آزادی حقوقی: تفاوت میان نسخه‌ها

اصل آزادی، [[قواعد]] [[حقوقی]] متعددی را در چارچوب حقوق اساسی، حقوق [[اداری]] و [[حقوق مالی]] و حتی حقوق بین‌الملل به وجود می‌آورد. آزادی بیشترین نقش را در شکل‌گیری حقوق عمومی و آزادی‌ها دارد که هرچند بخشی از [[حقوق اسلامی]] است، اما در قالب [[حقوق بشر]] دارای [[تشخص]] و [[استقلال]] خواهد بود<ref>فقه سیاسی، ج۷، ص۹۴-۹۵.</ref>. آزادی مطلق، چیزی جز [[هرج‌ومرج]] و نقض تعهدات [[اجتماعی]] نیست. اصل محدود‌سازی اجتماعی در [[زندگی اجتماعی]] اجتناب‌ناپذیر است. از سوی دیگر آزادی در عرصه‌های [[سیاست]]، [[اقتصاد]]، [[فرهنگی]]، [[اعتقادی]]، [[فکری]] و نیز [[آزادی‌های مدنی]] و غیره از یکدیگر جدا نبوده و متلازم و وابسته‌اند. از این‌رو ارائۀ تعریف دقیق از آزادی کاری بس مشکل و به صورت جامع آن، خارج از [[توانایی]] بیان است. [[رهایی]] از قیود در محدوده [[قانون]] و نیز [[حقوق]] قانونی که از زندگی در حوزه [[حاکمیت]] یک [[حکومت]] متشکل کسب می‌شود، تعاریف دیگری است که برای آزادی ذکر شده‌اند.

[[شرق]] نیز با اعتقاد به [[جبر]] [[تاریخ]] و حاکمیت قوانین دیالکتیکی بر [[جهان]] و انسان، آزادی انسان را در تشدید تضادها و ایجاد شرایط و بالاخره نوعی [[هدایت]] محکوم به قانونمندی‌های دیالکتیکی، منحصر می‌داند.

در این میان [[اسلام]] برای آزادی، [[هویت]] و عامل [[انسانی]] قائل است و انسان را دارای استعدادهای فراوان و تمایلات عالی انسانی می‌داند و همین استعدادها و تمایلات عالی را منشأ آزادی انسان می‌شمارد و آزادی را بر اساس آن چیزی می‌داند که تکامل انسانی انسان را ایجاب می‌کند. [[قرآن]] مسئلۀ آزادی را در قالب [[توحید]] بیان می‌کند و به تقیّد و [[التزام]] [[انسان]] به [[اطاعت فرمان خدا]] که بیانگر راه [[تکامل انسان]] است و [[نفی]] مطلق [[اطاعت غیر خدا]] به هر نوع و هر وسیله که باشد، [[دعوت]] می‌کند.

چهره [[انبیا]] در قرآن به صورت آزادمردانی ترسیم شده که برای رهایی مردمشان از قید و بند [[اسارت]] نمرودها، فرعون‌ها، قیصرها و ابوجهل‌ها تلاش می‌کرده‌اند و هدفشان آزاد‌سازی انسان از زنجیرهای اسارت‌های درونی بوده است<ref>سوره اعراف، آیه ۱۵۷.</ref>.

در [[اسلام]] [[مبارزه]] در راه آزادی با [[جهاد]] قهرآمیز و [[جنگ با دشمنان]] آزادی و ریشه‌کن کردن کسانی که انسان‌ها را به بند می‌کشند، تمام نمی‌شود. [[مسلمان]] به موازات این جهاد باید دست به جهاد بزرگ‌تری بزند که خود را از درون رها کند و زنجیر اسارت را از [[دل]] و [[فکر]] خویش بگلسد و خود را از عبودیت‌ها و [[وابستگی‌ها]] و دلدادگی‌ها آزاد کند. [[هدف انبیا]] [[رهایی]] [[انسان‌ها]] از [[ولایت]] غیر [[خدا]] بود<ref>سوره شعراء، آیه ۲۲.</ref>.

[[آزادی]] در مفهوم [[اسلامی]] از [[تعهد]] [[انسان]] در برابر خدا و [[التزام]] به [[ولایت خدا]] و [[تسلیم]] در برابر [[حاکمیت]] [[تشریعی]] [[الهی]] تفکیک‌ناپذیر است و به همین دلیل معنادار و مبتنی بر [[جهان‌بینی]] و دید [[توحیدی]] عمیقی است. در مفهوم اسلامی آزادی، عنصر [[عقلانی]] به‌طور کامل دخیل است و انسان هرگز نسبت به [[اعمال]] و [[افکار]] غیرعقلانی [[آزاد]] نیست. اسلام در عین اینکه با بیان اصل {{متن قرآن|لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ}}<ref>«در (کار) دین هیچ اکراهی نیست» سوره بقره، آیه ۲۵۶.</ref>، [[احترام]] به [[فکر]] و [[آزادی عقیده]] را بیان می‌کند، ولی هرگز عقایدی را که از راه [[تقلید کورکورانه]] و از راه‌های غیرعقلانی بر انسان‌ها [[تحمیل]] شده، [[تأیید]] نمی‌کند و برای آن احترامی قائل نمی‌شود.

در [[نظام اسلامی]] [[تفتیش]] [[عقاید]] [[ممنوع]] است و هیچ کسی را نمی‌توان به صرف داشتن عقیده‌ای مورد تعرض و [[مؤاخذه]] قرار داد<ref>قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، ۲۳.</ref>. احزاب، جمعیت‌ها، انجمن‌های [[سیاسی]] و صنفی و انجمن‌های [[اسلامی]] یا [[اقلیت‌های دینی]] شناخته‌شده ([[زرتشتیان]]، [[یهودیان]]، [[مسیحیان]]) آزادند، مشروط بر اینکه اصول [[استقلال]]، آزادی، [[وحدت ملی]]، [[موازین اسلامی]] را نقض نکنند. هیچ‌کسی را نمی‌توان از شرکت در این نوع تشکل‌ها منع، یا به شرکت در یکی از آنها مجبور کرد. هیچ‌کس را نمی‌توان از محل اقامت خود [[تبعید]] کرد یا از اقامت در محل مورد علاقه‌اش [[ممنوع]] یا به اقامت در محلی مجبور کرد مگر در مواردی که [[قانون]] مقرر می‌کند.

از دیدگاه [[اسلام]]، آزادی بر اساس آن عنصر و [[حقیقت]] انسانی است که [[تکامل]] انسانی را ایجاب می‌کند و آن چیزی جز استعدادهای ویژۀ انسانی نیست. آزادی به دلیل انسان بودن و [[آمادگی]] تکامل یافتن، حق انسان است و این حق از استعدادهای بیکران انسان ناشی می‌شود. انسان در [[رشد]] این استعدادها، رها شده و [[آزاد]] است و همین تمایلات که از مقولۀ ادراک‌ها و دریافت‌ها و [[اندیشه‌ها]] و صفات [[برتر]] است، منشأ آزادی متعالی انسان هستند. [[انسان]] برای راهیابی به این [[موهبت]] بزرگ، به رزم مداومی در دو [[جبهه]] احتیاج دارد:

# در جبهۀ برون در برابر [[طاغوت‌ها]] و تمامی عواملی که در [[راه خدا]] که راه آزادی [[مردم]] است، سد بسته‌اند.

انسان [[مبارز]] با [[هدایت]] [[وحی]] خدا و توسط [[پیامبران]]، در این دو جبهه تا [[پیروزی]] کامل یعنی رها شدن در [[راه رشد]] و تعالی و [[تکامل]] در مسیر بی‌نهایت تا خدا، تلاش می‌کند. [[قرآن]] فلسفۀ [[بعثت انبیا]] را رهاسازی [[انسان‌ها]] و اراد کردن آنها از همین قید و بندها و اسارت‌ها و بارهای سنگین وابستگی‌های درونی انسان‌ها می‌شمارد<ref>سوره اعراف، آیه ۱۵۷.</ref>.

رابطۀ [[استقلال]] و [[آزادی]] به مثابۀ کلمۀ [[توحید]] است. [[نفی]] معبودها زمینۀ [[اثبات]] [[عبودیت]] خالصانه خداست. تا استقلال نباشد و [[وابستگی]] به نیروهای بازدارنده و سلطه‌های اهریمنی وجود داشته باشد، آزادی وجود نخواهد داشت. [[قرآن]] با تأکید خاصی، اصل استقلال [[جامعۀ اسلامی]] و [[مؤمنان]] را بیان و هر نوع سلطۀ [[بیگانه]] را نفی می‌کند<ref>سوره نساء، آیه ۱۴۱.</ref> و حتی از دلگرم شدن به [[پشتیبانی]] نیروهای [[تجاوزگر]] و غیرتوحیدی [[نهی]] می‌کند<ref>سوره هود، آیه ۱۱۳.</ref> و واگذاری اختیارات و سپردن امتیازات به آنها را که منشأ وابستگی‌هاست و گرایش‌های تند به سمت آنها را، تحت عنوان ولی قرار دادن آنان، سخت [[نکوهش]] کرده و خطرناک می‌شمارد<ref>سوره نساء، آیه ۱۴۴ و آیه ۱۳۹، سوره مائده، آیه ۵۱، سوره توبه، آیه ۲۳.</ref>.

از سوی دیگر آزادی توأم با [[مسئولیت انسان]]، [[حاکمیت]] هدایت‌شده‌ای که [[خداوند]] به [[انسان]] [[تفویض]] کرده و او را بر [[سرنوشت]] خویش [[حاکم]] گردانیده، آزادی و استقلال جامعه‌ای را که بر اساس [[آرمان]] [[سیاسی]]، ملتی همکیش و همفکر، سازمان یافته و به وجود آمده است، ایجاب می‌کند<ref>فقه سیاسی، ج۱، ص۲۳۳-۲۳۵.</ref>.<ref>[[عباس علی عمید زنجانی|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۱ (کتاب)|دانشنامه فقه سیاسی]]، ص۲۲-۲۷.</ref>