نهضتهای پس از عاشورا: تفاوت میان نسخهها
(←منابع) |
برچسب: پیوندهای ابهامزدایی |
||
| خط ۴۰: | خط ۴۰: | ||
=== قیام ابن زبیر === | === قیام ابن زبیر === | ||
{{اصلی|شورش عبدالله بن زبیر}} | {{اصلی|شورش عبدالله بن زبیر}} | ||
[[عبدالله بن زبیر بن عوام]] فردی جاهطلب و ظاهرالصلاح بود و از معدود کسانی بود که با یزید [[بیعت]] نکرده بود؛ همان امری - عدم [[بیعت با یزید]] - که معاویه با تشخیص صحیح خود درباره [[شخصیت]] عبدالله بن زبیر پیش از مرگش در نصیحتی به یزید گوشزد کرده بود: «او ([[ابن زبیر]]) همانند اسب (اسبی که در حال یورتمه رفتن است) و سوسمار است. اگر او را دیدی، میخکوبش کن، مگر اینکه از تو [[صلح]] بخواهد، پس از او بپذیر و تا میتوانی جلوی [[خونریزی]] قومت را بگیر»<ref>طبری، تاریخ الرسل والملوک، ج۵، ص۳۲۲-۳۲۳.</ref> و در جایی دیگر نیز خطاب به یزید پیرامون وی باز هم گفت: «... او کسی است که مانند شیر، آماده حمله به توست و چنان روباه با تو [[نیرنگ]] میکند و اگر فرصتی بیابد، حمله میکند، او عبدالله بن زبیر است. اگر چنین کرد و به او دست یافتی، قطعهقطعهاش کن»<ref>طبری، تاریخ الرسل والملوک، ج۵، ص۳۲۲-۳۲۳.</ref>. | |||
عبدالله بن زبیر پس از مرگ معاویه، اندکی پیش از حرکت [[حسین بن علی]]{{ع}} به سوی [[مکه]]، به این [[شهر]] گریخت و در آنجا سرگرم فعالیتهای سیاسی شد. پس از [[شهادت امام حسین]]{{ع}} چون رقیبی در [[حجاز]] نداشت، طرفدارانی پیدا کرد و خود را [[خلیفه]] خواند. یزید تا آخر عمر نتوانست او را [[شکست]] بدهد و او تا سال ۷۳ همچنان در مکه [[پرچم]] [[حکومت]] را در دست داشت. عبدالله، حجاز، [[عراق]]، [[مصر]] و قسمتی از شرق [[اسلامی]] را [[مطیع]] خود ساخت و قلمرو حکومت [[جانشینان]] یزید تنها به [[شام]] و پارهای از مناطق دیگر محدود شد. بنابراین از سال ۶۱ تا ۷۳ قمری، دو خلیفه در دو منطقه از [[کشور اسلامی]] [[حکمرانی]] میکردند. | |||
با [[اطاعت]] [[مردم]] مکه از [[فرماندهی]] واحد، یعنی عبدالله بن زبیر و پیوستن [[دشمنان]] [[حکومت اموی]]، نظیر خوارج و [[رهبر]] [[شیعی]]، مختار بن ابی عبید ثقفی به او، [[مقاومت]] سختی صورت گرفت<ref>[[فاطمه سادات آقا سید محمد قاری|آقا سید محمد قاری، فاطمه سادات]]، [[سیره امام سجاد در برخورد با سلاطین اموی (مقاله)|سیره امام سجاد در برخورد با سلاطین اموی]]، ص ۱۵۴.</ref>. | |||
در همان روزهایی که سپاه شام [[مسجد الحرام]] را محاصره کرده و با عبدالله بن زبیر میجنگیدند تیری نزد عبدالله بن زبیر از سپاه شام پرتاب شد که بر آن نوشته شده بود: [[یزید بن معاویه]] هلاک شد. پس قدرت ابن زبیر بالا گرفت و همه با او بیعت کردند مگر [[اهل]] [[اردن]]. | |||
بعد از کشته شدن [[مصعب بن زبیر]] مردم عراق با [[عبدالملک بن مروان]] [[بیعت]] کردند و او در ماه [[ذیقعده]] [[سال]] ۷۲ لشکری به سوی مکه گسیل داشت و بعد از نبردی ابن زبیر کشته شد و این جریان در هفدهم [[جمادی الاولی]] [[سال]] ۷۳ اتفاق افتاد<ref>الامامة و السیاسه، ج۲، ص۲۳.</ref>.<ref>[[علی نظری منفرد|نظری منفرد، علی]]، [[نهضتهای پس از عاشورا (کتاب)|نهضتهای پس از عاشورا]]، ص ۲۵۴.</ref> | |||
=== جنبش زید بن علی === | === جنبش زید بن علی === | ||
نسخهٔ ۱۲ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۰۵
 | این مقاله هماکنون در دست ویرایش است.
این برچسب در تاریخ 21 اردیبهشت ۱۴۰۵ توسط کاربر:Bahmani برای جلوگیری از تعارض ویرایشی اینجا گذاشته شده است. اگر بیش از پنج روز از آخرین ویرایش مقاله میگذرد میتوانید برچسب را بردارید. در غیر این صورت، شکیبایی کرده و تغییری در مقاله ایجاد نکنید. |
این مدخل زیرشاخهٔ بحث عاشورا است. نهضتهای پس از عاشورا از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: نهضتهای پس از عاشورا در تاریخ اسلامی - پرسش مرتبط نداردنهضتهای دوران امویان
قیام مردم مدینه
حره به زمین سنگلاخ یا سنگریزهدار میگویند. واقعۀ حرّه، قیام مردم مدینه بر ضدّ حکومت یزید بود. پس از شهادت حسین بن علی (ع)، ظلم و فسق یزید فراگیرتر و آشکارتر شد و مردم فساد دستگاه حاکم و ظلم عمّال او را دیدند و در مدینه، آگاهان از اوضاع، مردم را به زشتکاریهای حکام، آگاه ساختند. والی مدینه در آن زمان، عثمان بن محمد بن ابی سفیان بود. اهل مدینه علیه او شوریدند، او و مروان و دیگر امویان را از مدینه بیرون کردند و با "عبدالله بن حنظله" بیعت کردند. خبر قیام مردم مدینه، با گزارش مروان به گوش یزید رسید. وی سپاهی انبوه را تحت فرمان "مسلم به عقبه" به مدینه گسیل داشت[۱]. مهاجمان در منطقۀ "حرّۀ واقم" فرود آمده، به مدینه تاختند و سه روز به کشتار و غارت پرداخته و به نوامیس مسلمانان تجاوز کردند. مردم به حرم پیامبر (ص) پناه بردند. لشکریان یزید، حرمت حرم را نگه نداشتند و با اسبها به داخل حرم آمدند و مردم را قتل عام کردند. کشتگان این واقعه هزاران نفر بودند. از جمله "عبدالله بن جعفر" نیز در این حادثه شهید شد. واقعۀ حرّه در ۲۸ ذیحجه سال ۶۳ هجری اتفاق افتاد. یزید، دو ماه و نیم پس از این حادثه مرد[۲].
این قیام که به قیام حرّه، حرّۀ واقم، قیام اهل مدینه و... هم معروف است، از پیامدهای حادثۀ عاشورا محسوب میشود و افشاگریهای اهل بیت و اقامۀ عزا در مدینه و انگیزشهای زینب کبری، در بذرپاشی آن مؤثر بوده است[۳].[۴]
نهضت توابین
«توابین» لقب گروهی از شیعیان کوفه است که به خونخواهی شهدای کربلا قیام کردند. سلیمان بن صرد خزاعی را که از اصحاب پیامبر به شمار میرفت و از چهرههای بارز شیعه بود به ریاست برگزیده، در خانه او گرد آمدند و هم پیمان شدند تا دست به قیام علیه امویان بزنند. آغاز تصمیمشان در سال ۶۱ هجری بود، لکن زمان نهضت را در سال ۶۵ هجری قرار دادند. در این مدّت، با جذب افراد به گروه خویش و تهیّه سلاح و فراهم کردن امکانات نهضت، پس از مدّتی سازماندهی مخفیانه، سرانجام با جمعیتی ۴۰۰۰ نفری قیام کردند و با شعار «یا لثارات الحسین»، عازم نخیله شدند تا از آنجا به سوی شام حرکت کنند. شروع قیام آنان را در عصر مروان بن حکم، روز چهارشنبه بیست و دوّم ربیع الثانی گفتهاند[۵].
بر سر تربت سید الشهدا (ع) رفتند و پس از زیارت قبر حسین (ع) و گریهها و نالهها قیام خود را شروع کردند[۶].[۷]
سلیمان و یارانش به سرعت حرکت کردند تا به «عینالورده» رسیدند و در غرب آن مستقر شدند. پس از سه روز سپاه شام به نزدیکی «عین الورده» رسید و بعد از چند روز جنگ و کشته شدن بسیاری از توابین و بازگشت آنان به کوفه خاتمه یافت[۸].
نهضت مختار
مختار فرزند ابوعبید ثقفی در سال اول هجرت متولد شد؛ پدرش ابوعبید از بزرگان اصحاب رسول خدا (ص) و مادر مختار، دومه دختر وهب بن عمر است. مختار مردی شجاع و دارای عقلی وافر و در پاسخ دادن حاضر جواب بود، او دارای خصال پسندیده و بسیار با سخاوت بود و استعدادی داشت که امور را با فراست و زیرکی به آسانی درک میکرد[۹].
از روایات و اخبار استفاده میشود که حرکت و قیام مختار مورد رضایت ائمه (ع) بوده است؛ زیرا اگر قیام او مورد رضایت ائمه (ع) نبود هرگز بر او رحمت نمیفرستادند و از کارهای او به نیکی یاد نمیکردند و از خدا برای او جزای خیر طلب نمینمودند.
مدائنی نقل کرده است که: مختار بن ابی عبید شب چهارشنبه ۱۴ روز مانده به آخر ماه ربیع الآخر سال ۶۶ در کوفه خروج کرد و مردم با او بر چهار چیز بیعت کردند: کتاب خدا؛ سنت رسول خدا (ص)؛ خونخواهی حسین و اهل بیت (ع) و دفاع از ضعیفان[۱۰].
مختار دستور داد در کوفه ندا کنند تا یاران و اصحاب او جمع شوند، و برخی شعار «یالثارات الحسین» سر دادند؛ آنگاه مختار سلاح به تن کرد و ابراهیم بن مالک را برای مقابله با نیروهای عبدالله بن مطیع والی کوفه فرستاد. عبدالله بن مطیع گروه زیادی را برای جلوگیری از ورود آنان به کوفه اعزام کرد و خود خطبه خواند و مردم را ترغیب کرد که برای مقابله با سپاهیان مختار به پا خیزند. اما این تلاشها مؤثر واقع نشد و مختار و سپاهیانش وارد شهر کوفه شدند. عمرو بن حجاج زبیدی با دو هزار سوار سر راه سپاهیان مختار را گرفت و شمر بن ذی الجوشن با دو هزار سوار دیگر برای مقابله با آنان آمدند، ولی نتوانستند از حرکت ابراهیم بن مالک اشتر به سوی دار الاماره جلوگیری کنند. ابراهیم به سپاهیانش فرمان داد که به سوی مقصدی که داشتند یعنی محاصره دار الاماره پیش بروند[۱۱]. ابراهیم همچنان به مقابله و مبارزه با سپاهیان عبدالله بن مطیع ادامه داد و آنان را تار و مار کرد تا به دار الاماره - که عبدالله بن مطیع در آنجا مستقر بود - رسید و آن را محاصره کرد، و سه روز در محاصره سپاه ابراهیم بن مالک اشتر بود.
هنگامی که عدهای از اشراف کوفه فرار کردند، گروهی از آنان نزد مصعب بن زبیر ـ که از طرف برادرش عبدالله بن زبیر امیر عراق بود ـ رفتند و او را ترغیب کردند که با مختار بجنگد. چون این خبر به مختار رسید با سپاهیانش بیرون آمد، پس دو سپاه در «المذار» با یکدیگر روبهرو شدند؛ مختار پس از مدتی جنگیدن کشته شد[۱۲].
قیام ابن زبیر
عبدالله بن زبیر بن عوام فردی جاهطلب و ظاهرالصلاح بود و از معدود کسانی بود که با یزید بیعت نکرده بود؛ همان امری - عدم بیعت با یزید - که معاویه با تشخیص صحیح خود درباره شخصیت عبدالله بن زبیر پیش از مرگش در نصیحتی به یزید گوشزد کرده بود: «او (ابن زبیر) همانند اسب (اسبی که در حال یورتمه رفتن است) و سوسمار است. اگر او را دیدی، میخکوبش کن، مگر اینکه از تو صلح بخواهد، پس از او بپذیر و تا میتوانی جلوی خونریزی قومت را بگیر»[۱۳] و در جایی دیگر نیز خطاب به یزید پیرامون وی باز هم گفت: «... او کسی است که مانند شیر، آماده حمله به توست و چنان روباه با تو نیرنگ میکند و اگر فرصتی بیابد، حمله میکند، او عبدالله بن زبیر است. اگر چنین کرد و به او دست یافتی، قطعهقطعهاش کن»[۱۴].
عبدالله بن زبیر پس از مرگ معاویه، اندکی پیش از حرکت حسین بن علی(ع) به سوی مکه، به این شهر گریخت و در آنجا سرگرم فعالیتهای سیاسی شد. پس از شهادت امام حسین(ع) چون رقیبی در حجاز نداشت، طرفدارانی پیدا کرد و خود را خلیفه خواند. یزید تا آخر عمر نتوانست او را شکست بدهد و او تا سال ۷۳ همچنان در مکه پرچم حکومت را در دست داشت. عبدالله، حجاز، عراق، مصر و قسمتی از شرق اسلامی را مطیع خود ساخت و قلمرو حکومت جانشینان یزید تنها به شام و پارهای از مناطق دیگر محدود شد. بنابراین از سال ۶۱ تا ۷۳ قمری، دو خلیفه در دو منطقه از کشور اسلامی حکمرانی میکردند.
با اطاعت مردم مکه از فرماندهی واحد، یعنی عبدالله بن زبیر و پیوستن دشمنان حکومت اموی، نظیر خوارج و رهبر شیعی، مختار بن ابی عبید ثقفی به او، مقاومت سختی صورت گرفت[۱۵].
در همان روزهایی که سپاه شام مسجد الحرام را محاصره کرده و با عبدالله بن زبیر میجنگیدند تیری نزد عبدالله بن زبیر از سپاه شام پرتاب شد که بر آن نوشته شده بود: یزید بن معاویه هلاک شد. پس قدرت ابن زبیر بالا گرفت و همه با او بیعت کردند مگر اهل اردن.
بعد از کشته شدن مصعب بن زبیر مردم عراق با عبدالملک بن مروان بیعت کردند و او در ماه ذیقعده سال ۷۲ لشکری به سوی مکه گسیل داشت و بعد از نبردی ابن زبیر کشته شد و این جریان در هفدهم جمادی الاولی سال ۷۳ اتفاق افتاد[۱۶].[۱۷]
جنبش زید بن علی
قیام یحیی بن زید
قیام مردم خراسان
یکی از نهضتهایی که با بهرهگیری و استناد به نهضت امام حسین (ع) شکل گرفت و با شعار خونخواهی امام (ع) و زید بن علی و یحیی بن زید آغاز شد، قیام مردم خراسان با هماهنگی عباسیان است که به طور اختصار به آن اشاره میکنیم: در سال ۱۱۸ بکیر بن هامان شخصی را به نام عماد بن یزید به خراسان فرستاد که والی پیروان عباسیان باشد، او به «مرو» رفت و نام «خِداش» بر خود نهاد و مردم را به محمد بن علی بن عبدالله بن عباس دعوت کرد و گروهی از مردم او را اطاعت کرده و از او پیروی نمودند. ابن قتیبه نقل کرده است: شیعیان پس از صلح امام حسن (ع) مخفیانه با محمد بن حنفیه بیعت کردند، محمد بن حنفیه نیز بیعت آنان را پذیرفت و بر شیعیان هر ناحیهای شخصی را تعیین کرد؛ او هنگام وفات، فرزندش عبدالله را جانشین خود کرد. چون این خبر به سلیمان بن عبدالملک رسید او را طلبید و دستور داد در مسیر راه او گروهی بایستند و با آنها آبهای مسمومی بود. سلیمان به او گفت: به من خبر رسیده که شیعه با تو به خلافت بیعت کردند. عبدالله گفت: خبر نادرستی به تو دادهاند. وقتی از نزد سلیمان بیرون آمد هوا گرم و او تشنه بود، پس مردی به او شیر عرضه کرد او از آن شیر خورد و مسموم شد، چون احساس کرد که سم در بدنش اثر گذاشته است به طرف بلدهای به نام «حمیمه»[۱۸] از بلاد «بلقاء» شام رفت، در آنجا گروهی از عباسیان بودند، پس بر محمد بن علی بن عبدالله بن عباس وارد شد و او را از مسموم شدن خود باخبر کرد و به او گفت: امر مردم را پس از خود به تو واگذار میکنم و تلاش کن که خلافت را به دست آوری. او گروهی از شیعه را گواه گرفت، سپس از دنیا رفت.
محمد بن علی بن عبدالله بن عباس همچنان شیعه را به خود دعوت مینمود تا اینکه از دنیا رفت؛ او در هنگام وفات، محمد بن ابراهیم را به عنوان امیر شیعه تعیین کرد و او را پس از پدرش صاحب دعوت قرار داد[۱۹]. در سال ۱۲۷ سلیمان بن کثیر و لاهز بن قریظ و قحطبه به مکه آمدند و با ابراهیم بن محمد ملاقات کرده و بیست هزار دینار و دویست هزار درهم و چیزهای فراوان دیگری به او دادند؛ ابو مسلم نیز با آنان بود. سلیمان به ابراهیم گفت: این شخص (یعنی ابو مسلم) مولای (غلام) شما میباشد. ابراهیم به ابوسلمه نامه نوشت و او را مأمور کرد که امر اصحابش را عهدهدار شود، و برای مردم خراسان نامه نوشت و از آنان خواست که از ابو سلمه اطاعت کنند و امر او را بپذیرند و خمس و سایر اموالی که نزد آنان میباشند به او دهند[۲۰].
زمینه قیام ابو مسلم را چند عامل مهم فراهم کرد که به برخی از آنها اشاره شد مثل این که نصر بن سیار در خراسان قبیله مُضَر را بر قبیله یمان برتری و ترجیح داد و آنان را بر پستهای مهم گماشت و این باعث خشم یمانیها بر او گردید و ...[۲۱].
نهضتهای دوران عباسیان
قیام فرزندان امام حسن(ع)
نهضت محمد بن عبدالله محض
نهضت باخمری
قیام حسین بن علی شهید فخ
نهضت محمد بن ابراهیم و ابوالسرایا
نهضت محمد بن جعفر
منابع
پانویس
- ↑ مروج الذهب، مسعودی، ج۳، ص۶۹.
- ↑ منتهی الآمال، محدث قمی، ج۲، ص۳۵ (چاپ جاویدان)، در حالات امام سجاد (ع).
- ↑ برای تفصیل بیشتر قضیه، ر.ک: «واقعه حرّه در تاریخ»، محمدجواد چنارانی، تاریخ الإسلام، ذهبی، ج۵، حوادث سال ۶۸ هجری.
- ↑ محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، ص ۴۹۳؛ نظری منفرد، علی، نهضتهای پس از عاشورا، ص ۱۶۵ ـ ۱۷۵.
- ↑ انصار الحسین، شمس الدین، ص۲۰۵.
- ↑ ثوره الحسین، شمس الدین، ص۲۶۴.
- ↑ محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، ص۱۳۰.
- ↑ نظری منفرد، علی، نهضتهای پس از عاشورا، ص ۱۸۷ ـ ۲۰۶.
- ↑ مقتل الحسین مقرم، ص۱۴۷.
- ↑ تجارب الامم، ج۲، ص۱۲۴.
- ↑ البدایة والنهایه، ج۸، ص۲۹۱ - ۲۹۵.
- ↑ نظری منفرد، علی، نهضتهای پس از عاشورا، ص۲۰۷ ـ ۲۳۸.
- ↑ طبری، تاریخ الرسل والملوک، ج۵، ص۳۲۲-۳۲۳.
- ↑ طبری، تاریخ الرسل والملوک، ج۵، ص۳۲۲-۳۲۳.
- ↑ آقا سید محمد قاری، فاطمه سادات، سیره امام سجاد در برخورد با سلاطین اموی، ص ۱۵۴.
- ↑ الامامة و السیاسه، ج۲، ص۲۳.
- ↑ نظری منفرد، علی، نهضتهای پس از عاشورا، ص ۲۵۴.
- ↑ نام محلی از توابع عمان در اطراف شام و محل نزول بنی العباس بوده است. (معجم البلدان، ج۲، ص۳۰۷)
- ↑ الامامة و السیاسه، ج۲، ص۱۰۸.
- ↑ کامل ابن اثیر، ج۵، ص۳۳۹.
- ↑ نظری منفرد، علی، نهضتهای پس از عاشورا، ص۳۰۱ ـ ۳۱۳.