش هیچ کس را شریک نسازد» سوره کهف، آیه ۱۱۰.</ref>.<ref>جامع البیان، ج ۱۶، ص۵۰؛ مجمع البیان، ج ۶، ص۳۹۵؛ الدرالمنثور، ج ۴، ص۲۵۵.</ref>

==رابطه [[ثواب]] و عمل==

۱۱. [[جامع البیان]]، ج ۲۰، ص۱۷۵؛ مجمع البیان، ج ۸، ص۲۱.

۱۲. [[نور الثقلین]]، ج ۲، ص۳۰۱؛ بحارالانوار، ج ۷، ص۲۶۰ - ۲۶۱؛ نهج السعاده، ج۴، ص۱۰۷-۱۰۹.

==استحقاقی یا تفضلی بودن ثواب==

عده ای از آن جهت که [[خداوند]] [[بندگان]] را به [[تکالیف]] [[مشقت]] آور [[مکلف]] کرده، [[بنده]] را مستحق دریافت این [[پاداش‌ها]] دانسته (۱) و اعطای پاداش را بر خداوند [[واجب]] دانسته‌اند.(۲) برخی مستند این مدعا را آیاتی دانسته‌اند که اعطای [[پاداش الهی]] را در مقابل [[عمل ]]بنده قرار داده است؛(۳) مانند «فَـ ٔ مِنوا بِاللّهِ و رُسُلِهِ و اِن تُؤمِنوا و تَتَّقوا فَلَکُم اَجرٌ [[عَظیم]]». ([[آل عمران]] / ۳، ۱۷۹) مستند دیگر، تعبیر از «ثواب» به «[[اجرت]]» در این [[آیه]] و [[آیات]] مشابه است و اجرت بر عوض در مقابل عمل اطلاق می‌‌گردد.(۴) برخی نیز استحقاقی بودن پاداش را از آیاتی استفاده کرده‌اند که در دادن پاداش، [[ظلم]] را از خداوند [[نفی]] می‌‌کند؛(۵) مانند «اِنَّ اللّهَ لا یَظـلِمُ مِثقالَ ذَرَّةٍ و اِن تَکُ حَسَنَةً یُضـعِفها» ([[نساء]] / ۴، ۴۰)؛ زیرا هنگامی ظلم محقق می‌‌شود که فردی [[حق]] دیگری را که ادای آن لازم است ندهد.

۹. التبیان، ج ۵، ص۳۶۵؛ مجمع البیان، ج ۵، ص۱۷۹؛ الکشاف، ج ۲، ص۳۴۲.

۱۰. التبیان، ج ۴، ص۳۳۰؛ مجمع البیان، ج ۳، ص۲۵۱؛ نورالبراهین، ج ۲، ص۴۲۵.

==نسبت [[پاداش]] با [[اعمال نیک]]==

[[پاداش عمل]] [[نیک]] در نگاهی کلّی بهتر از خود عمل است: «مَن جاءَ بِالحَسَنَةِ فَلَهُ خَیرٌ مِنها» (نمل / ۲۷، ۸۹؛ [[قصص]] / ۲۸، ۸۴)؛ زیرا اوّلاً عمل، مقدّمه و پاداش، [[غایت]] است و به هر روی غایت از مقدمه بهتر است.(۱) ثانیا براساس [[تفضل]] و منّتِ [[الهی]]،[[ پاداش]] [[کار نیک]] ۱۰ برابر آن است:(۲) «مَن جاءَ بِالحَسَنَةِ فَلَهُ عَشرُ اَمثالِها» (انعام / ۶، ۱۶۰)، بلکه اگر قابلیتی وجود داشته باشد گاه پاداش عمل بیشتر از ۱۰ برابر است،(۳) همان [[طور]] که درباره [[انفاق]] کنندگان در [[راه خدا]] آمده که [[مَثَل]] (انفاق) آنان مَثَل دانه ای است که ۷ خوشه می‌‌رویاند که در هر یک ۱۰۰ دانه وجود دارد و [[خداوند]] برای هرکس که بخواهد آن را چند برابر می‌‌کند: «مَثَلُ الَّذینَ یُنفِقونَ اَمولَهُم فی سَبیلِ اللّهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ اَنبَتَت سَبعَ سَنابِلَ فی کُلِّ سُنـبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ واللّهُ یُضـعِفُ لِمَن یَشاء..». (بقره / ۲، ۲۶۱)؛ نیز درباره [[صابران]] تصریح شده که آنان بدون [[حساب]] پاداش داده می‌‌شوند: «اِنَّما یُوَفَّی الصّـبِرونَ اَجرَهُم بِغَیرِ حِساب» (زمر / ۳۹، ۱۰)؛ همچنین درباره کسانی که با دادن [[قرض الحسنه]] [[مؤمنان]] را در [[جهاد]] با [[دشمنان خدا]] [[تجهیز]] می‌‌کنند،(۴) تأکید شده که [[خداوند]] آنها را به اضعاف کثیره ـ که به هزاران هزار (۵) یا شمارش ناپذیر بودن (۶) [[تفسیر]] شده ـ [[پاداش]] می‌‌دهد: «مَن ذَا الَّذی یُقرِضُ اللّهَ قَرضـًا حَسَنـًا فَیُضـعِفَهُ لَهُ اَضعافـًا کَثیرَة». (بقره / ۲، ۲۴۵) از [[امام صادق]]{{ع}} نقل شده که چون [[آیه]] «مَن جاءَ بِالحَسَنَةِ فَلَهُ خَیرٌ مِنها» (نمل / ۲۷، ۸۹) نازل شد، [[رسول خدا]] {{صل}}[[ پاداش]] بیشتر را [[طلب]] کرد؛ آن گاه خداوند [[پاداش عمل]] [[نیک]] را ۱۰ برابر آن قرار داد (انعام / ۶، ۱۶۰) و چون رسول خدا {{صل}} پاداش بیشتری را‌طلبید، خداوند آیه «... فَیُضـعِفَهُ لَهُ اَضعافـًا کَثیرَة» (بقره / ۲، ۲۴۵) را نازل کرد و «کثیر» نزد [[خدا]] چیزی است که شماره ندارد.(۷) از سفیان ثوری نیز نقل شده که چون آیه ۱۶۰ انعام / ۶، نازل شد رسول خدا {{صل}} گفت: بار خدایا! [[ثواب]] آن را بیفزای؛ آن گاه خداوند آیه ۲۴۵ بقره / ۲ را نازل کرد. [[پیامبر]] عرض کرد: بر این نیز زیاد گردان. خدای متعالی آیه ۲۶۱ بقره / ۲ را فرو فرستاد. پیامبر باز عرضه داشت: بر این نیز بیفزای. خداوند پاداش بدون [[حساب]] را به [[صابران]] [[وعده]] داد. (زمر / ۳۹، ۱۰)(۸) در دو آیه نیز سخن از واگذاری نوع یا اندازه پاداش [[نیکوکاران]] به خواست خود آنان است: «لَهُم ما یَشاءونَ عِندَ رَبِّهِم ذلِکَ جَزاءُ المُحسِنین» (زمر / ۳۹، ۳۴؛ نیز [[شوری]] / ۴۲، ۲۲)؛ همچنین در یک آیه، پاداش[[ شب]] زنده داران، بیرون از محدوده [[آگاهی انسان]] و حتی [[فرشتگان]] دانسته شده است:(۹) «فَلا تَعلَمُ نَفسٌ ما اُخفِیَ لَهُم مِن قُرَّةِ اَعیُنٍ جَزاءً بِما کانوا یَعمَلون». ([[سجده]] / ۳۲، ۱۷)

۷. مجمع البیان، ج ۲، ص۱۳۷؛ الصافی، ج ۱، ص۲۷۳؛ [[نورالثقلین]]، ج ۱، ص۲۴۳.

۸. [[الدرالمنثور]]، ج ۱، ص۳۱۳؛ [[فتح القدیر]]، ج ۱، ص۲۶۳.

==تفاوت [[پاداش‌ها]] و ملاک‌های آن==

۲. التبیان، ج ۹، ص۵۵۱؛ تفسیر قرطبی، ج ۱۷، ص۲۹۹؛ [[بحارالانوار]]، ج ۶۶، ص۱۵۵.

۳. [[وسائل الشیعه]]، ج ۱۲، ص۲۱۴؛ [[مستدرک الوسائل]]، ج ۹، ص۵۲.

===موقعیت و جایگاه خاص===

افرادی که از جایگاه خاص [[اجتماعی]] برخوردارند، از نظر ثواب و نیز [[عقاب]] اعمال با دیگران متفاوت‌اند؛ مثلاً [[اعمال نیک]] و بد [[همسران پیامبر]] به سبب موقعیت ویژه آنان دو برابر [[جزا]] دارد: «مَن یَأتِ مِنکُنَّ بِفـحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ یُضـعَف لَهَا العَذابُ ضِعفَینِ... * و مَن یَقنُت مِنکُنَّ لِلّهِ و رَسولِهِ وتَعمَل صــلِحـًا نُؤتِها اَجرَها مَرَّتَینِ واَعتَدنا لَها رِزقـًا کَریمـا». ([[احزاب]] / ۳۳، ۳۰ - ۳۱) علت این امر، [[الگو]] بودن این افراد و تأثیر [[کردار]] و گفتار آنان در [[هدایت]] یا [[گمراهی]] دیگران است (۱) از این رو آنها باید در انجام [[تکالیف الهی]] اهتمام و [[احتیاط]] بیشتری داشته باشند.(۲) در روایتی [[امام سجاد]]{{ع}} [[اهل بیت]] {{عم}} را به [[حکم]] مزبور سزاوارتر دانسته‌اند.(۳) برخی در بیان دو برابر بودن [[پاداش]] [[زنان پیامبر]] {{صل}} گفته‌اند: یک [[اجر]] به سبب [[اطاعت خدا]] و اجر دیگر به جهت [[طلب]] [[رضایت]] [[پیامبر]] با [[قناعت]] ورزیدن و [[حسن معاشرت]] و... است.(۴)

۲. [[المیزان]]، ج ۱۶، ص۳۰۷ - ۳۰۸.

۳. [[مجمع البیان]]، ج ۸، ص۱۵۳؛ [[نورالثقلین]]، ج ۴، ص۲۶۸؛ [[بحارالانوار]]، ج ۲۲، ص۱۷۵.

===[[سختی]] و [[مشقت]]===

۴. [[مجمع البیان]]، ج ۹، ص۳۸۶؛ فتح القدیر، ج ۵، ص۱۶۸؛ الصافی، ج ۵، ص۱۳۳.

۵. [[عیون]] الحکم، ص۲۱۸؛ [[میزان الحکمه]]، ج ۱، ص۳۵۰.

===[[زمان]] و مکان خاص===

۳. الکافی، ج ۴، ص۵۲۶؛ وسائل الشیعه، ج ۵، ص۲۷۲؛ [[مستدرک الوسائل]]، ج ۳، ص۴۲۱.

۴. [[مسند احمد]]، ج ۱، ص۱۸۴؛ [[تهذیب]]، ج ۶، ص۱۵؛ وسائل الشیعه، ج ۵، ص۲۷۲.

===[[سبقت]] از دیگران===

سبقت گیرندگان در [[ایمان]] و [[اعمال]][[ خیر]] (۱) در پیشگاه [[خدا]] مقرب‌تر و از ثواب [[برتری]] برخوردارند:(۲) «والسّـبِقونَ السّـبِقون * اُولـئِکَ المُقَرَّبون». (واقعه / ۵۶، ۱۰ ـ ۱۱) برخی، از [[آیه]] ۱۰۰ [[توبه]] / ۹ نیز که [[سبقت]] گیرندگان در [[ایمان]] را [[مدح]] می‌‌کند: «والسّـبِقونَ الاَوَّلونَ مِنَ المُهـجِرینَ والاَنصارِ... رَضِیَ اللّهُ عَنهُم و رَضوا عَنهُ واَعَدَّ لَهُم جَنّـتٍ تَجری تَحتَهَا الاَنهـرُ» استفاده کرده‌اند که آنان به سبب سبقت گرفتن از دیگران [[پاداش]] بیشتری دارند؛(۳) همچنین برخی [[مفسران]]، یکی از عوامل پاداش بیشتر [[انفاق]] کنندگان و [[جهاد]] گران قبل از [[فتح مکه]] را که در آیه ۱۰ [[حدید]] / ۵۷ بدان اشاره شده،[[ سبقت]] آنان در انفاق دانسته‌اند.(۴) از منظر [[روایات]] نیز سبقت گیرندگان به ایمان درجه [[برتر]] و [[ثواب]] بیشتری دارند.(۵) به نظر برخی، علت فزونی ثواب اینان باز شدن راه خیر به وسیله آنها و [[پیروی]] دیگران از آنان است،(۶) چنان که در روایتی، [[پیامبر اکرم]] {{صل}} تأسیس کنندگان [[سنت]] [[نیک]] را افزون بر بهره‌مندی از [[پاداش عمل]] خود، [[شریک]] پاداش عمل کنندگان به آن سنت نیز دانسته است.(۷)

۵. [[الکافی]]، ج ۲، ص۴۰؛ [[دعائم الاسلام]]، ج ۱، ص۹؛ بحارالانوار، ج ۶۶، ص۲۸.

۶. احکام القرآن، ج ۳، ص۱۸۸؛ التبیان، ج ۹، ص۴۹۰؛ مجمع البیان، ج ۵، ص۱۱۱.

===[[عقل]]===

در آیاتی از تفاوت پاداش و درجات [[مؤمنان]][[ سخن]] به میان آمده است: «فَضَّلنا بَعضَهُم عَلی بَعضٍ ولَلاءخِرَةُ اَکبَرُ دَرَجـتٍ و اَکبَرُ تَفضیلا». ([[اسراء]] / ۱۷، ۲۱؛ نیز انعام / ۶، ۱۳۲،[[ انفال]] / ۸، ۴) [[پیامبراکرم]] {{صل}} در [[تفسیر آیه]]، فرمود: یکی از عوامل تفاوت درجات و [[ثواب]] [[مؤمنان]] تفاوت [[عقول]] آنان است.(۱) در [[حدیثی]] دیگر از [[پیامبر اکرم]] {{صل}} (۲) و روایتی از [[امام صادق]]{{ع}} (۳) نیز اندازه [[عقل]]، ملاک تفاوت ثواب [[بندگان]] دانسته شده است.

۵. الکاشف، ج ۴، ص۵۵۰.

۶. الصافی، ج ۲، ص۴۳۶؛ [[بحارالانوار]]، ج ۶۷، ص۲۰۴.

===[[اخلاص]] و [[طلب]] [[رضای الهی]]===

[[خداوند]] به کسانی [[پاداش]] می‌‌دهد که [[اعمال نیک]] خود را تنها برای وی انجام دهند:(۱) «بَلی مَن اَسلَمَ وَجهَهُ لِلّهِ... فَلَهُ اَجرُهُ عِندَ رَبِّهِ ولا خَوفٌ عَلَیهِم ولا هُم یَحزَنون» (بقره / ۲، ۱۱۲) و غیر [[خدا]] را در [[اعمال]] خود [[شریک]] نسازند: «فَمَن کانَ یَرجوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلیَعمَل عَمَلاً صــلِحـًا و لایُشرِک بِعِبادَةِ رَبِّهِ اَحَدا». ([[کهف]] / ۱۸، ۱۱۰) مراد از «لِقاءَ رَبِّهِ» به نظر برخی [[ثواب الهی]] است.(۲) در آیاتی دیگر نیز اعطای [[ثواب]] برخی اعمال به اخلاص مشروط شده است: «مَن اَمَرَ بِصَدَقَةٍ اَو مَعروفٍ اَو اِصلـحٍ بَینَ النّاسِ و مَن یَفعَل ذلِکَ ابتِغاءَ مَرضاتِ اللّهِ فَسَوفَ نُؤتیهِ اَجرًا عَظیمـا». ([[نساء]] / ۴، ۱۱۴؛ نیز بقره / ۲، ۲۶۵؛ رعد / ۱۳، ۲۲ ـ ۲۳) این شرط در [[روایات]] نیز آمده است.(۳) بر این اساس، کسی که (مثلاً) برای [[ریا]] [[مال]] خویش را [[انفاق]] می‌‌کند و به خدا و [[روز واپسین]][[ ایمان]] ندارد، پاداشی نخواهد داشت. [[مَثَل]] چنین کسی مَثَل سنگ خارایی است که بر روی آن خاکی نشسته و رگباری به آن رسیده و آن را سخت و صاف بر جای نهاده است: «کَالَّذی یُنفِقُ مالَهُ رِئاءَ النّاس و لا یُؤمِنُ بِاللّهِ والیَومِ الأخِرِ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ صَفوانٍ عَلَیهِ تُرابٌ فَاَصابَهُ وابِلٌ فَتَرَکَهُ صَلدًا» (بقره / ۲، ۲۶۴)؛ برخلاف کسی که مال خویش را جهت طلب رضای الهی[[ انفاق]] می‌‌کند و مَثَل او مَثَل [[باغی]] است که بر فراز تپّه ای قرار دارد که اگر رگباری به آن برسد دو برابر بار می‌‌دهد و اگر رگباری هم نیاید بارانِ ریزی برای آن بس است: «و مَثَلُ الَّذینَ یُنفِقونَ اَمولَهُمُ ابتِغاءَ مَرضاتِ اللّهِ وتَثبیتـًا مِن اَنفُسِهِم کَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبوَةٍ اَصابَها وابِلٌ فَـ ٔ تَت اُکُلَها ضِعفَینِ فَاِن لَم یُصِبها وابِلٌ فَطَـل..».. (بقره / ۲، ۲۶۵) بر اساس روایتی، ریا [[شرک اصغر]] است و [[ثواب]] عمل ریایی به همان کسی واگذار شده که عمل برای او انجام شده است.(۴)

۱. مجمع البیان، ج ۸، ص۳۰۹؛ [[فتح القدیر]]، ج ۴، ص۳۹۷؛ [[المیزان]]، ج ۱۷، ص۱۳۹.

۲. [[تفسیر قمی]]، ج ۲، ص۴۱۱؛ [[نورالثقلین]]، ج ۵، ص۵۳۴؛ بحارالانوار، ج ۸، ص۱۳۵.

===بزرگی و [[عظمت]]===

[[پاداش‌های الهی]] بزرگ: «لَهُم مَغفِرَةٌ واَجرٌ کَبیر» ([[فاطر]] / ۳۵، ۷؛ [[هود]] / ۱۱، ۱۱؛ حدید / ۵۷، ۷) و با عظمت اند: «فَسَوفَ نُؤتیهِ اَجرًا عَظیما» ([[نساء]] / ۴، ۷۴؛ نیز ۹۵، ۱۶۲؛ آل عمران / ۳، ۱۷۲، ۱۷۹)، چنان که براساس [[آیه]] ۱۳۳ آل عمران / ۳ [[خداوند]] به [[نیکوکاران]]، [[بهشتی]] می‌‌دهد که وسعت آن به اندازه [[آسمان‌ها]] و [[زمین]] است: «و سارِعوا اِلی... جَنَّةٍ عَرضُهَا السَّمـوتُ والاَرضُ» و طبق [[روایات]]، کمترین جایگاه هر یک از [[بهشتیان]] به اندازه ۱۰۰۰ (۱) یا ۲۰۰۰ سال (۲) راه و با گنجایش [[پذیرایی]] از همه [[جن]] و انس است.(۳)

۳. [[تفسیر قمی]]، ج ۲، ص۸۲؛ جامع البیان، ج ۲۵، ص۱۲۳؛ الصافی، ج ۳، ص۳۷.

===مصونیت از هر گونه تضییع===

خداوند [[مؤمنان]] [[نیکوکار]] را بر اساس [[قسط و عدل]][[ پاداش]] داده: «لِیَجزِیَ الَّذینَ ءامَنوا و عَمِلوا الصّــلِحـتِ بِالقِسط» ([[یونس]] / ۱۰، ۴)، [[اجر]] کسی را ضایع نمی‌سازد: «اِنَّ اللّهَ لا یُضیعُ اَجرَ المُحسِنین» ([[توبه]] / ۹، ۱۲۰)، بلکه آن را به [[طور]] کامل عطا می‌‌کند: «اِنَّما تُوَفَّونَ اُجُورَکُم یَومَ القِیـمَةِ» ([[آل عمران]] / ۳، ۱۸۵؛ [[نساء]] / ۴، ۱۲۴؛ نحل / ۱۶، ۹۷)، از این رو همه کارهای کوچک و بزرگ [[انسان]] را ثبت می‌‌کند: «و لایُنفِقونَ نَفَقَةً صَغیرَةً و لا کَبیرَةً ولا یَقطَعونَ وادِیـًا اِلاّ کُتِبَ لَهُم لِیَجزِیَهُمُ اللّهُ اَحسَنَ ما کانوا یَعمَلون» (توبه / ۹، ۱۲۱)، حتی اگر به اندازه دانه ای خَرْدَل: «و اِن کانَ مِثقالَ حَبَّةٍ مِن خَردَلٍ اَتَینا بِها وکَفی بِنا حـسِبین» ([[انبیاء]] / ۲۱، ۴۷) یا ذره ای باشد [[پاداش]] آن را دیده: «فَمَن یَعمَل مِثقالَ ذَرَّةٍ خَیرًا یَرَه» ([[زلزله]] / ۹۹، ۷؛ نیز نساء / ۴، ۴۰) و به اندازه اندک گودی پشت هسته خرما (۱) نیز به آنان [[ستم]] نخواهد شد: «و لا یُظلَمونَ نَقیرا». (نساء / ۴، ۱۲۴)

۱. جامع البیان، ج ۵، ص۴۰۱؛ مجمع البیان، ج ۳، ص۱۹۶؛ الصافی، ج ۱، ص۵۰۳.

=== [[پایداری]] و دوام===

[[پاداش الهی]] به [[مؤمنان]] [[نیکوکار]] [[پایدار]] (۱) و جاوید و باقی است:(۲) «الَّذینَ ءامَنوا و عَمِلوا الصّــلِحـتِ لَهُم اَجرٌ غَیرُ مَمنون» (فصّلت / ۴۱، ۸؛ نیز قلم / ۶۸، ۳؛ انشقاق / ۸۴، ۲۵)،«ما عِندَکُم یَنفَدُ و ما عِندَ اللّهِ باقٍ» (نحل / ۱۶، ۹۶)، بلکه پایدارترین [[ثواب]] هاست: «و ما عِندَ اللّهِ خَیرٌ و اَبقی لِلَّذینَ ءامَنوا». ([[شوری]] / ۴۲، ۳۶) البته برخی مراد از «غَیرُ مَمنون» در [[آیات]] یاد شده را (۳) دوری پاداش الهی از [[منت]] یا بدون [[کاستی]] و [[نقص]] بودن آن (۴) دانسته‌اند.

۳. [[تفسیر قمی]]، ج ۲، ص۲۶۲؛ مجمع البیان، ج ۹، ص۸؛ [[المیزان]]، ج ۲۰، ص۲۴۶.

۴. [[جامع البیان]]، ج ۲۴، ص۱۱۷ - ۱۱۸؛ التبیان، ج ۱۰، ص۳۷۶.

===گستردگی و شمول===

[[پاداش‌های الهی]] هرکسی را که [[کار نیک]] کند شامل می‌‌شود؛ مرد باشد یا [[زن]]: «اَنّی لا اُضیعُ عَمَلَ عـمِلٍ مِنکُم مِن ذَکَرٍ اَو اُنثی» ([[آل عمران]] / ۴، ۱۹۵؛ نیز [[احزاب]] / ۳۳، ۳۵)، «لِلرِّجالِ نَصیبٌ مِمَّا اکتَسَبوا ولِلنِّساءِ نَصیبٌ مِمَّا اکتَسَبنَ» ([[نساء]] / ۴، ۳۲) و [[شهرنشین]] باشد یا [[بادیه نشین]]: «ما کانَ لاَِهلِ المَدینَةِ و مَن حَولَهُم مِنَ الاَعرابِ... و لا یَنالونَ مِن عَدُوٍّ نَیلاً اِلاّ کُتِبَ لَهُم... اِنَّ اللّهَ لا یُضیعُ اَجرَ المُحسِنین». ([[توبه]] / ۹، ۱۲۰)

۱۹. [[مستدرک الوسائل]]، ج ۷، ص۲۳۴.

۲۰. همان؛ بحارالانوار، ج ۹۳، ص۱۴۳.

==تنوع [[پاداش]] [[نیکوکاران]]==

۱۰. جامع البیان، ج ۱۴، ص۲۲۳؛ التبیان، ج ۶، ص۴۲۴؛ تفسیر قرطبی، ج ۱۰، ص۱۷۴.

۱۱. المیزان، ج ۱۸، ص۱۷۹.

==[[اهدای ثواب]]==

۲. الحدائق، ج ۴، ص۱۷۷؛ منتهی المطلب، ج ۱، ص۴۶۸.

۳. المجموع، ج ۱۵، ص۵۲۱؛ المغنی، ج ۲، ص۴۲۵؛ الموسوعة الفقهیه، ج ۱۵، ص۵۷.

== منابع ==