جهان‌بینی سیاسی ماتریالیسم دیالکتیک

این مدخل زیرشاخهٔ بحث جهان‌بینی سیاسی است. مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

ایدئولوژی سیاسی مارکسیسم که دیکتاتوری پرولتاریا را به‌عنوان بهترین سیستم حکومتی پذیرفته است، مبتنی بر جهان‌بینی سیاسی ماتریالیسم تاریخی است.

ماتریالیسم تاریخی که بر منطق دیالکتیک استوار است و به همین جهت به آن ماتریالیسم دیالکتیک نیز گفته می‌شود، مبتنی بر جهان‌بینی عمومی ماتریالیستی از یکسو و تفسیر تاریخ بر پایۀ منطق دیالکتیک از سوی دیگر است.

طبق جهان‌بینی ماتریالیستی، هستی، مساوی با ماده است و غیر ماده، مساوی با نیستی و عدم است.

مارکسیسم بر اساس منطق دیالکتیک، تکامل ماده را ناشی از تضاد میان "نهاد" یا "تز"، که وضعیت نخستین و نقطۀ صفر حرکت ماده است، با "دیگر نهاد" یا "آنتی‌تز" که از درون ماده می‌جوشد، می‌داند. نتیجۀ این تضادّ، پیدایش "برنهاد" یا "سنتز" است که مادّۀ برتر است. پس از پیدایش مادّۀ برتر یا "سنتز"، همین مادۀ برتر، دگربار به‌عنوان "تز" یا "نهاد" جدید با ضد درونی خود درگیر خواهد شد. در نتیجۀ این تضاد و جنگ درونی، "سنتز" یا "برنهاد" جدیدی متولّد می‌‌شود و این جریان، همچنان ادامه خواهد داشت و بدین ترتیب، مادّۀ تشکیل دهندۀ جهان در یک حرکت تکاملی دیالکتیکی مستمری، همواره در حال تکامل و دگرگونی و انتقال از وضعیتی به وضعیتی فراتر است.

مارکسیسم، همین منطق دیالکتیکی را بر جامعه و تاریخ نیز پیاده می‌کند و بدین ترتیب، نظریۀ "ماتریالیسم تاریخی" را در تفسیر حرکت و تکامل جامعه در طول تاریخ، به‌عنوان تفسیر دیالکتیکی تاریخ مطرح می‌کند.

ماتریالیسم تاریخی معتقد است جامعۀ نخستین بشری که به آن جامعۀ کمون اولیه نیز می‌‌گوید، جامعه‌ای خالی از تضاد و درگیری بوده و در آن، هیچ نوع مالکیت و دولت و حکومتی نبوده است.

در جامعۀ کمون نخستین، به دلیل آنکه از ابزار تولید خبری نبوده هر کس به اندازۀ توانش کار می‌کرده و به اندازۀ نیازش بهره می‌برده است. و چون انسان‌ها با دست خود کار می‌کرده‌اند حاصل کار هرکس، تنها به اندازۀ نیازش بوده است. در این جامعه، چون تولید بیش از نیاز امکان نداشته، مالکیت خصوصی وجود نداشته، و لذا حکومت و دولت نیز که برای حراست و نگهبانی از مالکیت خصوصی پدید می‌آید، وجود نداشته است.

انگلس می‌گوید: "دولت در ازل وجود نداشته است. جوامعی بوده‌اند که بدون دولت سرکرده‌اند و از دولت و قدرت دولتی، هیچ تصوری نداشته‌اند، در یک مرحلۀ معین از تکامل اقتصادی که لزوماً به تقسیم جامعه به طبقات مربوط بود، دولت به علت این تقسیم به صورت یک ضرورت در آمد".

پس از پیدایش ابزار تولید و افزایش تولید به‌گونه‌ای که هر انسانی قادر شد بیش از اندازۀ نیازش تولید کند، بهره‌کشی آغاز شد و به تدریج جامعه به دو طبقه تقسیم شد: طبقۀ دارا و طبقۀ ندار، یا به عبارت دیگر: بهره کش و مولد، یا استثمار کننده و استثمار شونده و به قول انگلس: "اولین تقسیم کار اجتماعی بزرگ با ازدیاد بارآوری کار - یعنی ازدیاد ثروت و توسعۀ عرصۀ تولید - تحت آن شرایط عام تاریخی معین، لزوماً برده‌داری را به دنبال خود آورد. از اولین تقسیم کار اجتماعی بزرگ، اولین تقسیم بزرگ جامعه به دو طبقه تولد یافت: اربابان و بردگان، استثمارکنندگان و استثمارشوندگان".

و نیز می‌گوید: "در اکثر دولت‌های تاریخی، حقوق شهروندان بر طبق ثروت آنها معین می‌‌شود. و بدین طریق این حقیقت مسلّم را مستقیماً ابراز می‌دارد که دولت، یک سازمانِ طبقۀ داراست برای حفاظت خود در مقابل طبقۀ ندار".

با رشد ابزار تولید و فشار متزاید طبقۀ بهره‌کش بر طبقۀ مولد، تضاد بین دو طبقه شدت گرفته تا به مرحلۀ انفجار می‌رسد و در نتیجۀ انفجار تضاد اجتماعی، طبقۀ مولد و زحمتکش پیروز می‌شود، و دولت و قدرت و ثروت در اختیار او قرار می‌‌گیرد، تا دگرباره جنگ طبقاتی جدیدی آغاز شود و این بار، طبقۀ قدرتمند و بهره‌کش جدید با طبقۀ زیردست و زحمتکش جدید، به جنگ برخیزد. سرانجام این جنگ طبقاتی نیز، پیروزی طبقۀ زحمت کش جدید را نتیجه می‌دهد و بدین ترتیب، جامعۀ بشر پیوسته در حال تغییر و تحول دائمی به سوی وضعیتی بهتر وکامل‌تر از وضعیت کهنۀ خود خواهد بود.

این جنگ طبقاتی بین طبقات اجتماعی، پس از دورۀ کمونیسم نخستین، ابتدا به پیدایش جامعۀ برده‌داری، و سپس جامعۀ ارباب رعیتی و پس از آن، جامعه اشرافی و بورژوازی و سرانجام جامعۀ سرمایه‌داری منجر گردید. طبق نظریۀ ماتریالیسم تاریخی، قوانین حتمی حاکم بر تاریخ، جامعه سرمایه‌داری را نیز درهم خواهد کوبید و از بین خواهد برد و پس از آن، جامعۀ سوسیالیستی و سرانجام جامعۀ کمونیسم نهایی، سرنوشت جامعۀ بشر را برای همیشه رقم خواهد زد.

بنابر آنچه گفته شد می‌‌توان جهان‌بینی سیاسی ماتریالیسم دیالکتیک را در چند بند ذیل خلاصه کرد:

1. هستی، مساوی با ماده است و مادۀ اصلی جهان، قدیم بالذات است؛
2. هر شیئی نقیض خود را دربر دارد؛ و در نتیجۀ نبرد میان شیء و نقیض درونی خود (تز و آنتی تز)، حرکت تکاملی دیالکتیکی ماده منجر به پیدایش ماده برتر (سنتز) خواهد شد و بدین ترتیب، مادۀ جهان، به طور پیوسته در حال حرکت تکاملی است؛
3. جامعۀ بشری همچون سایر بخش‌های جهان هستی در حال حرکت تکاملی دیالکتیکی است و پس از مرحلۀ کمون نخستین، همواره از دل طبقۀ حاکم ثروتمند، طبقه محکوم و زحمت کش، سربرآورده و با آن در تضاد و کشمکش است. حاصل این تضاد، همواره پیروزی طبقۀ زیر دست است؛
4. پیدایش جنگ طبقاتی، نتیجۀ تضادی است که میان رشد ابزار تولید که روابط اقتصادی نوین را نتیجه می‌دهد، با روابط اقتصادی قدیم است. روابط اقتصادی، زیربنای ترکیب جامعۀ طبقاتی است که در نتیجۀ تضاد بین روابط اقتصادی قدیم و جدید، میان طبقۀ ثروتمند طرفدار روابط اقتصادی قدیم، با طبقۀ زحمتکش و رنجدیدۀ طرفدار روابط اقتصادی جدید، تضاد به وجود می‌آید که نتیجۀ آن، پیروزی طبقۀ زحمتکش طرفدار ابزار تولید جدید و روابط اقتصادی جدید برخاسته از آن است؛
5. پدیدۀ دولت، نتیجۀ جنگ طبقاتی است و ابزاری جهت حفظ منافع طبقۀ برخوردار و ثروتمند علیه طبقۀ زحمتکش است؛ به همین سبب در جامعۀ سرمایه‌داری، جنگ بین طبقۀ کارگر و طبقۀ سرمایه‌دار منجر به انهدام قدرت حاکم طرفدار طبقۀ سرمایه‌دار و تشکیل دیکتاتوری پرولتاریا خواهد شد که در این مرحله، طبقۀ سرمایه‌دار در حاکمیت و دولت نمی‌تواند سهیم باشد؛ لهذا حکومت در دورۀ سوسیالیستی، میان حزب کارگران به شیوۀ دموکراسی و نسبت به طبقۀ سرمایه‌دار به شیوۀ دیکتاتوری عمل خواهد کرد تا آنگاه که ریشۀ طبقۀ سرمایه‌داری بخُشکد و جامعۀ بی‌طبقۀ کارگری و مولد پدید آید. در این مرحله که مرحلۀ کمونیسم نهایی است، بساط دولت و حکومت برچیده می‌شود؛ زیرا در این مرحله از رشد جامعۀ بشر، مالکیتی وجود ندارد تا نیازی به دولت باشد تا از آن مالکیت در برابر طبقۀ ندار نگهبانی و حمایت و حراست نماید.

بند اول از بندهای فوق، جهان‌بینی عمومی ماتریالیستی (مادّی) مارکسیسم را بازگو می‌کند و بند دوم، روش دیالکتیکی ماتریالیسم دیالکتیک را؛ و بندهای سوم و چهارم و پنجم، به ماتریالیسم تاریخی یا تفسیر تاریخ بر مبنای نظریۀ ماتریالیسم دیالکتیک اشاره می‌کند؛ بنابراین، جهان‌بینی سیاسی مارکسیسم، از سه بخش تشکیل شده است:

1. جهان‌بینی عمومی مادی؛
2. منطق یا روش دیالکتیک؛
3. ماتریالیسم تاریخی.

جهان‌بینی عمومی مادی و نیز روش یا منطق دیالکتیک و همچنین ماتریالیسم تاریخی توسّط اندیشمندان و فلاسفۀ معاصر مورد نقد و ردّ مفصّل قرار گرفته و قوی‌ترین نقدها را اندیشمند بزرگ، فیلسوف معاصر علامه طباطبایی در روش رئالیسم، و نیز استاد گرانقدر علامه فیلسوف شهید مطهری در پاورقی‌های روش رئالیسم، و نیز در فلسفه تاریخ و جامعه و تاریخ؛ نیز استاد شهید صدر در فلسفتنا و اقتصادنا، و فلاسفه و اساتید دانشمند دیگر؛ نظیر: استاد علامه مصباح یزدی و علامه مکارم شیرازی و دیگر اندیشمندان بزرگ معاصر در نوشته‌های فلسفی و کلامی خویش بیان و تقریر نموده‌اند. در این نوشتار که هدف آن تبیین فقه سیاسی است پرداختن تفصیلی به این مقوله‌ها جای ندارد؛ لکن به منظور ایجاد زمینۀ منطقی و ذهنی مناسب، جهت پرداختن به جهان‌بینی سیاسی اسلامی، اشاره‌ای گذرا به نقد پایه‌های سه‌گانه جهان‌بینی سیاسی ماتریالیسم دیالکتیک لازم است.

نقد جهان‌بینی سیاسی ماتریالیسم دیالکتیک

همانگونه که اشاره شد، جهان‌بینی سیاسی ماتریالیسم دیالکتیک، بر سه پایۀ اصلی مبتنی است که در اینجا به طور مختصر و گذرا به بیان برخی از اشکالات عمدۀ هریک از این سه پایۀ اصلی می‌پردازیم:

پایۀ یکم: جهان‌بینی عمومی مادّی (ماتریالیسم)

هیچ قضیه و گزارۀ فلسفی یا علمی ثابت و قطعی، به انداز گزارۀ "این جهان خداوندگاری حکیم و توانا دارد" از دلایل و براهین قطعی و متنوع و روشن و با روش‌های فلسفی، عقلی و علمی تجربی - مستند به استقراء - برخوردار نیست؛ به گونه ای که تشکیک در این قضیۀ شِبه بدیهی، به مثابۀ تشکیک در همۀ قضایا و گزاره‌های علمی و فلسفی است.

تفصیل و تبیین این مطلب را می‌‌توان در کتاب‌هایی که در این خصوص تدوین شده یافت.

در اینجا به طور مختصر و گذرا به برخی از سرفصل‌های استدلال بر نفی جهان‌بینی مادّی و اثبات جهان‌بینی الهی معتقد به آفریدگار یکتا و حکیم و توانا اشاره می‌کنیم:

1. مساوی بودن هستی با ماده، مغالطۀ روشنی است؛ زیرا در عالم امکان، گزارۀ "ماده هست" به همان اندازه ممکن است که گزارۀ "غیر ماده هست"؛ زیرا در هر دو گزاره، "ضرورت عدم"، منتفی است. و در عالم وقوع، اثبات مادّه، متوقف بر ادراک خواص ماده است که از دو جهت با اثبات وجود غیر مادّی تلازم دارد:
   1. ادراک، خود حقیقتی غیر مادی است؛ زیرا دارای صفات ماده نیست؛
   2. ادراک خواص ماده نمی‌تواند وجود ماده را اثبات کند، مگر به همان دلایلی که ادراک آثار وجود آفریدگار حکیم و توانا، وجود او را اثبات می‌کند.
2. امکان ذاتی، وجود شئ را توجیه نمی‌کند؛ یعنی برای وجود ماده یا هر شئ ممکن، کافی نیست. وجود شئ تنها در صورتی توجیه‌پذیر است که ضرورت پیدا کند و ضرورت، تنها از مبدأ ضروری یا واجب بالذات نشأت می‌گیرد و ماده نمی‌تواند واجب بالذات باشد؛ زیرا واجب بالذات:
   1. قابل عروض حوادث و تغییر نیست؛ در حالی که تغییر و حادثه‌پذیری، از لوازم ماده است؛
   2. نهایت پذیر و حد پذیر نیست؛ زیرا عروض حد و نهایت، به معنای عروض عدم است و عروض عدم، بر واجب بالذات ممتنع است؛ درحالی که حد و نهایت، از لوازم وجود ماده است.
3. مبدأ بودن ماده، تکامل موجودات را توجیه نمی‌کند؛ زیرا کمال در هر شئ، به معنای افزایش وجود است و مادهای که خود، فاقد کمال یا فزونی وجود است، نمی‌تواند بخشنده آن باشد. منطق دیالکتیکی، نه تنها نمی‌تواند پدیدۀ تکامل را توجیه کند، بلکه مشکل تکامل را مضاعف می‌کند؛ زیرا در تکامل ماده، مشکلی که هست، مشکل فقدان علت کمال است که با روش دیالکتیکی، نه تنها این مشکل حل نمی‌شود، بلکه افزون بر آن، مشکل دیگری که اجتماع نقیضین است پدید می‌آید. بنابراین، منطق دیالکتیکی در زمینۀ توجیه تکامل موجودات با دو مشکل روبه روست:
   1. مشکل علیت؛ زیرا نقیض شیء، نفی آن است و نفی شیء، نه تنها افزایش وجود شیء را توجیه نمی‌کند، بلکه اصل وجود آن را نفی می‌کند. و خلاصه آنکه نفی شیء، نمی‌تواند علت افزایش وجود شیء شود؛
   2. مشکل تناقض؛ زیرا در روش دیالکتیکی، تکامل به وسیلۀ اتحاد دو نقیض توجیه می‌‌شود؛ درحالی که نقیض هر شیء، نفی آن شیء است و تا شیء وجود دارد، نفی آن وجود ندارد و وقتی نفی آن موجود می‌‌شود، وجودش منتفی است. بنابراین، وجود همزمان دو نقیض، معقول نیست تا چه رسد اتحاد آن دو، تا بتواند توجیه‌گر تکامل و افزایش وجود شیء باشد.
4. مبدأ بودن ماده برای جهان هستی، پیدایش موجودات متفاوت را توجیه نمی‌کند؛ زیرا به فرض ذاتی بودن وجود برای ماده، آنچه از مادۀ نخستین زاده می‌‌شود، باید نظیر همان مادۀ نخستین سادۀ محض باشد. دگرگونی‌های پدیدآمده در جهان، فاقد علت توجیه کنندۀ پیدایش آنهاست.
5. جهانی که ما در آن زندگی می‌‌کنیم، هدف‌دار است، بلکه ترکیبات و پیچیدگی‌های وجود هر موجودی حکایت از وجود هدفی حساب شده در وجود آن موجود است. هدفداری موجودات چه در کلان جهان هستی و چه در رابطه با موجودیت خُرد هر موجود از بدیهی‌ترین پدیده‌های جهان هستی است؛ درحالی که مادی بودن جهان هستی و مبدأ بالذات بودن ماده برای جهان، با این هدفداری دقیق و فراگیر، سازگار نیست.
6. نظم و انسجام در فعالیت‌های موجودات جهان هستی، حاکی از وجود مدیریت هوشیار و حکیم و هوشمندی است که دست اندرکار تدبیر و ادارۀ امور جهان و موجودات بی‌شمار آن است. این نظم و انسجام در نظام مدیریتی جهان آفرینش، با مبدأیت مادۀ بی‌جان و خرد و کور و کر برای جهان هستی قابل توجیه نیست.
7. تجرد روح آدمی، گواه روشنی بر بطلان نظریۀ ماتریالیستی است. دلائل روشن و قطعی فراوانی بر تجرد روح آدمی گواهی می‌دهند. از قبیل:
   1. فعالیت‌های ادراکی آدمی؛ نظیر: علم حضوری ـ به ویژه آگاهی انسان نسبت به خویشتن و فعالیت‌های خویش ـ ادراک صور محسوسه مطابق با واقعیت خارجی امور محسوس. با آنکه مادۀ ذهن و تشکیلات مادی دستگاه ادراک آدمی فاقد این خواص می‌باشد؛ حتی پس از فعل و انفعالات ادراکی چنین نیست که خصوصیات خارجی شیء ادراکشده در ذهن، به نحو مادی حاصل شوند؛ بلکه حصول این خصوصیات مادی با همان کیفیت محسوس در ذهن ممتنع است؛ زیرا کوه و ماه و خورشید و دریا و گیاه را نمی‌توان با همان وزن و حجم و رنگ و خصوصیات مادی دیگر در ذهن حاضر نمود و بر فرض حضور، ملازم با ادراک نیست؛ درحالی که ما این حقایق را با همان کیفیت‌های ویژۀ آنها ادراک می‌کنیم؛
   2. عواطف و احساسات آدمی؛ نظیر: خشنودی و خشم و عشق و نفرت و مهر و غضب و امثال آنها به وسیلۀ ماده، قابل ادراک نیستند و پر واضح است که اینگونه عواطف و احساسات از بدیهی‌ترین حقایق وجود آدمی است؛
   3. رؤیاها، و پیشگویی‌های رؤیاها به هیچ وجه به وسیلۀ مادۀ جسم آدمی قابل توجیه نیستند. رؤیا و پیشگویی‌های رؤیایی در زندگی بشر، حقیقت انکارناپذیری است؛
   4. تعطیل ادراک در موارد غفلت روح، به رغم سلامتی و فعالیت همۀ اجزای مادی دستگاه ادراک و نیز حصول همۀ شرایط مادی ادراک از قبیل نگاه کردن در دیدنی‌ها یا لمس کردن در ملموسات و امثال آن در سایر محسوسات، دلیل روشنی بر تجرد ادراک و نفس مدرکۀ انسانی است؛
   5. پدیدۀ فراموشی و یادآوری همان صورت فراموششده، دلیل دیگری بر تجرد روح است.
8. وجدان اخلاقی، به وسیلۀ ماتریالیسم قابل توجیه نیست. اینکه آدمی در اندرون خود ندایی احساس می‌‌کند که او را به رفتار نیک وادار و از رفتار زشت باز می‌‌دارد و در صورت ارتکاب خلاف، او را سرزنش می‌‌کند، جای هیچگونه تردید نیست. و معلوم است که چنین ندایی نمی‌تواند از مادۀ بیجان و حسّ برخیزد.
9. قانون عکس‌العمل طبیعی رفتارهای آدمی که از آن به قانون مکافات طبیعی یاد می‌‌شود، دلیل دیگری بر بطلان نظریۀ مادی گری است. تجربۀ اجتماعی زندگی انسان، بر این حقیقت گواه است که رفتارهای بد انسان‌ها در همین عالم، عکس‌العمل بد در پی دارد و رفتار خوب انسان‌ها عکس‌العمل خوب در پی دارد، تا جایی که این تعامل طرفینی بین انسان و طبیعت نیز مشاهده می‌‌شود؛ به‌ گونه ای که رفتار بد با طبیعت، پاسخ منفی طبیعت را در پی دارد. شاهد بر این تجربۀ اجتماعی، ضرب المثل‌هایی است که بدین مضمون "هر که بد بکارد بد درو می‌کند"، در همۀ فرهنگ‌ها و ادبیات جوامع بشری شایع است. قرآن کریم، با اشاره به همین قانون مکافات طبیعی می‌‌فرماید: ﴿وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَلَكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ﴾. و نیز در جای دیگر می‌فرماید: ﴿ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ﴾. در هر صورت، وجود قانون مکافات عمل در جهان طبیعت و در رابطۀ انسان با محیط پیرامونی خویش، قابل انکار نیست. این قانون طبیعی، گواهی دیگر بر بطلان نظریۀ ماتریالیستی در تبیین جهان است.
10. تجربۀ اجتماعی دیگری که گواه دیگری بر بطلان نظریۀ ماتریالیستی است، پاسخی است که انسان‌ها در اغلب موارد نیاز و اضطرار، از طریق دعا و التجاء به درگاه خدای متعال دریافت می‌‌کنند. اینکه انسان‌ها در موارد اضطرار و نیاز، هنگامی که به خدا روی آورده و به دعا و نیاز به درگاه او می‌پردازند، پاسخ مثبت دریافت می‌‌کنند و مشکل و نیاز آنها برطرف می‌شود، از روشن‌ترین و شایع‌ترین حقایق زندگی انسان‌هاست که گواه روشنی بر وجود خالق یکتای مهربان و حکیم و تواناست. قرآن کریم، به طور مکرر به این حقیقت اشاره می‌کند، از جمله:
    1. ﴿أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ﴾.
    2. ﴿قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ * بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شَاءَ وَتَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ﴾.
    3. ﴿وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكَانَ الْإِنْسَانُ كَفُورًا﴾.

آیات فراوان دیگری نیز به این حقیقت شگرف و کارساز جهان آفرینش با شرح و بیان گوناگون پرداخته‌اند.

آنچه گفتیم، تنها اشاره ای به نمونه‌ای از دلایل و براهین فراوانی است که بطلان و نادرستی جهان‌بینی عمومی مادّی و درستی و صحّت جهان‌بینی الهی توحیدی را اثبات می‌‌کنند.

پایۀ دوم: منطق یا روش دیالکتیک

در کتاب مبانی و مفاهیم مارکسیسم آمده است: "وحدت ضدین، قانون اصلی جهان هستی است. وحدت ضدین، عمده‌ترین قانون دیالکتیک ماتریالیستی و عصاره و هستۀ آن است. همۀ مقولات دیالکتیک مارکسیستی در هر زمینه‌ای، بیان قانون وحدت ضدین است".

لنین می‌گوید: "دیالکتیک را می‌‌توان به طور مختصر با تئوری وحدت ضدین تعریف کرد".

مائوتِسِه‌دون می‌نویسد: "فلسفه مارکسیستی بر آن است که قانون وحدت اضداد، قانون اساسی عالم است. این قانون در همه جا صدق می‌کند؛ خواه در طبیعت باشد و خواه در جامعۀ بشری و یا در تفکّر انسان‌ها. دو جهت تضاد در ضمن وحدت با یکدیگر، در مبارزه‌اند و درست همین وحدت و مبارزه است که موجب حرکت و تغییر اشیا و پدیده‌ها می‌‌گردد".

امروزه سخیف بودن نظریۀ دیالکتیک بر همگان - حتی بسیاری از کمونیست‌های قدیمی مدافع سرسخت آن - روشن شده است و منابع فلسفی فراوانی از جمله آنچه در گذشته بدان اشاره کردیم با دلائل متقن و براهین عقلی و تجربی فراوانی بطلان آن را اثبات کرده‌اند. در اینجا اشاره‌گونه و بسیار مختصر، بطلان این نظریه را در چند بند روشن می‌‌کنیم:

1. وحدت اضداد به ما می‌‌فهماند که دو ضد یا بیشتر وجود دارد که با یکدیگر متّحد می‌‌شوند و بدین ترتیب حرکت به وجود می‌‌آید. سؤالی که در اینجا پیش می‌‌آید این است که: هر یک از ضدهایی که متّحد می‌شوند، خود، یک شیء واحدند یا آنکه آنها نیز دو ضدند؟ اگر واحدند، قانون وحدت اضداد در هر یک از دو ضد نقض می‌شود؛ زیرا هر یک از دو ضد، شیء واحد خالی از تضاد است که از قانون وحدت اضداد بر نیامده است و اگر هر یک از دو ضد (دو طرف تضاد) یکی نیستند، بلکه دو شیء متضادند، پس اتحاد ضدین در مورد آنها صادق نیست؛ زیرا هر یک از آنها دو شیء متضاد غیر متحد است.
2. بر مبنای منطق دیالکتیک، دو طرف تضاد در نتیجۀ مبارزه با یکدیگر متحد می‌‌شوند، لکن آنچه عقل می‌‌گوید و تجربه نیز آن را نشان می‌‌دهد، این است: نتیجۀ تضاد دو نیروی متعاکس، یا نابودی هر دو یا یکی از آن دو است. تضاد و کشمکش و مبارزه، هیچگاه وحدت را نتیجه نمی‌دهد.
3. به فرض آنکه مبارزه بین دو شیء، وحدت را نتیجه دهد، سؤالی که مطرح می‌شود این است: آیا در فرض وحدت، ضدین همچنان به تضاد خود ادامه می‌‌دهند یا آنکه پس از اتحاد، تضاد آنها از میان می‌‌رود؟ اگر تضاد آنها از بین برود، ضدین نیستند تا اتحاد ضدین اتفاق افتد و اگر تضاد آنها از بین نرود و همچنان در جنگ و مبارزه ناشی از تضاد باشند، اتحادی صورت نگرفته است.
4. دیالکتیک با ماتریالیسم نیز نمی‌تواند سازگار باشد؛ زیرا بر مبنای دیالکتیک، هر شیئی، ضد خود را در بر دارد. بنابراین، مادۀ نخستین جهان نیز باید ضد خود را یعنی نفی ماده را در بر داشته باشد. نفی مادّه، به معنای نفی ماتریالیسم است.
5. طبق آنچه طرفداران ماتریالیسم دیالکتیک مورد تأکید قرار می‌دهند، قانون دیالکتیک، قانون عامی است که همۀ جهان را در بر می‌گیرد، از جمله اندیشه و تفکر انسان را. در اینجا این سؤال مطرح می‌شود: آیا اندیشۀ منطق دیالکتیک نیز محکوم قانون عام دیالکتیک است، که در نتیجه با ضد خود در مبارزه باشد و پس از مبارزۀ با ضد خود، با ضد خود متحد شده و شیء ثالثی که کامل‌تر از هر دو ضد است، به وجود آید؟

اگر اندیشۀ منطق دیالکتیک نیز مشمول تضاد دیالکتیکی است، که باید به نفی دیالکتیک روی آورد و آن را اندیشۀ صحیح و درست تلقی نمود؛ زیرا نتیجۀ قانون عمومی تضاد دیالکتیکی است و اگر اندیشۀ منطق دیالکتیک، مشمول قانون عام تضاد دیالکتیکی نیست، بنابراین عمومیت این قانون مخدوش است و اگر در این مورد استثناء بپذیرد، در سایر موارد نیز استثناء پذیر خواهد بود.

پایۀ سوم: ماتریالیسم تاریخی

مارکسیسم، با تحلیل جامعه و تاریخ با نگاه ویژۀ خود که بر جهان‌بینی عمومی ماتریالیسم دیالکتیک مبتنی است، تحولات جامعۀ بشر را در بستر تاریخ، برخاسته از تضاد طبقاتی می‌داند؛ تضاد میان طبقۀ مالک ابزار تولید، که کار نمی‌کند و با بهره کشی از طبقۀ زحمت کش و کارکن بر ثروت و قدرت خود می‌‌افزاید و طبقۀ زحمت کش، که کار می‌کند؛ لکن بهره ای از کار خود نمی‌برد؛ زیرا منافع ناشی از کار او به وسیلۀ طبقۀ استثمارگر مالک ابزار تولید، به سرقت برده می‌شود.

تنها چیزی که به تولیدگر زحمت کش داده می‌‌شود، لقمۀ نان بخور نمیری است که او را سر پا نگه دارد تا بتواند به نفع طبقۀ استثمارگر و بهره کش کار و تولید کند. نتیجۀ این تضاد طبقاتی، فربه‌تر شدن هرچه بیشتر مالکان و ثروتمندان و گرسنه‌تر شدن و لاغر‌تر شدن هر چه بیشتر طبقۀ زحمتکش و تولید گراست.

در جامعۀ نخستین بشر که خبری از ابزار تولید نبود، طبقه ای وجود نداشت. پس از پیدایش ابزار تولید، مالکیت به وجود آمد و جامعه به دو طبقۀ مالک ابزار تولید، که کار نمی‌کرد و مالک بود و طبقۀ تولیدگر و زحمت کش که کار می‌‌کرد و مالک نبود، تقسیم شد و بدین ترتیب، دورۀ نخستین تاریخ بشر که به آن "کمونیسم نخستین" یا "جامعه کمون اولیه" می‌‌گویند، پایان یافت و با تداوم جنگ طبقاتی در تاریخ بشر، دوره‌های پنجگانۀ تکامل جامعۀ بشر، یکی پس از دیگری شکل گرفت. ابتدا دورۀ برده‌داری پدیدار گشت، پس از آن دورۀ ارباب رعیتی و سپس دورۀ اشراف و بورژوایان و سرانجام، دورۀ سرمایه‌داری نوین، که در این دوره، تضاد طبقاتی به نهایت اوج خود می‌‌رسد و در نتیجۀ تضاد و کشمکش میان طبقۀ سرمایه‌دار، که مالک ابزار تولید است و طبقۀ کارگر، که کار می‌کند ولی مالک ابزار تولید نیست و طبق قوانین حتمی ماتریالیسم تاریخی، عاقبت طبقۀ کارگر به پیروزی خواهد رسید و قدرت سیاسی را در چارچوب نظام دموکراسی درونکارگری و دیکتاتوری برونکارگری(دیکتاتوری پرولتاریا) به دست خواهد گرفت و طی مبارزهای سخت با سرمایه داران و بقایای نظام سرمایه‌داری، طومار سرمایه‌داران و نظام سرمایه‌داری را درهم خواهد پیچید و سر انجام، جامعۀ بی‌طبقۀ کمونیسم نهایی را بر پا خواهد کرد؛ در این دوره که آخرین مراحل تکامل بشر و آخرین ایستگاه تحولات دیالکتیکی تاریخ انسان است، نیازی به دولت و حکومت نخواهد بود؛ زیرا نیاز به دولت برای حمایت سرمایه‌داران و مالکان بود و با برقراری کمونیسم پایانی یا نهایی، مالکیت از میان می‌‌رود و نیاز به حکومت و دولت نیز از جامعۀ بشر رخت خواهد بست. انگلس می‌‌گوید: "دولت از ازل وجود نداشته است، جوامعی بودهاند که بدون دولت سر کرده‌اند و از دولت و قدرت دولتی هیچ تصوری نداشته‌اند. در یک مرحلۀ معین از تکامل اقتصادی که لزوماً به تقسیم جامعه به طبقات مربوط بود، دولت به علت این تقسیم بهصورت یک ضرورت درآمد. اکنون ما با گام‌هایی سریع به مرحله‌ای از تکامل تولید نزدیک می‌‌شویم که در آن، نه تنها وجود این طبقات ضرورت خود را از دست داده است، بلکه یک مانع قطعی در تولید نیز خواهد شد. این طبقات به همان ناگزیری که در یک مرحلۀ اولیه پدیدار شدند، ناپدید خواهند شد. همراه با آنها دولت نیز به طور ناگزیری از میان خواهد رفت. جامعه که تولید را برمبنای یک مراودۀ آزاد و برابر تولیدکنندگان تجدید سازمان خواهد کرد، آنگاه ماشین دولت را به جایی خواهد فرستاد که به آنجا متعلق است، در موزۀ آثار عتیقه در کنار دوک نخریسی و تبر مفرغی".

برای آشکار شدن بطلان ماتریالیسم تاریخی و نتایج تخیلی و دور از واقعیتی که متفکران مارکسیسم و به ویژه انگلس در متن بالا بر آن مترتب کرده‌اند، کافی است نگاهی به تاریخ گذشتۀ جامعۀ بشر و وضعیت حال آن بیفکنیم.

1. فرضیۀ دوره‌های گذشتۀ پنجگانه جامعۀ بشر: کمونیسم نخستین، بردهداری، ارباب رعیتی، بورژوازی و سرمایه‌داری پنداری بیش نیست و هیچ منبع مستند تاریخی، صحت آن را تأیید نمی‌کند؛ نه سیستم اقتصادی حاکم بر جوامع گذشته در این پنج نوع منحصر است و نه هیچ‌یک از این پنج نوع سیستم اقتصادی در هیچ دورهای از تاریخبشر، به عنوان یک سیستم فراگیر در روابط اقتصادی جامعۀ بشر حاکم بوده است. همواره در تاریخ بشر، از آغاز گسترش و تنوع جوامع بشری تا به امروز، سیستمها و روابط اقتصادی، سیاسی و فرهنگی گوناگونی در جوامع گوناگون حاکم بوده است. در عموم مقاطع تاریخی زندگی انسان، جوامع بشری معاصر و همزمانی وجود داشته که روابط و نظام اقتصادی و نیز نظام و روابط سیاسی و فرهنگی متفاوتی در میان آنان رواج داشته است. در دوران تمدن فارس باستان، نظام اقتصادی و سیاسی و فرهنگی حاکم بر محدودۀ مملکت فارس با وضعیتی که در روم و یونان قدیم حاکم بوده از یکسو و وضعیت سیستمی که در مصر باستان و هند و چین باستان حاکم بوده از سوی دیگر، متفاوت بوده است. در ایران، کشاورزی و اقتصاد خانواده، بیشترین حجم فعالیت اقتصادی ایرانیان را تشکیل می‌داده، در مصر، بردهداری و کشاورزی، در یونان و روم، تجارت و اقتصاد خانواده، در هند و چین، کشاورزی و صنعت، عمده‌ترین فعالیت‌های اقتصادی را تشکیل می‌‌داده است و در هر یک از این جوامع، روابط کشاورزی و نیز تجاری و اقتصادی خانواده، شکل خاص خود را داشته است. حاصل آنکه در هیچ دوره‌ای از تاریخ بشر، اتفاقی که "مارکس" و "انگلس" به‌عنوان دوره‌های ماتریالیسم تاریخی برای جامعۀ بشر توصیف و تعریف کرده‌اند، رخ نداده است. عمده‌ترین استناد مارکس و انگلس در تحلیل‌های اجتماعی و تاریخی خود، گزارش‌های برخی جامعه‌شناسان و باستان‌شناسان، نظیر مورگان بوده است که نه تنها عمومیت نداشته و مخصوص برخی قبایل جنوب آمریکا یا آفریقا بوده است، به هیچ وجه بازگوکنندۀ وضعیت جوامع قدیم نیست. منابع تاریخی معتبر، شرایط جوامع بشری گذشته را بسیار متفاوت با آنچه ماتریالیسم تاریخی مارکس و انگلس توصیف می‌‌کند، تعریف و توصیف کرده‌اند.
2. فرضیۀ تقسیم طبقاتی جوامع براساس نوع روابط اقتصادی مبتنی بر مالکیت ابزار تولید و عدم مالکیت آن، تخیلی بیش نیست. در جوامع گوناگون بشری دسته‌بندی‌های گوناگونی بوده و هست. این دسته‌بندی‌ها گاه براساس گرایش‌های فکری و اعتقادی، گاه براساس منافع اقتصادی، گاه براساس منافع و گرایش‌های سیاسی، گاه براساس تفاوت‌های قومی و قبیله‌ای و گاه براساس دیگر شکل می‌گرفته است. اگر به دقت به تاریخ بشر بنگریم، عمده‌ترین دسته‌بندی‌ها را براساس اعتقادی و نیز رقابت سیاسی می‌‌یابیم؛ بدون اینکه منافع اقتصادی نقش اساسی و محوری در این دسته‌بندی‌ها داشته باشد؛ بلکه در اغلب جبهه گیری‌ها و دسته‌بندی‌ها طبقات مرفّه و زیر دستان آنها در یک جبهه قرار گرفته‌اند؛ جبهه‌گیری حاکمان ستمگر و مرفهین طرف دار آنها به همراه زیردستان پیرو آنان علیه پیامبران الهی در طول تاریخ که در قرآن کریم، فراوان به آن اشاره شده است، نمونه‌ای از این نوع دسته‌بندی است﴿وَإِذْ يَتَحَاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيبًا مِنَ النَّارِ * قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيهَا إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبَادِ﴾ و ﴿وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهَذَا الْقُرْآنِ وَلَا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلَا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ * قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدَى بَعْدَ إِذْ جَاءَكُم بَلْ كُنتُم مُّجْرِمِينَ * وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَن نَّكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَندَادًا وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَجَعَلْنَا الأَغْلالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ﴾.
3. فرضیۀ انتفای دولت در جامعه نخستین بشر را دلیلی تأیید نمی‌کند. آنچه از منابع معتبر دینی - که به دلیل اشتهار گسترده و مورد اعتماد عامّه بودن آنها، قابل اعتمادترین منبع تاریخی به شمار می‌‌آیند - استفاده می‌‌شود، پیدایش دولت، همزمان با پیدایش جامعه انسانی است: ﴿كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ﴾. بنابر آنچه در این آیه آمده است، کلیه پیامبران - از جمله آدم(ع)- از آغاز پیدایش خانوادۀ نخستین که کوچک‌ترین جامعۀ بشری را تشکیل می‌‌داده است، برای حکم به حق در میان بشریت فرستاده شده‌اند. بنابراین، تشکیل نخستین هستۀ جامعۀ بشری با تأسیس دولت توسّط پیامبران الهی همزمان بوده است. در هر صورت، صرف نظر از آنچه در منابع دینی آمده، فرضیۀ پیدایش دولت، همزمان با پیدایش جامعه انسانی، از یکسو فرضیه ای معقول، بلکه با توجه به ضرورت آن، واقع و ثابت است و از سوی دیگر، دلیلی بر نفی تحقق آن وجود ندارد.
4. زیربنا بودن ابزار تولید و روابط اقتصادی برخاسته از آن برای سایر پدیده‌های فکری و اجتماعی و سیاسی جامعۀ بشر را، نه منطق و برهان می‌‌پذیرد و نه وقایع تاریخی آن را تأیید می‌‌کند. از نظر منطقی روشن است که ابزار تولید، نتیجۀ فکر و اندیشه بشر است، نه عکس آن؛ بنابراین، نمی‌توان فکر و اندیشهانسان را محصول ابزار تولید و روابط اقتصادی برخاسته از آن دانست و از نظر وقایع تاریخی نیز آنچه در واقعیت جوامع گذشته و حال بشری اتفاق افتاده است، همواره چنین بوده که تحولات فکری و ابداعات مبتکران و مخترعان، منشأ پیدایش ابزار تولید جدید شده است.
5. عقب‌ماندگی جوامع کمونیستی از نظر دانش و تکنولوژی و سطح امکانات در روابط اقتصادی در طول حدود یک قرن از شکل‌گیری نخستین جامعه کمونیستی در اتحاد جماهیر شوروی، خط بطلانی بر نظریۀ ماتریالیسم تاریخی کشید؛ زیرا بنابر این نظریه، جامعۀ کمونیستی، نتیجه حتمی پیشرفت ابزار تولید و ترقی علمی جامعۀ انسانی است. انگلس گفته بود: "اکنون ما با گام‌های سریع به مرحله ای از تکامل تولید نزدیک می‌‌شویم که در آن، نه تنها وجود طبقات ضرورت خود را از دست داده است، بلکه یک مانع قطعی در تولید نیز خواهد شد". لکن گام‌های سریع در راه تکامل تولید که مورد ادّعای انگلس بود و می‌‌بایست در سایۀ انقلاب کمونیستی و پیروزی طبقۀ کارگر، شتاب بیشتری به خود می‌‌گرفت، هرگز تحقق نیافت؛ بلکه در نتیجۀ محدودیت‌ها و شرایط سختی که در نتیجۀ حاکمیت کمونیسم و سوسیالیسم برخاسته از آن بر روابط اقتصادی و به ویژه تولید حاکم شد، جامعۀ سوسیالیستی اتحاد جماهیر شوروی به یکی از فقیرترین جوامع بشری تبدیل گردید. بر سایر جوامع کمونیستی نیز، وضعیتی بهتر از جامعه شوروی حاکم نشد و جامعۀ سوسیالیستی چین نیز تنها هنگامی به رشد چشمگیر اقتصادی دست یافت که از روابط اقتصادی مبتنی بر سوسیالیسم - کمونیسم دست برداشت و با تجدید نظرهای فراوان در نظام سوسیالیستی برخاسته از کمونیسم از نظام اقتصادی کمونیسم و نیز سوسیالیسم برخاسته از آن فاصله بسیاری گرفت.
6. براساس نظریۀ ماتریالیسم تاریخی، انقلاب کمونیستی طبقۀ کارگر علیه طبقۀ سرمایه دار باید در جوامعی صورت می‌‌گرفت که از ابزار تولید پیشرفته تری برخوردارند و براساس پیشبینی مارکس، جامعۀ انگلیس پایان قرن نوزدهم و آغاز قرن بیستم، کاندیدای پذیرش انقلاب کارگری بود، که چنین رویدادی هرگز رخ نداد.
7. تجربه تاریخی جوامع بشری، پیدایش قدرت دولتی را بر مبنای جنگ طبقاتی باطل می‌‌کند، بسیاری از تحولات سیاسی و زوال یا پیدایش قدرت‌ها در رژیم‌های جدید سیاسی، ناشی از تحولات فکری و فرهنگی بوده است - پیدایش دولت نبوی را در مدینه، می‌توان نمونه ای از این دست بر شمرد - و بسیاری از تحولات سیاسی، ریشه در ضعف بنیۀ سیاسی یک دولت یا رژیم داشته است؛ نظیر برچیده شدن امپراتوری عباسیان و عثمانیان و صفویان که عمدتاً ناشی از ضعف اقتدار سیاسی رژیم حاکم بوده است.
8. برپائی حکومت پرولتاریا مبنی بر دموکراسی درونکارگری و دیکتاتوری برونکارگری، در هیچ نقطه‌ای از این دنیا تحقق نیافت. انقلاب‌های کمونیستی در شوروی سابق و چین و دیگر نقاط، معمولاً نتیجۀ قیام مسلحانه احزاب سیاسی و همکاری نظامیان رژیم‌های سابق بوده است. در هیچ‌یک از نقاط دنیا این اتفاق نیفتاد که طبقۀ کارگر متحد شود و در یک خیزش عمومی انفجارآمیز، علیه طبقۀ سرمایه دار و قدرت دولتی حامی از آن طبقۀ سرمایه دار و قدرت حاکم برخاسته از آن را درهم شکند و خود، زمام قدرت را به دست گیرد و براساس دموکراسی درونکارگری، جامعه را مدیریت کند.
9. در هیچ‌یک از حکومت‌های مدّعی کمونیسم، چیزی به نام حاکمیت طبقۀ کارگر، تحقق نیافت. طبقۀ کارگر در سایۀ رژیم‌های کمونیستی، همان طبقۀ محروم و محکوم باقی ماند و از وضعیتی بهتر از آنچه در دوران پیش از انقلاب‌های کمونیستی بر آنان حاکم بود، برخوردار نشد، بلکه آنچه عملاً تحقق یافت، بهتر شدن اوضاع طبقۀ کارگر در کشورهای محکوم نظام سرمایه‌داری و بدترشدن اوضاع طبقۀ کارگر در جوامع کمونیستی یا سوسیالیستی مبتنی بر کمونیسم بود.
10. با روی کار آمدن رژیم‌های سیاسی کمونیستی در اتحاد جماهیر شوروی و چین و جز آن دو، نه تنها تفاوت طبقاتی آنچنانکه مارکس و انگلس پیشبینی می‌کردند، برچیده نشد، بلکه تفاوت طبقاتی شدید دیگری متولّد شد که نسبت به تفاوت طبقاتی جامعه سرمایه‌داری سخت‌گیرتر و خشن‌تر بود. در این تفاوت طبقاتی جدید، قدرت اقتصادی و سیاسی و حتی فرهنگی عمدتاً در انحصار حزب کمونیست درآمد و عامه مردم به ویژه کارگران سادۀ صنایع و کشاورزان، در محرومیتی شدید به سر بردند، محرومیتی که با خشونت و سرکوب و اختناق همراه بود.

از آنچه گفتیم روشن شد: جهان‌بینی سیاسی ماتریالیسم دیالکتیک صرف نظر از ایرادات و اشکالات منطقی فراوانی که دارد، با واقعیتهای تاریخی گذشته و حال جامعۀ بشری نیز تطابق ندارد.

منابع

1. اراکی، محسن، فقه نظام سیاسی اسلام ج۱