آیه اکمال دین
این مدخل زیرشاخهٔ بحث آیات امامت امام علی است. آیه اکمال دین از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: آیه اکمال دین در تفسیر و علوم قرآنی - آیه اکمال دین در حدیث - آیه اکمال دین در کلام اسلامی - آیه اکمال دین در معارف و سیره رضوی - آیه اکمال دین از دیدگاه اهل سنت - پرسش مرتبط نداردآیه اکمال، ﴿حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ذَلِكُمْ فِسْقٌ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ﴾[۱] بخشی از آیه سوم سوره مائده است. این آیه یکی از دلایل شیعه برای اثبات امامت امیرالمؤمنین(ع) است. در این آیه از روزی سخن به میان آمده که چهار امر مهم در آن رخ داده است که عبارتاند از: مأیوس شدن کافران، کامل شدن دین، تکمیل نعمت الهی و پذیرش دین اسلام به عنوان آیین نهایی انسانها. شیعیان بر اساس احادیث اهلبیت(ع) معتقدند، با اعلام جانشینی امیرالمؤمنین(ع) برای پیامبر اکرم(ص) در این روز، این امور محقق گردید.
| آیه اکمال دین | |
|---|---|
 | |
| ترجمه آیه | |
| مشخصات آیه | |
| بخشی از | آیهٔ ۳ سورهٔ مائده از جزء ۶ قرآن کریم |
| نامهای دیگر | آیه اکمال |
| محتوای آیه | |
| شأن نزول آیه | آیه در روز عید غدیر خم و پس از اینکه پیامبر ولایت امیرالمؤمنین(ع) را به مردم ابلاغ کرد، نازل شد. |
| مصادیق برای آیه | امیرالمؤمنین(ع) |
| دلالت آیه |
|
| نتایج آیه | اعلام جانشینی پیامبر |
شأن نزول آیه
از منظر شیعه این آیه بعد از اعلام ولایت امیرالمؤمنین علی(ع) در غدیرخم، نازل شده است. چنانچه امیرالمؤمنین علی(ع) در روایتی فرمودهاند: برای پیامبر(ص) شبه منبری درست کردند و ایشان بالای آن قرار گرفت و من را خواند و بازویم را گرفت و بلند کرد و فرمود: هر کس که من مولای او هستم علی نیز مولای اوست.... خداوند نیز آیه ﴿الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ﴾ را نازل نمود. پس ولایت من نهایت دین و رضایت پروردگار است[۲].[۳]
با این حال اهل سنت در مورد شان نزول این آیه اختلاف دارند، برخی گفتهاند: این آیه روز جمعه، بعد از ظهر روز عرفه در حجة الوداع سال دهم هجرت نازل شد و پیغمبر(ص) سوار بر ناقه عضباء (گوش شکافته) بود[۴]. در مقابل، جمع زیادی از علمای اهل سنت این آیه را در رابطه با اعلام ولایت امیرالمؤمنین علی(ع) ذکر کردهاند که برخی از ایشان از قرن چهارم تا قرن دهم عبارتاند از: ابوجعفر محمد بن جریر الطبری، ابوالحسن علی بن عمر الدارقطنی، ابوحفص ابن شاهین، ابوعبدالله الحاکم النیسابوری، ابوبکر ابن مردویه الاصفهانی و ...[۵].
زمان و مکان نزول آیه
شیعیان معتقدند آیۀ اکمال دین در روز هجده ذی الحجه سال دهم هجری در محلی به نام غدیر خم نازل شده است، اما اهل سنت نزول این آیه را در نهم ذی الحجه (روز عرفه) سال ده هجری میدانند.
تمامی روایاتی که بیانگر نزول آیه در نهم ذی الحجه است به قولی از عمر ابن خطاب برمی گردد زیرا او تنها کسی بود که در زمان خودش معتقد بود آیه اکمال دین در روز عرفۀ نازل شده است، اما علامه امینی در کتاب الغدیر، ۱۶ نفر از بزرگان اهل سنت، مانند: محمد بن جریر طبری، حاکم نیشابوری، حاکم حسکانی، سبط ابن جوزی، ابن کثیر دمشقی، خطیب بغدادی، ابن عساکر و جلالالدین سیوطی یاد میکند که در کتابهایشان، نزول آیۀ اکمال را در روز ۱۸ ذیالحجه میدانند و تمام روایات این عده به چهار نفر از صحابه که مورد تأیید اهل سنت است برمی گردد، صحابهای مانند: ابوسعید خدری، ابوهریره، زید بن ارقم و جابر بن عبدالله انصاری[۶].
از طرفی مصداق الیوم در آیۀ اکمال هم به هیچ وجه نمیتواند روز عرفه باشد، چراکه این روز تناسب زیادی با اکمال دین ندارد، زیرا اگر منظور از اکمال دین در روز عرفه تعلیم مناسک حج و یا بیان تفصیل انواع محرمات گوشتی باشد، در بردارندۀ معنی اکمال دین نیست، چراکه کامل نمودن فرعی از فروع دین (مانند حج و بیان تفصیلی محرمات) نمیتواند به معنی اکمال دین باشد. همچنین با توجه به اینکه پس از نزول آیه هنوز پروندۀ تشریع باز بوده و احکام جدیدی از طرف پیامبر بیان میشد، اعتقاد به کامل شدن دین در روز عرفه منطقی نبوده است، چراکه پس از اکمال دین، بیان تشریع از طرف پیامبر اسلام معنایی ندارد[۷].
شرح مفردات آیه
یاس کفار
طبق آیه همه امید کفار و منافقین به روزی بود که رهبری اسلام ـ یعنی شخص رسول اکرم (ص) ـ در میان نباشد تا بتوانند با به دست گرفتن زمام امور، بر موج اسلامخواهی توده تازه مسلمان و سطحینگر سوار شوند و حرکت اسلامی را به سمتی که با منافع آنان سازگار است هدایت کنند.
یأس و ناامیدی کامل کفار هنگامی محقق میشود که رهبریِ دینی از سوی پروردگار از فرد به نوع و مقام ولایت دینی از شخص به وصف منتقل شود؛ بدین ترتیب در ازمنه بعد، کسی نازلمنزله رسول اکرم (ص) در هدایت امت و حفظ دین از خطر کفار است که متصف به اوصافی خاص باشد. تعیین چنین فردی، اکمال حقیقی دین، به معنای ضمانت بقای آن است.
بدین ترتیب باید گفت که آیه در مقام «تهدید و ارعاب» است و نه فقط ذکر واقع؛ یعنی: «ای مردم، اگر نعمت ولایت را، که اکمال دینتان و اتمام نعمت بر شماست، پاس داشتید، درباره دینتان ترسی از کفار خارجی و داخلی (یعنی منافقین) نداشته باشید و اگر پاسدار آن نباشید، بدانید که نعمت از دست میرود و کفار و منافقین بر شما مسلط میشوند[۸].
اکمال دین
مفسران شیعه و سنی درباره عبارت «أَکمَلْتُ لَکمْ دینَکمْ» (دینتان را برایتان کامل کردم) دیدگاههای متفاوتی دارند[۹]. مفسران شیعه با استناد به روایات اهلبیت، منظور از کاملشدن دین و نعمت را اعلام ولایت و جانشینی حضرت علی(ع) پس از پیامبر(ص) میدانند[۱۰]. مفسرانی همچون علامه طباطبایی با رد دیدگاههای مختلف در تفسیر آیه، معتقدند بهترین تفسیر این است که ناامیدی کفار از نابودی اسلام پس از رحلت پیامبر(ص)، اکمال دین و اتمام نعمت به اعلام جانشینی و ولایت امام علی(ع) تفسیر شود[۱۱].
شیعیان باتوجه به آنکه در آیه، از ناامیدی کافران سخن گفته است، معتقدند احکام شرعی به تنهایی نمیتواند موجب حفظ دین و مأیوسشدن کافران از اسلام شود؛ زیرا ناامیدی کامل کافران زمانی رخ میدهد که خداوند برای سرپرستی، نگهبانی و تدبیر امور دین و ارشاد امت کسی را نصب کند که بتواند جانشین پیامبر بوده و دین را تداوم بخشد. در نتیجه آیه اکمال دین مرتبط به واقعه غدیر (۱۸ ذیالحجه سال ۱۰ق) و اعلام ولایت امام علی(ع) است[۱۲]. همچنین با اعلام احکام شرعی که در این آیه آمده، احکام اسلام کامل نگردید؛ زیرا پس از آن نیز آیاتی دیگر نازل شد که بیانگر احکامی از اسلام بود[۱۳].
نویسنده تفسیر روان جاوید براین باور است که مانعی نيست معتقد باشیم فراز نخستین آيه ۳ سوره مائده هم در همان روز ۱۸ ذی حجه نازل شده باشد و این جمله ﴿الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا﴾ در میان اول و پایان آیه که مربوط به فروع دین و احکام است مانند جمله معترضه است كه به سبب آن اثبات كمال دين در اصول و فروع میشود به گونهای كه ديگر نسخ در آن راه ندارد و مزيدى بر آن متصور نيست و اين دين باقى است تا روز قیامت[۱۴].
مفسران اهلسنت به این دلیل که در آغاز و پایان آیه، احکام شرعی بیان شده است، میگویند مراد از کامل شدن دین، کامل شدن همه احکام شرعی اسلام با نزول این آیه است[۱۵].
تفاوت اکمال و اتمام
مرتضی مطهری متفکر شیعی درباره فرق بین «اکمال» و «اتمام» که در این آیه آمده، مینویسد: «اتمام» در جایی گفته میشود که؛ سازهای قبلا ناقص باشد؛ مانند ساختمان قبل از آنکه همه کارهایش تمام شود، آن را «ناتمام» میگویند. اما اکمال زمانی است که چیزی شاید پیکرهاش درست و تمام باشد، ولی از باب اینکه روح ندارد و آن آثاری که انتظار است، بر آن مترتب نمیشود میگویند کامل نیست. در آیه اکمال، این دستور (یعنی نصب امام علی به امامت) به اعتبار اینکه دستوری از دستورهای دین و جزئی از اجزای آن است، موجب تمام شدن دین شد. باز همین دستور به اعتبار اینکه اگر نمیبود همه دستورهای دیگر ناکامل بود، کمال همه آنها بهشمار میرود؛ زیرا روح دین ولایت و امامت است و اگر انسان ولایت و امامت نداشته باشد اعمالش حکم یک پیکر بدون روح را پیدا میکند[۱۶].
دلالت آیه
قبل از پرداختن به دلالت آیۀ اکمال باید معنی یأس و ناامیدی کافرین از اکمال دین مشخص شود؛ در آیه یأس، به دین ربط داده شده است؛ یعنی کافران از دین مأیوس شدهاند، نه از مسلمانان. عموم مفسران اهل سنت یأس را مربوط به مسلمانان میداند در حالی که یأس به تصریح خود آیه مربوط به دین اسلام است، با این وجود باید دید کافرین در دین اسلام چه ضعفی دیدند که نسبت به آن ضعف امیدوار بودند. شواهد تاریخی نشان میدهد کافرین امیدوار بودند با رحلت رسول خدا (ص) بتوانند دین اسلام را نابود کنند چرا که پیامبر به خاطر نداشتن فرزند پسر جانشینی بعد از خود نداشت و این امر سبب شد کافرینی که لباس نفاق به تن داشتند نسبت به این اتفاق امیدوار و خوشحال باشند.
دلالت بر امامت امام علی (ع)
با ذکر این مقدمه میتوان دریافت دلالت آیه نمیتواند چیزی غیر از اثبات امامت و ولایت امیرالمؤمنین (ع) باشد چراکه توصیف آیه از پیام ابلاغی به یأس کفار، اکمال دین و اتمام نعمت با حمل پیام غدیر، اثبات کنندۀ چیزی غیر از امامت و ولایت امیرالمؤمنین (ع) نخواهد بود.
همچنین از آنجا که هر مکتب، هر اندازه اندیشههای قوی و الهی داشته باشد، به تنهایی نمیتواند خودش را حفظ کند، بلکه باید یک پاسدار حقیقی به نام رهبر در آن جامعه وجود داشته باشد که با معرفت و ایمان والای خود، حافظ و بیان کنندۀ احکام دین باشد و بعد از رسول خدا (ص) در صورتی که حضرت جانشینی بعد از خودش مشخص نکند نه تنها بیان احکام به صورت تام و کامل بیان نمیشود، بلکه تمام دین به سمت نابودی پیش خواهد رفت. باید رهبر و امامی وجود داشته باشد که نگذارد جریان دینی به سمت انحطاط و تباهی کشیده شود. در واقع نقش رهبری در دین، مانند نقش ستون فقرات در بدن است که بدون آن، جز پوستهای از دین ظاهر نخواهد شد. بنابراین این صفات عظیمی که در آیه وجود دارد قطعاً بر اساس امر کلیدی و مهمی بنا شده که تنها فرضیۀ موجود در روزهای آخر عمر پیامبر (ص) همان مسئلۀ امامت و ولایت امیرالمؤمنین (ع) بوده است[۱۷].
این دلالت از نگاه روایات هم تأیید شده است چنانکه رسول خدا (ص) دربارۀ روز غدیر خم فرمود: «غدیر خم برترین عیدهای امّت من است، روزی است که خداوند به من فرمان داد برادرم علی بن ابی طالب را به عنوان علم و نشانهای برای امّتم نصب کنم تا به وسیلۀ او پس از من هدایت شوند و این روزی است که خداوند، دین را در آن کامل ساخت و نعمت را بر امّتم به اتمام رسانید و اسلام را به عنوان دینی برتر برای آنان پسندید»[۱۸].[۱۹]
دلالت بر کامل شدن دین به واسطه ولایت
بر اساس نص آیه مذکور در شریفه ﴿الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ﴾، و با عنایت به اینکه این آیه بنا به روایات صحیحه فراوان از شیعه و سنی، در روز غدیر یعنی روز معرفی امام امیرالمؤمنین(ع) توسط پیامبر اکرم(ص) به خلافت، ولایت و جانشینی آن حضرت نازل شده و با توجه به شواهد فراوان مبنی بر اینکه پیامبراکرم(ص) تا آن روز همه احکام اسلام را بیان نکرده و برخی احکام پس از آن روز نازل شدند [۲۰] میتوان به طور قطع دریافت که دین مبین اسلام به واسطه ولایت و امامت امیرالمؤمنین(ع) کامل شد و به تعبیر دیگر ولایت به منزله اکمال دینی است که خدای متعال از ابتدای خلقت آن را به تدریج و با برانگیختن انبیای خود بر مردم نازل نمود.
دلالت بر الهی بودن نصب امام و حضور دائمی امام در جامعه
با عنایت به نزول آیه اکمال در روز غدیر میگوییم: نصب مقام امامت (در روز غدیر) موجب اکمال و اتمام دین است و اکمال و اتمام دین نیز منحصراً از طریق خداوند ممکن است؛ در نتیجه: نصب مقام امامت منحصرا از جانب خداوند است.
به تعبیر دیگر میتوان با استفاده از نتیجه حاصل از قیاس فوق و نیز ذیل آیه شریفه ﴿وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا﴾ با قیاس دیگری گفت: اگر دین مرضی الهی با تولی به ولایت امام حاضر تحصیل میگردد، بنابراین همیشه باید مقام امامت در جامعه حضور داشته باشد. حال با توجه به ذیل آیه اکمال، مقدمل قضیه ذکر شده ثابت میگردد؛ بنابراین میتوان نتیجه گرفت که همیشه باید امام منصوب خداوند در جامعه حضور داشته باشد[۲۱].
دلالت بر اصل بودن امامت در نظام اعتقادی
بر اساس این آیه خدای متعال میفرماید: امروز به واسطه ولایت و امامت دین شما را کامل و نعمتم را بر شما تمام کردم و راضی شدم که اسلام دین شما باشد. روشن است که تا قبل از نزول آیه مذکور، خدای متعال هنوز دین خود را که به واسطه انبیای قبل به تدریج بر مردم نازل کرده بود، کامل نکرده و نعمت را نیز بر ایشان تمام ننموده بود و اگر چه دین اسلام نسخه کامل شده ادیان قبل و به عنوان ناسخ آنها به شمار میرفت اما هنوز هم دین مورد رضایت خدای متعال نبود تا اینکه به دستور الهی در روز غدیر امام امیرالمؤمنین(ع) به عنوان خلیفه و جانشین پیامبر اسلام(ص) معرفی شده و بر ولایت و امامت آن حضرت بیعت گرفته شد. این در حالی است که بسیاری از احکام الهی تا زمان نزول آیه که آخرین سال حیات زندگی رسول خدا(ص) بود، بر مردم بیان شده بود.
حال اگر اکمال دین اسلام با آن هم جامعیت در احکام،اخلاق و عقائد، تنها به واسطه مسأله امامت و ولایت است و بدون آن خدای متعال از آن دین رضایت ندارد، میتوان به این نتیجه دست یافت که امامت اصلی از اصول آن دین است و مسألهای در این درجه از اهمیت نمیتواند از جمله فروع دین باش[۲۲].
جستارهای وابسته
پرسشهای وابسته
- شأن نزول آیه اکمال چیست؟ (پرسش)
- آیه اکمال دین چگونه بر امامت امام علی دلالت دارد؟ (پرسش)
- آیه اکمال چگونه نصب الهی امام را اثبات میکند؟ (پرسش)
- چرا ساختار آیه اکمال دین به صورت معترضه بیان شده است؟ (پرسش)
- احادیث شأن نزول آیه اکمال دین چند دستهاند؟ (پرسش)
- معنای اکمال دین در آیه ۳ سوره مائده چیست؟ (پرسش)
- مراد از اکمال دین در آیه اکمال چیست؟ (پرسش)
منابع
پانویس
- ↑ «مردار و خون و گوشت خوک و آنچه جز به نام خداوند ذبح شده باشد و مرده با خفگی و مرده با ضربه و مرده با افتادن از بلندی و مرده از شاخ زدن حیوان دیگر و آنچه درندگان نیمخور کرده باشند- جز آن را که (تا زنده است) ذبح کردهاید- و آنچه بر روی سنگهای مقدّس (برای بتها) قربانی شود و آنچه با تیرهای بختآزمایی قسمت کنید (خوردن گوشت همه اینها) بر شما حرام و آنها (همه) گناه است؛ امروز کافران از دین شما نومید شدند پس، از ایشان مهراسید و از من بهراسید! امروز دینتان را کامل و نعمتم را بر شما تمام کردم و اسلام را (به عنوان) آیین شما پسندیدم پس، هر که در قحطی و گرسنگی ناگزیر (از خوردن گوشت حرام) شود بیآنکه گراینده به گناه باشد بیگمان خداوند آمرزندهای بخشاینده است» سوره مائده، آیه ۳.
- ↑ کلینی، کافی، ج۸، ص۲۷.
- ↑ صدوق، محمد بن علی، الامالی، ص۳۵۶، انتشارات کتابخانه اسلامیه، ۱۳۶۲ش.
- ↑ ر.ک: میلانی، سید علی، شرح منهاج الکرامة فی معرفة الامامة، ج۳، ص۳۵۷-۳۵۶.
- ↑ میلانی، سید علی، شرح منهاج الکرامة فی معرفة الامامة، ج۳، ص۳۵۸.
- ↑ ر.ک: مقامی، مهدی، درسنامه امامشناسی، ص۱۲۴.
- ↑ ر.ک: مقامی، مهدی، ولایت و امامت در قرآن، ص۱۴۶-۱۴۸.
- ↑ فیاضبخش و محسنی، ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۴، ص۳۲۳.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۳، ص۲۴۵ ـ ۲۴۶؛ آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۲۳۳ ـ ۲۳۴.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۵، ص۱۷۴-۱۸۱؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۳، ص۲۴۶؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۲۶۳-۲۶۵.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۵، ص۱۷۴-۱۸۱؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۲۶۳-۲۶۵.
- ↑ نگاه کنید به طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۸ق، ج۵، ص۱۷۶.
- ↑ نگاه کنید به طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۸ق، ج۵، ص۱۷۴.
- ↑ ثقفی، روان جاوید، ۱۳۹۸ق، ج۲، ص۱۸۴.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۲۳۳ ـ ۲۳۴؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۲۶۳ ـ ۲۶۴.
- ↑ مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۲۵، ص۱۸۸-۱۸۹
- ↑ ر.ک: قدردان قراملکی، محمد حسن، امامت، ص۲۱۳ - ۲۲۲.
- ↑ «یَوْمُ غَدِیرِ خُمٍّ أَفْضَلُ أَعْیَادِ أُمَّتِی وَ هُوَ الْیَوْمُ الَّذِی أَمَرَنِیَ اللَّهُ تَعَالَی ذِکْرُهُ فِیهِ بِنَصْبِ أَخِی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ عَلَماً لِأُمَّتِی یَهْتَدُونَ بِهِ مِنْ بَعْدِی وَ هُوَ الْیَوْمُ الَّذِی أَکْمَلَ اللَّهُ فِیهِ الدِّینَ وَ أَتَمَّ عَلَی أُمَّتِی فِیهِ النِّعْمَةَ وَ رَضِیَ لَهُمُ الْإِسْلَامَ دِیناً»؛ بحار الانوار، ج ۳۷ ص ۱۰۹.
- ↑ ر.ک: علوی، مهوش السادات، دانشنامه معاصر قرآن کریم، ص ۷۱ - ۷۲.
- ↑ ن.ک: طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۸ق، ج۵، ص۱۷۴
- ↑ فیاضبخش و محسنی، ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۴، ص ۳۴۴.
- ↑ مکاتبه اختصاصی دانشنامه مجازی امامت و ولایت با محمد هادی فرقانی.