منابع علم امام

اين مدخل از زیرشاخه‌های بحث علم امام است. "علم امام" از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:

علم امام در قرآن | علم امام در حدیث | علم امام در نهج البلاغه | علم امام در معارف دعا و زیارات | علم امام در معارف مهدویت

در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل علم امام (پرسش) قابل دسترسی خواهند بود.

بعد از اثبات ضرورت علم و دانایی خاص با توجه به جایگاه و مسؤولیت‌های امام در امر هدایت دینی و رهبری اجتماعی از منظر عقل و نقل، در اینجا به سرچشمه و منابع علوم امامان می‌‌پردازیم. امام و پیشوای امت اسلامی به تناسب جایگاه و شئون و مسؤولیت‌هایی که به عنوان جانشین رسول خدا(ص) دارد، باید واجد علم خاص باشد. حال سوال از منابع این علم است یعنی امام چگونه و از چه راهی علم و دانایی لازم برای هدایت امت اسلامی را به دست می‌‌آورد؟ با توجه به خاتمیت و انقطاع وحی ارسالی این سوال مطرح می‌‌شود که امامان چگونه با انقطاع وحی می‌‌توانند معارف و احکام الهی و مصالح واقعی را برای سوال کنندگان تبیین کنند؟ و ما چگونه می‌‌توانیم از پاسخ آنان علم و یقین به واقع حاصل نماییم؟ با شناخت منابع علم امام این نگرانی برطرف می‌‌گردد و مخاطبان به آرامش و اطمینان خواهند رسید.

مقدمه

امام از حوادث گذشته و آینده و از تمام مسایل شرعی، حتی جریمه یک خراش مختصر آگاه است و به قول امام موسی بن جعفر(ع):"سوگند به خداوند! حقایقی به ما اعطا شده است که به سلیمان داده شده و نه به هیچ یک از افراد جامعه بشر" . اکنون باید دید امام از چه راهی علوم اولین و آخرین را به دست می‌آورد؟ از راه الهام الهی به قلب مبارک او یا از راه تورات از طریق امام قبلی و پیامبر یا با مراجعه به کتب پیشینیان از انبیاء و رسل که نزد او است یا از طریق تحدیث و سخن گفتن فرشته با امام یا از راه تفسیر قرآن که در آن بیان همه چیز آمده است یا از طریق دیگر؟ پاسخ این است که تمام موارد فوق صحیح است.

منابع علم امامان

• امام برای انجام مسؤولیت‌های مهم هدایت و راهنمایی در جهات مختلف مرجعیت علمی و سیاسی باید دارای پشتوانه قابل قبول و مورد اعتماد باشد. این پشتوانه‌ها و به عبارت دیگر منابع علم امام به این شرح می‌‌باشند:

آگاهی کامل از قرآن

• این دانش به گونه‌ای است که شامل ظاهر و باطن و تفسیر و تاویل و محکم و متشابه و ناسخ و منسوخ قرآن می‌‌باشد. درباره آگاهی کامل امامان و پیشوایان الهی به کتاب الله تعالی، به آیاتی از قرآن مجید- که به علم و دانایی ویژه برای امام اشاره دارد- استناد شده است؛ به چند مورد توجه می‌‌دهیم:
• آیه کریمه ﴿وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ﴾. از این آیه به خوبی روشن می‌‌شود کسی وجود دارد که تمام علم کتاب نزد او است زیرا "علم کتاب" به صورت مطلق آمده است و شامل تمام علوم مربوط به کتاب الهی می‌‌شود.
• در آیه دیگر آمده: ﴿قَالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ﴾ بین "علم کتاب" و "علم من الکتاب" فرق است و در روایات به این تفاوت تنبیه داده شده است.
• قرطبی در تفسیر این آیه به نقل از عبدالله بن عطاء می‌‌نویسد: خدمت امام باقر عرضه داشتم برخی می‌‌پندارند ﴿الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ﴾ عبدالله بن سلام است. امام باقر(ع) فرمود: مصداق آیه علی بن ابی طالب است. این سخن را محمد بن حنفیه نیز گفته است. و نیز قندوزی حنفی از ثعلبی و ابن مغازلی از عبدالله بن عطا نقل می‌‌کند: با امام محمد باقر(ع) در مسجد بودم فرزند عبدالله بن سلام را دیدم، گفتم این فرزند کسی است که علم الکتاب نزد اوست، فرمود: این آیه درباره علی بن ابی طالب(ع) است. حاکم حسکانی و قندوزی در روایات دیگری از عطیه عوفی از ابوسعید خدری نقل می‌‌کنند که از پیامبر اکرم(ص) از آیه ﴿الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ﴾ سؤال کرد، فرمود: او وزیر برادرم سلیمان بن داود بود سپس از آیه الگو:متن قرآن قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ پرسید، فرمود: «ذَاكَ أَخِي عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ». و نیز قندوزی در روایت دیگری از ابن عباس نقل می‌‌کند: «﴿وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ﴾ إنّمَا هُوَ عَلِيٌّ لَقَدْ كَانَ عَالِماً بِالتَّفْسِيرِ وَ التَّأْوِيلِ وَ النَّاسِخِ وَ الْمَنْسُوخِ». کسی که علم کتاب نزد او است فقط علی(ع) است او عالم به تفسیر قرآن و تأویل آن و ناسخ و منسوخ آن است.
• ﴿وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ﴾. در تفسیر آیه کریمه از امام صادق(ع) نقل شده: «الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْأَئِمَّةُ مِنْ بَعْدِهِ(ع)». در حدیث دیگری از همان امام آمده است که فرمود: «نَحْنُ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ وَ نَحْنُ نَعْلَمُ تَأْوِيلَه». و نیز در حدیث دیگری می‌‌خوانیم: رسول خدا(ص) برترین راسخان در علم بود؛ خداوند عزوجل تمام آن چه را بر او نازل کرد از تنزیل و تأویل به او تعلیم داد و ممکن نیست خداوند چیزی بر او نازل کند و تأویل و تفسیرش را به او نیازموزد در حالی که اوصیاء پیامبر(ص) بعد از او تمام آن را بدانند.
• در آیه ۴۹ سوره عنکبوت می‌‌خوانیم: ﴿بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ﴾ و در روایات بسیاری از اهل بیت(ع) دیده می‌‌شود که عنوان ﴿الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ﴾ در این آیه به امامان(ع) تفسیر شده است.
• بر اساس روایات امامیه علم به قرآن به طور کامل تنها در اختیار ائمه معصوم(ع) و اوصیای رسول خدا(ص) نهاده شده است. امام باقر(ع) فرمودند: «مَا يَسْتَطِيعُ أَحَدٌ أَنْ يَدَّعِيَ أَنَّ عِنْدَهُ جَمِيعَ الْقُرْآنِ كُلِّهِ ظَاهِرِهِ وَ بَاطِنِهِ غَيْرُ الْأَوْصِيَاءِ».
• امام صادق(ع) می‌فرماید: "به خدا که من کتاب خدا را از آغاز تا پایانش می‌دانم، چنان‌که گوئی در کف دست من است. در قرآن خبر آسمان و خبر زمین و خبر گذشته و خبر آینده است. خدای عزّوجل فرماید: بیان هر چیز در آن است".

وارثت از پیامبر(ص)

• به این معنی که پیامبر اکرم(ص) تمام معارف و شرایع اسلام را به علی(ع) آموخت و طبق بعضی از روایات علی(ع) آن معارف را با خط خود در کتابی نوشت و این علم و آگاهی نسل بعد از نسل به فرزندان علی(ع) یعنی امامان معصوم(ع) رسید.
• ابوبصیر می‌‌گوید که از امام صادق(ع) پرسیدم که پیروان شما می‌‌گوید رسول خدا(ص) یک باب از علم به علی(ع) آموخت که از آن هزار باب گشوده شد امام فرمود: «عَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ(ص) عَلِيّاً(ع) أَلْفَ بَابٍ يُفْتَحُ مِنْ كُلِّ بَابٍ أَلْفُ بَابٍ».
• از امام علی(ع) روایت شده: «فَمَا نَزَلَتْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ(ص) آيَةٌ مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا أَقْرَأَنِيهَا وَ أَمْلَاهَا عَلَيَ فَكَتَبْتُهَا بِخَطِّي وَ عَلَّمَنِي تَأْوِيلَهَا وَ تَفْسِيرَهَا وَ نَاسِخَهَا وَ مَنْسُوخَهَا وَ مُحْكَمَهَا وَ مُتَشَابِهَهَا وَ خَاصَّهَا وَ عَامَّهَا وَ دَعَا اللَّهَ أَنْ يُعْطِيَنِي فَهْمَهَا وَ حِفْظَهَا فَمَا نَسِيتُ آيَةً مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَ لَا عِلْماً أَمْلَاهُ عَلَيَّ وَ كَتَبْتُهُ مُنْذُ دَعَا اللَّهَ لِي بِمَا دَعَا».
• شایان توجه است که در مورد حدیث معروف "باب مدینه العلم" که پیامبر اکرم(ص) فرمودند: « أَنَا مَدِينَةُ الْعِلْمِ وَ عَلِيٌّ بَابُهَا»، نقل‌های فراوانی در معروف‌ترین کتب اهل سنت و شیعه وارد شده است. در روایات متعددی نیز می‌‌خوانیم که امامان اهل بیت(ع) می‌‌فرمودند: آنچه ما نقل می‌‌کنیم همه را می‌‌توانید از پیامبر(ص) نقل کنید، چرا که ما همه اینها را به وسیله اجداد خود از پیامبر(ص) شنیده‌ایم.
• یکی از یاران امام صادق(ع) از آن حضرت پرسید: ما گاهی حدیثی را از شما می‌‌شنویم، سپس شک می‌‌کنیم که از شما شنیده بودیم یا از پدرتان؟ امام(ع) فرمود: «مَا سَمِعْتَهُ مِنِّي فَارْوِهِ عَنْ أَبِي وَ مَا سَمِعْتَهُ مِنِّي فَارْوِهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ(ص)».
• امام صادق(ع) در حدیث دیگر می‌‌فرماید: «حَدِيثِي حَدِيثُ أَبِي وَ حَدِيثُ أَبِي حَدِيثُ جَدِّي وَ حَدِيثُ جَدِّي حَدِيثُ الْحُسَيْنِ وَ حَدِيثُ الْحُسَيْنِ حَدِيثُ الْحَسَنِ وَ حَدِيثُ الْحَسَنِ حَدِيثُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ(ع) وَ حَدِيثُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ حَدِيثُ رَسُولِ اللَّهِ(ص) وَ حَدِيثُ رَسُولِ اللَّهِ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ».
• امام علی(ع) می‌فرماید: "همانا رسول خدا(ص) هزار باب به من از حلال و حرام و آنچه شده است، تا روز قیامت بیاموخت که از هر بابش هزار باب گشوده می‌شد (این هزار هزار باب) تا آن پایه که دانش سررسیدن مرگ‌ها و بلاها و مطالب حق را فرا گرفتم"
• امام صادق(ع) می‌فرماید: "جانشین امام، در دقیقه پایانی که از روح امام باقی مانده، به علم امام پیشین از خود آگاه می‌شود".
• تصدیق رسول خدا(ص): امیرالمؤمنین در علم به مقامی رسید که پیامبر آن را ستود و فرمود: "دانش گوارایت باد ای ابوالحسن! علم را مانند آب نوشیدی". همچنین فرمود: "من شهر علم هستم و علی دروازه آن، هر کس جویای دانش است باید از درش وارد شود".
• رسول خدا با آگاهی از نیازهای علمی آینده جامعه اسلامی، علوم خود را به کسی سپرد که پاسخ‌گوی نیازهای امّت باشد. ابن‌عباس می‌گوید که رسول خدا(ص) می‌فرمود: "وقتی برای راز و نیاز با پروردگار آماده شدم، او با من سخن گفت و مناجات کرد، هر آنچه از جانب خداوند بزرگ آموختم، به علی تعلیم دادم، پس علی دروازه علم من است".
• تصدیق پیامبر را نسبت به علم سرشار امیرالمؤمنین، امام حسین بن علی(ع) این‌گونه نقل می‌فرماید: "وقتی آیه ﴿وَکُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْنَاهُ فِی إِمَامٍ مُبِین﴾ نازل شد، اصحاب از پیامبر خدا(ص) پرسیدند: مقصود از امام مبین تورات است یا انجیل یا قرآن؟ فرمود: هیچ‌ کدام، سپس متوجّه پدرم شد و بیان داشت: این امامی است که خداوند مخزن وجودش را از دانش و علوم سرشار کرده است".

ارتباط با فرشتگان و روح القدس

• از منابع علم امامان ارتباط آنها با فرشتگان است. البته نه به این معنی که آنها در زمره انبیاء بودند چرا که می‌‌دانیم با وفات پیامبر اسلام(ص) وحی رسالی پایان یافت بلکه آنان هم چون خضر نبی و ذوالقرنین و مریم(س) بودند که مطابق ظاهر آیات قرآن با فرشتگان الهی ارتباط داشتند و حقایقی از عالم دریافت می‌‌کردند.
• و از امام رضا(ع) نقل شده: «إِنَّ الْإِمَامَ مُؤَيَّدٌ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ اللَّهِ عَمُودٌ مِنْ نُورٍ يَرَى فِيهِ أَعْمَالَ الْعِبَادِ وَ كُلَّمَا احْتَاجَ إِلَيْهِ لِلدَّلَالَةِ اطَّلَعَ عَلَيْهِ».
• امام باقر(ع) فرمود: «أَنَّ عَلِيّاً كَانَ مُحَدَّثاً» و هنگامی که از آن حضرت توضیح خواستند که چه کسی با او سخن می‌‌گفت؟ فرمود: « يُحَدِّثُهُ مَلَكٌ» و هنگامی که سؤال کردند آیا او پیامبر بود؟ دست خود را به علامت نفی و انکار تکان داد، سپس افزود: «كَصَاحِبِ سُلَيْمَانَ أَوْ كَصَاحِبِ مُوسَى أَوْ كَذِي الْقَرْنَيْنِ».
• موضوع تحدیث و الهام به غیر انبیاء الهی هم در امت‌های قبل و هم در اسلام حتی نزد اهل سنت هم یک امر مسلّم است. از اینجا به خوبی روشن می‌‌شود که "روح القدس" یک روح امدادگر است که انسان را به هنگام انجام کارهای مهم یاری می‌‌دهد و البته به تفاوت مراتب اشخاص متفاوت است.
• حاصل کلام این که مجموع این جهات سه گانه- قرآن، علم وراثتی و تحدیث- به امام علم و آگاهی فراوانی می‌‌بخشد تا بتواند مأموریت خود را که همانا هدایت امت است به خوبی انجام دهد
• امام باقر(ع) می‌فرماید: "اوصیا محدث‌اند. روح‌القدس با آنها صحبت می‌کند، ولی او را نمی‌بینند حضرت علی(ع) بر روح‌القدس عرضه می‌داشت، آنچه از او می‌پرسیدند در دل خود احساس می‌کرد که پاسخ صحیح است. جریان را نقل می‌کرد، همان‌گونه بود که فرموده بود"
• ابی‌بصیر می‌گوید: درباره آیه: ﴿وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي﴾ از امام صادق(ع) پرسیدم حضرت پاسخ دادند: "خلقی بزرگ‌تر از جبرئیل و میکائیل است که با پیامبر اکرم(ص) بوده و با ائمه(ع) است و او از ملکوت است"
• امام صادق(ع) می‌فرمایند: "ائمه(ع) مقام و منزلت پیغمبر(ص) را دارند ولی پیغمبر نیستند و آنچه از زن‌ها برای پیغمبر(ص)حلال است (زیادتر از چهار زن دائم و زن موهوبه) برای ایشان حلال نیست ولی در غیر این مورد به منزلت رسول خدایند".

مصحف حضرت زهرا(س)

• امام صادق(ع) درباره مصحف مادرشان حضرت زهرا(س) می‌فرماید: "مصحفی است، سه برابر قرآنی که در دست شماست. به خدا حتی یک حرف قرآن هم در آن نیست".

جفر با علم انبیا و اوصیای گذشته

• کتاب‌ها و صحف انبیا و امامان(ع) یکی از مجاری علوم ائمه(ع) است که در روایات به آنها اشاره شده است: امام صادق(ع) می‌فرماید: "همانا جفر نزد ماست، مردم چه می‌دانند جفر چیست؟ عرض کردم: جفر چیست؟ فرمودند: مخزنی است از چرم که علم انبیا و اوصیا و علم دانشمندان گذشته بنی‌اسرائیل در آن است".

جامعه

• امام صادق(ع) در توضیح صحیفه جامعه می‌فرماید: "طوماریست به طول هفتاد ذراع، به املاء زبانی پیغمبر(ص) و دست‌خط علی(ع)، تمام حلال و حرام و همه احتیاجات دینی مردم، حتی جریمه خراش در آن موجود است".

منابع

• زهادت، عبدالمجید، معارف و عقاید ۵
• مقامی، مهدی، درسنامه امام‌شناسی

منبع‌شناسی جامع امامت

• کتاب‌شناسی امامت؛
• مقاله‌شناسی امامت؛
• پایان‌نامه‌شناسی امامت.

پانویس

 با کلیک بر فلش ↑ به محل متن مرتبط با این پانویس منتقل می‌شوید: