پاسخ به شبهات کلامی ج۱ (کتاب)

پاسخ به شبهات کلامی دفتر اول: خداشناسی
از مجموعه	پاسخ به شبهات کلامی
زبان	فارسی
نویسنده	محمد حسن قدردان قراملکی
موضوع	کلام شبهه شبهات
مذهب	شیعه
ناشر	انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی‏‫
محل نشر	تهران، ایران
سال نشر	۱۴۰۲ ش
تعداد صفحه	۴۰۲
شابک	‏۹۷۸-۶۰۰-۱۰۸-۱۲۵-۵
شماره ملی	۹۷۲۳۶۸۲

این کتاب، جلد اول از مجموعهٔ شش جلدی پاسخ به شبهات کلامی است که با زبان فارسی به بررسی و پاسخ‌گویی به شبهات اعتقادی در حوزه‌های خداشناسی، دین و نبوت، پیامبر اسلام(ص)، امامت، معاد و عدل الهی می‌پردازد. این مجموعه اثر محمد حسن قدردان قراملکی می‌باشد و سازمان پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی‏‫‏‫ انتشار آن را به عهده داشته است.

دربارهٔ کتاب

در معرفی این کتاب آمده است: «کتاب حاضر جلد نخست از مجموعۀ "پاسخ به شبهات کلامی" است که به نقل و نقد شبهات متعدد در عرصۀ خداشناسی اختصاص دارد. نگارنده با مطالعه و جست‌وجوی گسترده در آثار مکتوب سنتی و آثار مختلف معاصران منتقد اعم از کتاب، جزوه و سایت‌های اینترنتی و نیز بهره‌گیری از متون دینی ضمن گزارش اجمالی اصل شبهه با رویکردی کلامی، فلسفی، و عرفانی به تحلیل و نقد شبهه پرداخته است. هرچند رویکرد این تحقیق نقد شبهات است، اما نقد آن بدون طرح و اثبات اصل موضوع یعنی وجود خداوند و توحید میسر نخواهد بود، بنابراین نگارنده به اجمال نخست براهین خداشناسی و توحید را اثبات و سپس شبهه‌های مربوط به هر برهان را تحلیل می‌کند».

فهرست کتاب

پیشگفتار

مقدمه

فصل اول: کلیات

1. یکم: ضرورت بحث خداشناسی
   1. پاسخ به غریزه کنجکاوی
   2. لزوم شکر منعم
   3. لزوم دفع خطر و آسیب محتمل
2. دوم: امکان شناخت خدا
3. سوم: عدم ضرورت اقامه برهان برای خداوند
4. چهارم: امکان اثبات خدا
   1. اثبات‌شده
   2. اثبات‌شدنی
   3. اثبات‌ناپذیر
   4. اثبات عدم
5. پنجم: نگاهی به انواع براهین خداشناسی
   1. به اعتبار معرفت (علم حضوری و حصولی)
   2. پیشینی و پسینی
   3. به اعتبار علت و معلول (لمی و آنی)
   4. به اعتبار راه، رونده و هدف
   5. به اعتبار خود راه
   6. تقسیم رایج در فلسفه غرب
6. ششم: مکاتب مختلف در اثبات وجود خدا
   1. مکتب عقلیون
   2. ظاهرگرایان
      1. ابن تیمیه
   3. حسیون و طبیعیون معاصر
      1. اقبال لاهوری
      2. مهدی بازرگان
   4. مکتب شهود و عرفان
      1. تحلیل و بررسی دید دیدگاه عرفا
7. هفتم: دلایل مخالفان براهین فلسفی خداشناسی
   1. خطا‌پذیری معرفت عقلی
      1. تحلیل و بررسی
   2. عدم اثبات خدای ادیان از طریق فلسفه
   3. دلیل نقلی
      1. تحلیل و بررسی

فصل دوم: ادله خداشناسی و نقد شبهات منکران

1. برهان اول: امکان و وجوب
   1. صورت منطقی برهان
   2. اثبات رکن سوم (کذب امکان همه موجودها)
   3. پاسخ چند شبهه
   4. شبهه اول: انکار وجود مجرد (مادی‌گرایی) و نقد آن
   5. نقد و نظر
   6. پاسخ فلسفی
   7. پاسخ نقضی و علمی
      1. نفس و روح انسانی
      2. احضار ارواح
      3. علم و صورت ذهنی
      4. ادراکات فراحسی
   8. شبهه دوم: انکار اصل علیت
      1. نقد و نظر
         1. اصل علیت اصل فطری و پایه
         2. اصل علیت حکم پیشینی و فراحسی
         3. لوازم باطل انکار علیت
   9. شبهه سوم: اختصاص علیت به عالم طبیعت
   10. شبهه چهارم: امکان تبیین جهان با علیت مادی
       1. نقد و نظر
   11. شبهه پنجم: مغالطه نسبت جزء به کل
       1. نقد و نظر
   12. شبهه ششم: مصادره به مطلوب
   13. شبهه هفتم: نیاز خداوند به علت؟!
       1. تحلیل و بررسی
   14. شبهه هشتم: عدم یافتن خدا
       1. نقد و نظر
   15. شبهه نهم: عدم اثبات خدای ادیان و متشخص از طریق فلسفه
       1. نقد و نظر
       2. راه حل تحلیلی و تطبیقی
       3. أخذ یک صفت خاص خداوند
2. برهان دوم: صدیقین
   1. طرح مسأله
   2. تقریر بوعلی سینا
      1. استفاده از امکان در برهان شیخ؟
   3. تقریر صدرالمتألهین
   4. تقریر سبزواری
      1. طریق خُلف
      2. طریق استقامت
      3. وجود حقیقت مرسله و مطلقه
   5. تقریر علامه طباطبایی
      1. توضیح این تقریر
   6. پاسخ چند شبهه
      1. شبهه اول: امتناع اقامه برهان بر وجود خدا به دلیل ماهیت نداشتن
         1. نقد و نظر
      2. شبهه دوم: امتناع اقامه برهان لمی بر وجود خداوند
         1. نقد و نظر
         2. خدا متعالی از علیت
         3. امکان یقین در برهان آنی (علت انحصاری)
         4. امکان برهان شبه لمی (استدلال از ملازمه)
         5. امکان برهان لمی به قرائت خاص (تعمیم علیت)
      3. شبهه سوم: رجوع برهان شبه لمی به انی
         1. توجیه انکار برهان‌ناپذیری وجود خدا توسط فلاسفه
         2. نفی برهان لمی
         3. نفی ایصال به وجود شخصی خداوند
         4. اثبات نیازمندی به علة العلل نه اثبات مستقیم خداوند
3. برهان سوم: حدوث
   1. توضیح چند اصطلاح (حدوث، قدم، دهر و سرمد)
   2. تقریر برهان حدوث
   3. عدم انفکاک حوادث از اجسام
   4. عدم ازلی بودن جسم
   5. حرکت جوهری
   6. تلازم امکان و جسم
   7. تحلیل و بررسی
   8. پاسخ چند شبهه
      1. شبهه اول: نسبت انکار حدوث عالم به فلاسفه
         1. تحلیل و بررسی
         2. تفکیک حدوث ذاتی و زمانی
         3. امکان مناط نیاز نه حدوث
         4. قدم فیض الهی و حدوث مستفیض
      2. شبهه دوم: قدم عالم ماده با استناد به قانون لاوازیه
         1. نقد و نظر
         2. عدم قطعیت قوانین علی
         3. حرکت و تغییر ملاک نیازمندی
         4. امکان ملاک نیازمندی
      3. شبهه سوم: واجب‌الوجود بودن ماده
         1. پاسخ شبهه
      4. شبهه چهارم: بی‌معنایی خلقت از عدم
         1. نقد و نظر
         2. توجیه نظریه خلقت از عدم
         3. خلقت تنزل و تجلی وجود
         4. جوادی آملی
         5. عدم ملازمه جهل و امتناع
4. برهان چهارم: حرکت
   1. حرکت چیست؟
   2. حرکت نیازمند محرک
   3. هم زمانی علت و معلول
   4. نیاز حرکت به فاعل و استحاله تسلسل
   5. تذکار دو نکته
   6. پاسخ چند شبهه
      1. شبهه اول: انکار اصل حرکت
         1. تحلیل و بررسی
      2. شبهه دوم: عدم نیاز حرکت به محرک
         1. نقد و نظر
         2. نیاز به محرک اصل عقلی
         3. تفکیک محرک نخستین و مستمر
         4. اشاره ای به فرضیه‌ها در تبیین محرک
         5. اصل ماند غیر ناظر به محرک نخستین
         6. اصل ماند اصل الفعالی
         7. اصل ابطال‌پذیری قوانین تجربی
         8. حرکت جوهری ملازم با محرک عقلی
      3. شبهه سوم: عدم استحاله تسلسل محرک‌ها
         1. پاسخ شبهه
      4. شبهه چهارم: چگونگی صدور حرکت از محرک مجرد
         1. پاسخ شبهه
      5. شبهه دیگر
5. برهان پنجم: نظم
   1. تعریف و تقریرات «برهان نظم»
      1. نظم هدفمندانه
      2. نظم استحسانی و زیباشناختی
      3. نظم علی و معلولی
   2. توضیح بیشتر نظم هدفمندانه و اقسام آن
      1. نظم هدفمند مورد
      2. نظم هدفمند کلی
         1. ملازمه نظم جهان با وجود غایت
         2. تاثیر متقابل اجزاء جهان
   3. انطباق‌های شش‌گانه جهان و انسان
      1. اشکال ادواردز
      2. اشکال باربور
      3. ارزش معرفتی دلیل نظم
      4. برهان منطقی
      5. دلیل راهنما و مؤید
      6. انکار دلالت نظم
      7. تحلیل رهیافت‌های سه‌گانه
   4. پاسخ چند شبهه
      1. شبهه اول: ابهام در تعریف نظم و دخالت غایت آن
         1. تحلیل و بررسی
      2. شبهه دوم: نظم ایده ذهنی و امر نسبی
         1. نقد و نظر
      3. شبهه سوم: حساب احتمالات
         1. تحلیل و بررسی
      4. تقریر شبهه از سوی بعض معاصران
         1. تحلیل و بررسی
      5. شبهه چهارم: انکار حکم عقل بر ضرورت نیاز نظم به ناظم
         1. اشکالات هیوم و تکرار آنها در بعض جزوات
      6. شبهه پنجم: قیاس به مصنوع بشری
         1. نقد و نظر
      7. شبهه ششم: نظم معلول طبیعت
         1. تحلیل و بررسی
      8. شبهه هفتم: نظم معلول صدفه
         1. تحلیل و بررسی
         2. توجیه نظریه داروین با قانونمندی
      9. شبهه هشتم: نظم معلول انتفاع انسان‌ها
         1. نقد و نظر
      10. شبهه نهم: امکان نسبت نظم به ناظم جوهر مجرد
      11. شبهه دهم: سازگاری نظم با تعدد ناظم و خدا
          1. تحلیل و بررسی
      12. شبهه یازدهم: نیاز خدا به ناظم
      13. شبهه دوازدهم: ناسازگاری بساطت خدا با فاعلیت ذی شعور
      14. شبهه سیزدهم: ماده وجود بسیط و ناظم جهان
      15. شبهه چهاردهم: ناسازگاری شرور با نظم
          1. تحلیل و بررسی
      16. شبهه پانزدهم: وجود شرور ناسازگار با خدای خیرخواه و قادر همه توان
6. برهان ششم: فطرت
   1. تعریف لغوی
   2. معانی اصطلاحی فطرت
   3. طرح مسأله در دین پژوهی
      1. فطرت و انسان
      2. فطرت و دین
      3. فطرت و خداشناسی
      4. تحلیل فطری انگاری خداشناسی
         1. معنای افلاطونی
         2. صرف استعداد و قوه
         3. فطری منطقی (علم حصولی بدیهی)
         4. علم حصولی با استدلال ساده
         5. معرفت شهودی پیشین
         6. علم حضوری (فطرت دل)
   4. آگاهانه یا ناآگاهانه بودن فطرت دل؟
   5. اصالت علم حضوری یا حصولی در خداشناسی؟
   6. ارزیابی و نظریه مختار
   7. ملاک‌های فطرت خداشناسی
   8. دلایل فطری‌انگاری خداشناسی
   9. دلیل اول: امر وجدانی و همگانی
      1. پاسخ چند شبهه
      2. عدم وجود ملاک برای فطری
         1. تحلیل و بررسی
      3. امکان ادعای خلاف آن
         1. تحلیل و بررسی
      4. فردی بودن و فقدان ارزش معرفتی
         1. تحلیل و بررسی
      5. انکار تصدیق عمومی
         1. تحلیل و بررسی
      6. ابهام در قوه و فعلیت
         1. تحلیل و بررسی
      7. عدم استنتاج فطرت از تصدیق عمومی
      8. عدم ملازمه فطرت و صدق
         1. تحلیل و بررسی
   10. دلیل دوم: ضرورت متعلق خارجی برای امیال درونی (امید و محبت)
       1. پاسخ چند شبهه
       2. اتکا به تمثیل
       3. انکار اصل احساس امید و محبت به خدا
       4. کفایت محبوب و قدرت ذهن
       5. انکار فطری بودن امیال درونی
   11. دلیل سوم: راه تنگای شکاکیت (عقل جمعی)
       1. تحلیل و بررسی
   12. دلیل چهارم: ابطال نظریه رقیب
   13. دلیل پنجم: یافته‌های علم روان‌شناسی
   14. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری
7. برهان هفتم: معقولیت (دفع خطر محتمل)
   1. پاسخ چند شبهه
      1. شبهه اول: عدم اطلاع از وضعیت آخرت
         1. تحلیل و بررسی
      2. شبهه دوم: دفع خطر احتمالی با خطر قطعی
         1. تحلیل و بررسی
      3. شبهه سوم: تکافی احتمال خطر کفار با احتمال خطر مؤمنان
         1. تحلیل و بررسی

فصل سوم: دلایل و شبهات ملحدان و نقد آنها

1. شبهه اول: انحصار وجود به وجود مادی
   1. تحلیل و بررسی
2. شبهه دوم: انحصار اثبات وجود و شناخت به حس
   1. تحلیل و بررسی
      1. عدم انحصار شناخت به حس
      2. عقلی بودن ادعای حسیون
      3. عدم معرفت‌زایی شناخت حسی
      4. شناخت خدا از طریق آثار
3. شبهه سوم: بی‌معنایی گزاره‌های غیر حسی (نظریه پوزیتیویستی)
   1. نقد و نظر
4. شبهه چهارم: نقصان معرفت بشری
   1. نقدو نظر
5. شبهه پنجم: انکار وجود محمولی برای خداوند
   1. تحلیل و بررسی
6. شبهه ششم: انکار وجود ضروری خداوند (ضرورت وصف گزاره نه واقعیت)
   1. تحلیل و بررسی
7. شبهه هفتم: ناسازگاری صفات خدا
   1. عدم تناهی خدا
      1. تحلیل و بررسی
   2. بی نهایت بودن صفات
      1. تحلیل و بررسی
8. شبهه هشتم: خدا معلول انگیزه‌های فرد و اجتماعی
   1. تقریر اول: خدا معلول ترس (روان شناسانه ۱)
      1. تحلیل و بررسی
   2. تقریر دوم: خدا معلول جهل (روان شناسانه ۲)
      1. تحلیل و بررسی
   3. تقریر سوم: خدا معلول خرافه و سنت‌های اجتماع (جامعه شناسانه)
      1. تحلیل و بررسی
   4. تقریر چهارم: خدا معلول طبقه بورژوا (رویکرد مارکسیستی)
      1. تحلیل و بررسی
9. شبهه نهم: عدم نیاز به خدا در تبیین جهان (تحدی علم جدید)
   1. تحلیل و بررسی
   2. نقش خداوند در جهان با توجه به نظام علیت
10. شبهه دهم: فقدان دلایل خداشناسی
    1. تحلیل و بررسی

فصل چهارم: پاسخ شبهات توحید

1. مبحث اول: توحید و اقسام آن
   1. توحید ذاتی
   2. توحید صفاتی
   3. توحید افعالی
      1. توحید در خالقیت
      2. توحید ربوبی
      3. توحید در تأثیر اسباب و فواعل
   4. توحید عبادی
   5. اقسام دیگر توحید
2. مبحث دوم: اشاره ای به دلایل توحید
   1. صرف الوجود
   2. تعدد علت محدودیت و نیاز
   3. فطرت
   4. نظم
   5. تقریر دیگر (برهان تمانع)
3. مبحث سوم: نقل و نقد شبهات منکران توحید
   1. شبهه اول: عدم دلالت محدودیت بر نیاز
      1. تحلیل و بررسی
   2. شبهه دوم: سازگاری حاجت با واجب‌الوجود
      1. تحلیل و بررسی
   3. شبهه سوم: سازگاری تعدد خدا با نظم
      1. تحلیل و بررسی
      2. اختلاف ذات دو خدا مقتضی اختلاف افعال
      3. استحاله هماهنگی دو خدا
   4. شبهه چهارم: مسأله شر و دوخدایی (ثنویت)
      1. تحلیل و بررسی
      2. عدم تنافی شر با صفات کمالی الهی
      3. عدم اثبات ثنویت
   5. شبهه پنجم: قاعده الواحد ناسازگار با توحید افعالی
      1. تحلیل و بررسی
   6. شبهه ششم: نظام علیت ناسازگار با توحید افعالی
      1. تحلیل و بررسی
   7. شبهه هفتم: اختیار ناسازگار با توحید افعالی
      1. تحلیل و بررسی
   8. شبهه هشتم: توسل و شفاعت ناسازگار با توحید ربوبی و عبادی
      1. تحلیل و بررسی
   9. شبهه نهم: امر به سجده آدم ناسازگار با توحید عبادی
   10. شبهه دهم: اصل توحید بستر اختلاف و مناقشه
       1. تحلیل و بررسی
   11. شبهه یازدهم: فقدان ادله توحید

فصل پنجم: پاسخ شبهات پیرامون صفات خدا

1. فرق اسم و صفت
2. اسم حقیقی خدا
3. صفات ثبوتی و سلبی
4. صفات ذاتی و فعلی
5. امکان شناخت صفات خدا (دیدگاه‌ها)
   1. تشبیه
   2. تعطیل (تنزیه)
   3. اثبات بدون تشبیه (شناخت اجمالی)
6. پاسخ چند شبهه
   1. شبهه اول: صفات خدا توهم انسان ضعیف
      1. تحلیل و بررسی
   2. شبهه دوم: صفات انفعالی و عرضی خدا
      1. تحلیل و بررسی
      2. توجه به زبان قرآن و دین
      3. خدا وجود مجرد
      4. تحلیل بعضی صفات
      5. انتقام
      6. رضایت و خشم
      7. نسیان و فراموشی
      8. تحلیل و بررسی
      9. حسد
   3. شبهه سوم: نسبت صفات منفی و ناشایست به خدا
      1. کید و مکر
      2. کبر و متکبر
      3. جبار
      4. قاهر و قهار
      5. وارث
      6. استهزاء و تمسخر
   4. شبهه چهارم: صفات مثبت جسمانیت
      1. شنیدن و دیدن «سمیع و بصیر»
      2. رؤیت خدا
      3. کلام خدا
      4. دست خدا
      5. صورت خدا
      6. آمدن خدا
      7. استواء بر عرش
      8. خدا بزرگتر از چه؟ (الله اکبر)
   5. شبهه پنجم: پارادوکس بعض صفات
      1. ناسازگاری صفات رحمت و عذاب
         1. تحلیل و بررسی
      2. هدایت و اضلال
         1. تحلیل و بررسی
      3. علم مطلق خدا و اختیار انسان
      4. علم مطلق خدا و امتحان انسان‌ها
      5. علم مطلق و نسخ آیات
      6. قدرت مطلق و استمداد از انسان‌ها
      7. قدرت مطلق و محالات
      8. قدرت مطلق و و مشکل شرور
         1. تحلیل و بررسی
         2. نیستی‌انگارانه شر
         3. شر لازمه خیر کثیر
         4. شر مبدأ خیرات
         5. شر لازمه تعالی روح انسان
         6. جبران شرور در قیامت
   6. شبهه ششم: اختلاف صفات خدا در ادیان

کتابنامه

فهرست شبهات

فهرست آیات

فهرست روایات

فهرست اشعار

نمایه

دربارهٔ پدیدآورنده

محمد حسن قدردان قراملکی

حجت الاسلام و المسلمین دکتر محمد حسن قدردان قراملکی، (متولد ۱۳۴۴ ش، تبریز)، تحصیلات حوزوی خود را نزد اساتیدی همچون حضرات آیات: جواد تبریزی، جعفر سبحانی و عبدالله جوادی آملی پیگیری کرد. عضوهیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، انجمن عالی حکمت و انجمن مهدویت از جمله فعالیت‌های وی است. او علاوه بر تدریس دروس حوزوی تاکنون چندین جلد کتاب و مقاله به رشته تحریر درآورده است.«امامت»، «آیین خاتم»، «خداشناسی توحیدی»، «خاتمیت و جاودانگى اسلام»، «حکومت دینى از منظر استاد شهید مطهرى»، «حقوق متقابل مردم و حکومت»، «خدا در حکمت و شریعت»، «معجزه در قلمرو عقل و دین»، «جایگاه مصلحت در سیره نظری و عملی معصومان (ع)»، «حدوث و قدم»، «اسلام»، «نقش پیامبر در وحی»، «امامت علی و توجیه‌های مخالفان»، «تحلیلی از وحی و شبهات آن» و «حقیقت وحی تجربه دینی یا عرفانی؟» برخی از این آثار است.

کتاب‌های وابسته

اصل مجموعه

1. پاسخ به شبهات کلامی ج۱ (کتاب)
2. پاسخ به شبهات کلامی ج۲ (کتاب)
3. پاسخ به شبهات کلامی ج۳ (کتاب)
4. پاسخ به شبهات کلامی ج۴ (کتاب)
5. پاسخ به شبهات کلامی ج۵ (کتاب)
6. پاسخ به شبهات کلامی ج۶ (کتاب)