عدالت صحابه از دیدگاه اهل سنت

این مدخل زیرشاخهٔ بحث عدالت صحابه است. عدالت صحابه از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: عدالت صحابه در حدیث - عدالت صحابه در علوم حدیث - عدالت صحابه در کلام اسلامی - عدالت صحابه از دیدگاه اهل سنت - پرسش مرتبط ندارد

نظریه عدالت همه صحابه

اهل سنت بعد از قرآن، احادیث و سنت رسول اکرم (ص)، فهم و رفتار اصحاب را پایه اعتقادات و احکام دین می‌دانند؛ از این رو، موثق بودن و عدالت اخلاقی و روایی اصحاب، اصلی بسیار مهم است. اکنون بخشی از اقوال متکلمان، محدثان، فقیهان و مفسران اهل سنت را بازگو می‌کنیم:

1. ابوعمر یوسف بن عبدالبر قرطبی می‌نویسد: آنان مردمان بهترین قرن‌ها (در طول تاریخ اسلام) و برترین گروهی هستند که برای دعوت و ارشاد به سوی اسلام فرستاده شده‌اند. عدالت همگی آنان با ستایش خداوند عزوجل و پیامبرش از آنان، به اثبات رسیده است. چه کسی عادل‌تر از آنانی است که خداوند ایشان را برای هم‌نشینی و یاری پیامبرش برگزیده است؟ چه شهادت تزکیه‌ای بهتر از این، و چه گواهی عدالتی کامل‌تر از این را میتوان تصور کرد؟.
2. ابوالمعالی عبدالملک جوینی می‌گوید: بر مسلمان معتقد واجب است تا بدانند که همه اصحاب پیامبر (ص) از دیدگاه پیامبر در مقام قابل غبطه و خاصی قرار داشتند و پیامبر (ص) به هر یک از آنان توجه ویژه‌ای داشت. نصوص قرآنی از عدالت صحابه و خشنودی خداوند از آنان در "بیعت رضوان" خبر می‌دهند و قرائن نیز نشان می‌دهند که مهاجرین و انصار ستایش نیکو شده‌اند.
3. ابوعمرو عثمان بن الصلاح شهر زوری می‌گوید: همه اصحاب از امتیاز خاصی برخوردارند و آن اینکه از عدالت هیچ یک از آنان سؤال نمی‌شود، بلکه این مسئله‌ای قطعی تلقی می‌شود؛ زیرا همه آنان مطلقاً، از دیدگاه نصوص قرآن، احادیث و اجماع کسانی که اجماع آنان قابل قبول و معتبر است، عادل‌اند. امت اسلامی بر عدالت اصحاب پیامبر (ص) اتفاق نظر دارد، اگر چه صحابه از کسانی باشند که در درگیری‌ها (میان اصحاب پیامبر) شرکت داشته‌اند. همچنین این دیدگاه، دیدگاه علمایی است که اجماع آنان معتبر است. این اعتقاد به خاطر حسن ظن و با توجه به فضائل و مناقب آنان است. و گویا تأیید الهی بوده تا درباره عدالت آنان اجماع باشد؛ زیرا آنان ناقلان و پاسداران شریعت اسلامی بوده‌اند.
4. احمد بن تیمیه می‌گوید: از اصول اعتقادی اهل سنت و جماعت آن است که دل‌ها و زبان‌های شان [از بغض و بدگویی درباره اصحاب (ص) پاک و سالم است؛ چنانکه خداوند آنان را این چنین توصیف می‌فرماید: "آنان که پس از مهاجر و انصار آمدند (یعنی تابعین و مؤمنان تا روز قیامت) همواره در دعا به درگاه خدا می‌گویند: پروردگارا! ما و برادران دینی‌مان را که در ایمان آوردن، پیش از ما شتافتند، بیامرز و در دل ما کینه مؤمنان را قرار نده؛ پروردگارا! تو بسیار مهربان هستی". و این اصل اعتقادی به پیروی از دستور رسول اکرم (ص) است که می‌فرماید: "به اصحاب من ناسزا نگویید؛ سوگند به خدایی که جانم در دست اوست، اگر یکی از شما به اندازه کوه اُحد طلا انفاق کند، به پاداش یک یا نصف مُد از کردار آنان نخواهد رسید.
5. مسعود بن عمر تفتازانی می‌نویسد: اهل حق درباره بزرگداشت صحابه و پرهیز از بدگویی درباره آنان اتفاق نظر دارند؛ به ویژه درباره مهاجران و انصار که در قرآن و سنت مناقب آنان یاد شده و (در حدیث) درباره تعرض به جایگاه والای آنان هشدار داده شده است. رسول اکرم (ص) می‌فرماید: "درباره اصحاب من از خدا بترسید و آنان را پس از من هدف [نسبت‌های ناروا] قرار ندهید"؛ "به اصحاب من ناسزا نگویید"؛ "بهترین و برترین روزگاران، روزگار من است"؛ اگر اصحاب پیامبر اسلام (ص) پس از مرگ ایشان، دچار انحراف می‌شدند، حتماً آن حضرت (ص) با هوش خویش و با ارتباط با وحی و الهام این موضوع را یادآور می‌شدند. و اما بسیاری از مطالبی که درباره صحابه پیامبر (ص) نقل می‌شود، در واقع یا صحت ندارند و اگر به فرض صحیح باشند، قابل توجیه و تأویل‌اند.

شیعه امامیه، به اصحاب پیامبر (ص) با دیده تجلیل و تکریم می‌نگرند ولی این موضوع را مانع از داوری درباره رفتار برخی صحابه نمی‌دانند و معتقدند که هم‌نشینی با پیامبر (ص) سبب گناه نکردن نمی‌باشد. اساس داوری شیعه را آیات قرآنی، احادیث صحیح، تاریخ قطعی و خرد سلیم انسانی تشکیل میدهد که در ادامه، آنها را بیان خواهیم کرد.

حجیت عمل صحابه

مقالهٔ اصلی: عمل صحابه

در اندیشه اهل سنت، صحابه از مقام مرجعیت و رهبری گروهی برخوردارند و هر یک از آنان، از دیگری مستقل و بی‌نیاز است؛ چنان که احکام و مسائل شرع از هر یک از آنان پذیرفته می‌شود. بخاری می‌گوید: «هر مسلمانی که با رسول خدا(ص) همراه بوده یا ایشان را دیده است، از صحابه حضرت است». احمد بن حنبل نیز می‌گوید: «اصحاب رسول خدا(ص) تمام کسانی هستند که یک ماه یا یک روز یا یک ساعت، همراه پیامبر بوده یا ایشان را دیده‌اند»! علمای اهل سنت آیات و روایات فراوانی را درباره فضائل همه صحابه آورده‌اند و به برخورداری آنان از جایگاه علمی و دینی ویژه‌ای باور دارند.

قرطبی می‌نویسد: همه صحابه عادلند و از اولیای الهی و برگزیدگان او و برترین مردم بعد از انبیا و رسل به شمار می‌روند. این نظر، مذهب اهل سنت است و آنچه همه امامان این امت به آن اعتقاد داشته اند. بنابراین، دیدگاه خلفا حکم شرعی است؛ زیرا آنان نخست از اصحابند که خیلفگی آنان است؛ پس مانند آنان عادل‌اند. ابوحنیفه می‌گوید: هرگاه حکمی را در کتاب خدا و سنت پیامبر(ص) نیابم، به قول صحابه فتوا می‌دهم و اگر دیدگاه صحابه درباره موضوعی مختلف باشد، رأی یکی را از آنان می‌پذیرم و آن دیگر را رها می‌کنم. ابن قیم می‌نویسد: فتوای صحابه نزد امام احمد بن حنبل، یکی از پنج اصل احکام است. بنابراین اگر عمل صحابه با عموم قرآن ناسازگار باشد، بر تخصیص آن دلالت می‌کند و گفته صحابه به منزله عمل اوست. احمد بن حنبل می‌گوید: گفته صحابی به منزله عمل اوست». بنابراین، گفته صحابی عمومات قرآن را تخصیص، و مطلقش را تقیید می‌زند. گویی گفتار صحابه تشریع و وحی آسمانی است که هرگز باطل به آن راه ندارد. گفتار هر صحابی همین جایگاه را داراست. به گمان اهل سنت همه آنان ستارگانی هستند که به هر یک اقتدا کنی، هدایت می‌شوی، ازین رو، مرجعیت همه صحابه نزد اهل سنت، پذیرفته است؛ یعنی هر یک از صحابه بدون استثنا، مرجعی مستقل و منزه از دروغ به شمار می‌رود که گفتارش حق است؛ زیرا از اهل بهشت شمرده می‌شود و هر کس درباره آنان یا یکی از آنان شک کند، زندیق است؛ چنان که نباید با او چیزی خورد یا نوشید یا بر جنازه‌اش نماز خواند. پس از پایان یافتن دوره صحابه، تابعین جای ایشان را می‌گیرند و پس از تابعین، علما و دانشمندان اهل سنت و احزاب ایشان، بر جای تابعین می‌نشینند.

نقد حجیت عمل صحابه

دیدگاه صحابه در بیشتر مسائل دینی یکسان نبود و آنان به مسائل دینی و شرعی آگاهی نداشتند؛ چنان که برخی از آنان به فسق و معصیت دچار و برخی از آنان به کذب متهم بودند و برخی، از مدلسان و بسیاری از اهل کتاب روایت نقل می‌کردند و بسیاری از آنان از علوم سنت و حدیث آگاهی نداشتند. بنابراین حتی بر مبنای اهل سنت، به دلایل زیر نمی‌توان صحابه را منبع و مرجع دینی دانست:

عدم وحدت نظر در مسائل دینی

ابن قیم جوزیه نقل می‌کند: «عبدالله بن مسعود در صد مسئله فقهی با عمر مخالفت کرده است». ابن حزم اندلسی درباره خلفای راشدین می‌گوید: «خلفای راشدین بعد از پیامبر(ص) اختلاف شدید پیدا کرده‌اند». محمود ابوریه چند نوع تشهد نماز با الفاظ مختلف، از اصحاب پیامبر(ص) نقل می‌کند؛ مالک بن انس تشهد عمر بن الخطاب، و ابوحنیفه تشهد عبدالله بن مسعود را برگزیده بودند؛ همچنین مالک از گفتن «بسم الله» در نماز نهی کرده است؛ زیرا به نقل «موطأ» از انس بن مالک، ابوبکر، عمر و عثمان در نمازهای خود بسم الله نمی‌گفتند. اما شافعی گفته است که نمازگزار باید بسم الله را بگوید. از ابن عباس نقل کرده‌اند که رسول خدا(ص) در نمازهایش بسم الله می‌گفت. بخاری و مسلم از اختلاف عمر و عبدالله بن مسعود با عمار یاسر و ابوموسی اشعری در مسئله بسیار ساده تیمم، خبر داده اند. از همین روی، ابن قیم جوزیه می‌گوید: «بی‌گمان، صحابه در بیشتر مسائل احکام با یکدیگر اختلاف داشتند». اگر صحابه مرجع دینی باشند، به کدام یک از آنان باید مراجعه کرد؟

ناآگاهی

ابن حجر عسقلانی درباره ابن عمر، از صحابه پیامبر(ص)، گفته است: «ابن عمر از پیشوایان دین بود». ابن قیم می‌گوید: «عتبة بن مسلم گفته است: با ابن عمر ۳۴ ماه بودم؛ غالباً وقتی از او سؤال می‌شد، می‌گفت: نمی‌دانم». همچنین درباره برخی از دیگر صحابه می‌گوید: ابن ابی لیلی گفت: ۱۲۰ نفر را از اصحاب رسول خدا(ص) را دیدم که سؤال را به یکدیگر ارجاع می‌کردند تا به اولی می‌رسید؛ از آنان حدیثی نپرسیدند، مگر اینکه دوست داشتند از یکدیگر روی برگردانده، فرار کنند. ابن حزم اندلسی می‌گوید: برخی از صحابه که به حدیثی برمی‌خوردند، آن را تأویل می‌کردند و از ظاهر آن خارج می‌شدند و برخی از آنها حدیث می‌خواندند و اعتراف می‌کردند که بسیاری از روایات را ندیده‌اند. بنابراین چگونه به رفتار و گفتار همه صحابه، می‌توان استناد کرد و امر دین را از آنان گرفت؟

رفتار نادرست صحابه

برخی از صحابه نادرست رفتار می‌کردند. آیا می‌توان به افرادی مانند مغیرة بن شعبة آلوده به گناه و رشوه خوار یا ولید بن عقبه شراب خوار و فاسق و بسر بن ارطاة، قاتل انسان‌های بی‌گناه و خالد بن ولید زناکار، قاتل مسلمین بی‌گناه و معاویه فاسق و دشمن رسول خدا(ص) و آزاردهنده او که به سب علی(ع) فرمان داد و با این کار رسول الله را سب کرد، اعتماد کرد؟ تفتازانی درباره برخی از صحابه می‌گوید: آنچه بین صحابه از جنگ و نزاع واقع شده، بنا بر نقل تاریخ و روایات صحیح، حکایت از خروج آنها از مسیر حق است و در حد ظلم و فسق رسیده است که ناشی از عقده و دشمنی و حسد و حب دنیا و ریاست و میل به لذات و شهوات است.

متهم بودن صحابه به کذب

ابوهریره با اینکه زمان کمی کنار پیامبر(ص) بود، بیش از ۵۳۰۰ حدیث از پیامبر(ص) نقل کرده است. ابی رزین می‌گوید: «ابوهریره به ما گفت: شما می‌گویید که من بر رسول خدا(ص) دروغ می‌بندم». بر پایه این حدیث، ابوهریره در همان زمان به کذب متهم بوده است. صادق رافعی درباره ابوهریره می‌نویسد: همواره عمر، عثمان، علی(ع) و عایشه احادیث ابو هریره را انکار و او را متهم می‌کرده‌اند و او اولین راوی در اسلام است که متهم شده است و عایشه از همه بیشتر احادیث ابوهریره را انکار کرده است.

ابن قتیبه می‌گوید: كان ابوهريرة يقول حدثني خليلي و رأيت خليلي و قال لي خليلي رسول الله؛ فبلغ عليا ذلك فقال له: متى كان النبي خليلك يا أبا هريرة. ابوهریره می‌گفت که خلیل من (پیامبر(ص)) برای من نقل کرد یا خلیلم را دیدم که می‌گفت: «یا خلیلم رسول الله(ص) به من گفت». تا اینکه این خبر به علی(ع) رسید. پس علی(ع) به او گفت: چه وقت پیامبر(ص) خلیل تو بود ای ابوهریره؟ ابن قتیبه می‌گوید: «علی(ع) همواره نسبت به ابوهریره بدبین بود».

تدلیس برخی از صحابه

برخی از صحابه، حدیث پیامبر(ص) را از طریق واسطه شنیده بودند، اما هنگام نقل حدیث، آن واسطه را حذف می‌کردند؛ گویی خود مستقیم حدیث را از زبان رسول الله(ص) شنیده بودند. ابن قتیبة درباره ابوهریره گفته است: و كان مع هذا يقول: قال رسول الله(ص) كذا و إنما سمعه من الثقة عنده فحكاه. ابو هریره می‌گفت: پیامبر(ص) گفته است، اما خودش آن را از پیامبر(ص) نشنیده بود، بلکه از شخصی معتمد نزد خودش شنیده بود. ابن کثیر می‌گوید: «شعبه گفته است که ابوهریره مدلِس بود؛ زیرا از کعب الاحبار و رسول خدا(ص) چیزهایی نقل می‌کرد؛ سپس کلام کعب و رسول خدا(ص) را از یکدیگر متمایز می‌کرد».

حدیث شمردن مطالب اهل کتاب

ابن حجر درباره عبدالله بن عمرو بن العاص می‌گوید: عبدالله بن عمرو بن العاص در شام کتب فراوانی از اهل کتاب به دست آورده بود که آنها را مطالعه می‌کرد و بر پایه آنها حدیث نقل می‌کرد. به همین سبب بسیاری از تابعین از نقل حدیث از او خودداری می‌کردند.

عدالت صحابه نزد اهل سنت

از دید اغلب اهل سنت، صحابه رسول خدا(ص) بی‌استثنا، همه عادل‌اند و هیچ‌یک از آنان را نمی‌توان فاسق خواند. به‌گفته قرطبی، صحابه بهترین امت‌اند و عدالت همه آنها با ستایش خداوند و پیامبرش از آنان به اثبات رسیده است و عادل‌تر از کسانی که خداوند آنان را برای همنشینی و یاری پیامبرش برگزیده، وجود ندارد و تزکیه‌ای بهتر و تعدیلی کامل‌تر از این نیست. امام‌الحرمین جوینی بر هر مسلمانی واجب می‌داند که جایگاه قابل غبطه و ویژه صحابه را بپذیرد و بداند که نصوص قرآنی از عدالت صحابه و خشنودی خداوند از آنان در بیعت رضوان خبر می‌دهند. ابن‌اثیر نیز تأکید کرده است که جرح و تعدیل بر صحابه راه ندارد؛ زیرا همه صحابه عادل‌اند و خدا و رسولش همه آنان را ستوده و عادل قرار داده‌اند. ابن‌حجر عسقلانی، اتفاق اهل سنت بر عدالت تمامی صحابه را گزارش کرده و تصریح کرده است که در این مورد کسی جز شماری از بدعت‌گذاران مخالفتی نکرده است. ابن‌عبدالبر نیز بر عدالت همه صحابه تأکید کرده است. اگرچه مشهور میان اهل سنت، عدالت همه صحابه بدون استثناست، شماری از اهل سنت در این موضوع با شیعه هم‌رأی‌اند و شماری از آنان عدالت همه صحابه را نپذیرفته‌اند. آمِدی همانند شیعه بر این عقیده است که صحابه مانند غیرصحابه‌اند و عادل و فاسق در میان آنان وجود دارد. میرحامد حسین هندی همین نظر را به گروهی از بزرگان اهل سنت همانند تفتازانی، ابن‌عماد، شوکانی، عبده و برخی شاگردان او نسبت داده است. معتزله به فسق صحابه‌ای قائل شده‌اند که با علی(ع) جنگیدند و عایشه، زبیر، طلحه و همه اهل عراق و شام را به دلیل جنگیدن با امامِ حق، فاسق شمرده‌اند. از نظر ابوحنیفه همه صحابه عادل‌اند، به‌جز چند نفر مانند ابوهریره و انس بن مالک. قرطبی نیز به نقل از برخی گفته است که صحابه در آغاز عادل بودند و پس از آنکه جنگ‌ها و خونریزی‌ها شروع شد، باید از عدالت آنها بحث کرد. برخی منابع دیگر نیز وقوع در فتنه‌ها را از عوامل فسق شمرده‌اند. تفتازانی جنگ‌ها و مشاجرات میان صحابه را به علت کینه، عناد، حسادت،دشمنی و ریاست‌طلبی دانسته و آن را انحراف از حق و ظلم و فسق برشمرده است. ابن‌حاجب درباره عدالت صحابه ۴ قول را گزارش کرده است: أ. عدالت همه صحابه؛ ب. صحابه همانند دیگران‌اند؛ ج. تا زمان فتنه‌ها صحابه عادل‌اند؛ د. صحابه‌ای عادل‌اند که با علی(ع) مقاتله نکرده‌اند. گفتنی است که اهل سنت «عدالت صحابه» را به همان معنای متداول آن، یعنی «ملکه‌ای راسخ در نفس که شخص را به تقوا و مروّت و انجام واجبات و ترک محرمات ملتزم می‌کند» دانسته‌اند، چنان‌که فخررازی گفته است عدالت عبارت است از ترک محرمات و انجام واجبات. برخی ناظر به پذیرش روایات صحابه، گفته‌اند معنای عدالت صحابه نزد اهل سنت این است که نسبت دروغ و نیرنگ و نیز تخطئه صحابه جایز نیست و همه روایات رسیده از آنان را باید پذیرفت و رد و تعریض به آنان جایز نیست. دانشمندان اهل سنت تصریح می‌کنند که عدالت صحابه به معنای عصمت آنان از گناه و آلودگی نیست؛ ولی به این معناست که اگر فردی از صحابه، اعم از سابقان یا متأخران گناهی مرتکب شود، بر این گناه پایدار نخواهد بود و به سبب محبت و ارادتش به رسول خدا(ص) و خدمات ارزنده‌اش در یاری اسلام، توفیقتوبه خواهد یافت و خدا از او درمی‌گذرد و مرگ هیچ‌یک از آنان نرسیده، مگر آنکه توفیق توبه یافته است، از این رو، کسی حق ندارد آنان را فاسق بخواند. روشن است که پذیرش توفیق صحابه در توبه، غرض اهل سنت از طرح عدالت صحابه، یعنی پذیرش روایات آنان را محقق نمی‌سازد؛ زیرا در هر روایت این احتمال هست که صحابی دروغی را به پیامبر نسبت داده و سپس توبه کرده باشد.

مفهوم عدالت صحابه نزد اهل سنت نوعی از مصونیت را برای آنان ایجاب می‌کند و بر این اساس، در هیچ‌کاری نباید آنان را به فسق متهم کرد، بلکه باید خوش‌بینانه درصدد توجیه کارهای آنان برآمد و چنانچه کار آنان توجیه‌پذیر نبود، باید از آن چشم‌پوشی و سکوت کرد، چنان‌که برخی تصریح کرده‌اند که بزرگداشت صحابه و خودداری از نکوهش و سرزنش آنها و توجیه کارهای به ظاهر ناخوشایند آنان، لازم و واجب است. شماری از اهل سنت پا را فراتر نهاده و بر اساس پذیرش عدالت صحابه، تنقیص کننده و منتقد صحابه را زندیق دانسته‌اند؛ زیرا رسول خدا(ص) و قرآن نزد امت اسلامی حق‌اند و صحابه تنها واسطه‌های امت با رسول خدا(ص) در رساندن قرآن و سنت هستند و منتقد صحابه در صدد جرح شاهدان کتاب و سنت و ابطال آن است. شیعه به این استدلال پاسخ داده است که اولاً لازم چنین گفتاری عصمت یکایک صحابه است، در حالی که کسی مدعی عصمت آنان نشده است. ثانیاً انتقاد از صحابه با ابطال دین اسلام تلازمی ندارد. از سوی دیگر انگیزه انتقاد از صحابه منحصر در انتقاد از اسلام نیست تا در نتیجه منتقد آنان زندیق به شمار آید و البته اگر کسی با انگیزه مخالفت با اسلام از صحابه انتقاد کند، گمراه است. ثالثاً اگر انتقاد از واسطه‌های اخذ و انتقال سنت پیامبر اکرم(ص) صحیح نباشد، نگارش کتب فراوان در رجال و تراجم در احوال صحابه بیهوده است. رابعاً اگر انتقاد از صحابه زندقه باشد، لازمه‌اش این است که بسیاری از صحابه به سبب تنقیص صحابه دیگر زندیق باشند. خامساً واسطه انتقال سنت به نسل بعدی منحصر در صحابه نیست، بلکه اهل بیت نیز واسطه این انتقال هستند.

مستندات قرآنی اهل سنت

اهل سنت برای عدالت صحابه به کتاب،سنت و عقل استدلال کرده‌اند. آنان به شماری از آیات استناد کرده‌اند که مهم‌ترین آنها بدین شرح‌اند:

1. ﴿كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِٱلْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ ٱلْمُنكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِٱللَّهِ﴾. از نگاه اهل سنت، این آیه تمامی امت اسلام را ستوده است و صحابه که در رأس این امت قرار دارند، در مدح اولویت دارند و با توجه به این مدح، کسی نمی‌تواند آنان را قدح کند. پاسخ‌های شیعه به این استدلال چنین‌اند:
   1. بر اساس دیدگاه اهل سنت، آیه درباره گروهی مشخص نازل شده؛ نه درباره همه صحابه یا عموم امت، چنان‌که ابن‌عباس این آیه را درباره مهاجران می‌داند و عکرمه و مقاتل آیه را درباره ابن‌مسعود، ابی بن کعب، معاذ بن جبل و سالم مولی ابی‌حذیفه دانسته‌اند و در هر دو صورت، دلیلْ اخص از مدعاست و استناد به این آیه برای مدح همه صحابه پذیرفتنی نیست.
   2. عموم برگرفته از تعبیر «امت» در این آیه مجموعی است؛ یعنی یک حکم بیشتر نیست و مجموع امت مسلمان با لحاظ حیثیت مجموعی از امم سابق بهترند و ادعای عموم استغراقی که حکم جداگانه بر یکایک افراد مترتب شود، اثبات‌‎ پذیر نیست؛ زیرا عموم استغراقی اقتضا می‌کند یکایک افراد امت اسلامی از افراد و امت‌های پیشین بهتر باشند، در حالی که بی‌تردید برخی افراد در امت‌های پیشین، از برخی مسلمانان بهتر بوده‌اند. شماری از مفسران اهل سنت با استناد به روایاتی از رسول خدا(ص) و از جمله «أُمَّتِی خَیْرُ الأُمَمِ» تصریح کرده‌اند که مقصود از امت در این آیه همه امت اسلامی است؛ نه فقط صحابه و این عام را هم عام مجموعی دانسته‌اند.
   3. بر اساس دیدگاه اهل سنت، ویژگی عمل به حکم امر به معروف و نهی از منکر باید برای همه امت یا دست‌کم برای همه صحابهثابت باشد و به دلیل این ویژگی، خداوند از خیر بودن تمامی امت یا همه صحابه خبر می‌دهد، درحالی‌که چنین مطلبی پذیرفتنی و با واقع منطبق نیست؛ زیرا روشن است که تمامی امت اسلامی و تمامی صحابه با آن گستردگی، اهل امر به معروف و نهی از منکر نیستند و بسیاری از افراد این امت هرگز امر به معروف و نهی از منکر نکرده‌اند، از این رو روشن می‌شود که آیه در صدد بیان شرط خیریّت برای امت است؛ یعنی خیر بودن امت اسلامی مشروط به امر به معروف و نهی از منکر است و از سویی، در این آیه خیر بودن به «ایمان» مشروط شده است. رشید رضا تصریح کرده است که صفات عالی (خیر بودن) برای ایمانِ کامل است؛ نه ایمان کسانی مانند اعرابی‌ای که اسلام آوَرَد و یک بار پیامبر را ببیند. در برخی روایات هم بر شرط ایمان و امر به معروف و نهی از منکر در تحقق خیر بودن تصریح شده است.
2. ﴿وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَـٰكُمْ أُمَّةًۭ وَسَطًۭا لِّتَكُونُوا۟ شُهَدَآءَ عَلَى ٱلنَّاسِ وَيَكُونَ ٱلرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًۭا﴾. زمخشری با لحاظ معنای لغوی واژه «وسط» و با استناد به روایت ﴿خَیرُ الْاُمُورِ اَوْسَطُها﴾، وسط بودن را به معنای خیر بودن و بهتر بودن دانسته است. فخر رازی نیز این معنا را پذیرفتنی و پذیرش این معنا را سبب ایجاد تناسب میان این آیه و آیه ﴿كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ﴾ دانسته است. با این حال، زمخشری و فخر رازی در یک معنای دیگر، «وسط» را به عدل معنا کرده‌اند؛ زیرا وسط، عدل میان دو طرف است و به هیچ‌یک از دو طرف، نسبت به طرف دیگر نزدیک نیست. قرطبی نیز با این استدلال که بهترین چیزها میانه آنهاست و با استناد به حدیثی از رسول خدا(ص) در تفسیر وسط به «عدل»، عدالت را از این آیه استفاده کرده و در توضیح معنای ﴿جَعَلْنَـٰكُمْ أُمَّةًۭ وَسَطًۭا﴾ گفته است همان‌گونه که کعبه وسط زمین است، خداوند هم امت اسلام را امت وسط، یعنی پایین‌تر از پیامبران و برتر از دیگر امت‌ها قرار داد. از دیدگاه شیعه و نیز شماری از اهل سنت، این آیه به چند دلیل به عدالت صحابه ربط ندارد:
   1. محتوای آیه و نیز روایات شأن نزول به مجموع امت اسلام اشاره دارند؛ یعنی مقصود عام مجموعی است، نه عام استغراقی که به یکایک افراد نظر داشته باشد؛ زیرا معلوم است که همه امت عادل نیستند و حتی ناظر به صحابه هم نمی‌تواند باشد، چون می‌دانیم بسیاری از آنان حرام‌های فراوان را مرتکب شده‌اند، از همین رو برخی همچون فخر رازی و قرطبی با این آیه بر حجیت اجماع استدلال کرده و گفته‌اند امتْ عدل است و قولشان حجت است.
   2. یکی از معانی وسط، متوسط بودن میان دو چیز است و وسط بودن امت اسلامی به معنای وسط بودن این امت در میان دیگر امم است که یا گرفتار غلوّ و افراط بوده‌اند یا گرفتار تفریط و تقصیر. بنابراین، آیه بیان می‌کند که امت اسلام از نظر دستورات دینی و اعتقادی، متوسط میان امم است و غالی و مقصر باید با آنان سنجیده شوند و از این رو شاهد بر دیگر امت‌ها خواهند بود.
   3. بر پایه روایات اهل بیت، مقصود از امت وسط و نیز شاهدان بر مردم، اهل بیت است. امام باقر(ع) درباره مراد از آیه ۱۴۳ سوره بقره فرمودند ما امت وسط هستیم. ما شاهدان خدا بر خلق و حجت‌های خدا در زمین هستیم. حسکانی نیز روایتی از امیرمؤمنان(ع) در ذیل آیه نقل کرده است که آن حضرت امت وسط و شاهدان بر مردم را به اهل بیت تفسیر کرده است. روایات دیگری نیز در این‌باره در منابع شیعی موجود‌ند. علامه طباطبایی به تفصیل به محتوای این آیه پرداخته و بر انحصار امت وسط به معصومان استدلال کرده است.
3. ﴿يَـٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِىُّ حَسْبُكَ ٱللَّهُ وَمَنِ ٱتَّبَعَكَ مِنَ ٱلْمُؤْمِنِينَ﴾. بر اساس این آیه، خداوند به پیامبر دلداری داده و اعلام می‌کند که‌ ای پیامبر! خداوند و برخی مؤمنان که از تو پیروی می‌کنند برای تو کافی‌اند. به‌گفته خطیب بغدادی، نقد و بررسی همه راویان موجود در سند روایات لازم است و پس از احراز عدالت آنان، عمل به مقتضای روایت واجب است، به جز صحابی‌ای که حدیثی را به‌گونه «مرفوع» به پیامبر نسبت داده‌اند که چنین روایتی بدون بررسی پذیرفتنی است؛ زیرا عدالت صحابه،ثابت و معلوم است و خداوند آنان را عادل شمرده و از پاکی و گزینش آنان برای خود خبر داده است. او در ادامه به آیاتی مانند آیه یادشده، استناد کرده است. در نقد استدلال به این آیه گفته‌اند با مراجعه به آیات قبلی و بعدی این آیه به روشنی معلوم می‌شود که این آیات درباره جنگ با کافران و مشرکان‌اند، چنان‌که فخر رازی نزول این آیات را در سرزمین بیداء و پیش از غزوه بدر و مراد از مؤمنان را انصار می‌داند و در این صورت، مؤمنانی که خداوند ایشان را برای رسول خود کافی می‌داند، اشخاص معینی هستند که در رکاب آن حضرت با دشمنان دین خدا جنگیده‌اند و در نتیجه دلیل از مدّعا (عدالت همه صحابه) اخص است؛ همچنین در نقد این استدلال گفته‌اند که تعبیر ﴿مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ﴾ بیانگر مقام والایی است که تنها برخی مؤمنان به آن دست می‌یابند؛ زیرا تبعیت از پیامبر و گام نهادن در جای پای او مقامی است که بر پایه آیه ۳۱ سوره آل‌عمران هم نشانه محبت به خداست و هم محبت خداوند را درپی دارد: ﴿إِن كُنتُمْ تُحِبُّونَ ٱللَّهَ فَٱتَّبِعُونِى يُحْبِبْكُمُ ٱللَّه﴾. برخی از روایات که نزول این آیه را درباره علی بن ابی‌طالب(ع) دانسته‌اند نیز مؤیدند که مراد خدا از «مؤمنان تبعیت کننده» مؤمنانی است که در برترین درجه ایمان قرار دارند. بر اساس روایتی از ابن‌عباس، این آیه در مکه و هنگامی نازل شد که شمار مسلمانان به ۴۰ تن رسیده بود. در هر حال، شمول مؤمنان در این آیه بر همه صحابه پذیرفتنی نیست.
4. ﴿وَٱلسَّـٰبِقُونَ ٱلْأَوَّلُونَ مِنَ ٱلْمُهَـٰجِرِينَ وَٱلْأَنصَارِ وَٱلَّذِينَ ٱتَّبَعُوهُم بِإِحْسَـٰنٍۢ رَّضِىَ ٱللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا۟ عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّـٰتٍۢ تَجْرِى تَحْتَهَا ٱلْأَنْهَـٰرُ خَـٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدًۭا ذَٰلِكَ ٱلْفَوْزُ ٱلْعَظِيمُ﴾ . بر اساس این آیه، خداوند از پیشگامان نخستین از مهاجران و انصار و از آنها که به نیکی از آنها پیروی کردند، اعلام رضایت کرده و آنان را اهل بهشت و برخوردار از نعمت‌های بهشتی معرفی کرده است. بر اساس نظر اهل سنت، این سه گروه تعدیل شده‌اند و کمال ایمان آنان به‌گونه‌ای است که گناه بر آن اثر نمی‌گذارد و نور ایمان آنها، ظلمت گناه را محو می‌کند؛ زیرا به گواهی خداوند، خدا از آنان راضی است و آنان نیز از خدا راضی‌اند. در نقد این برداشت گفته‌اند که عدالت صحابه با گستره مورد نظر اهل سنت، از این آیه برداشت نمی‌شود؛ زیرا پیشگامانی﴿ٱلسَّـٰبِقُونَ﴾ که موصوف به «نخستین»﴿ٱلْأَوَّلُونَ﴾ هستند، گروهی اندک از صحابه رسول خدا(ص) هستند که مفسران درباره آنان سه احتمال داده‌اند:
   1. آنان مجاهدانجنگ بدرند.
   2. آنان نمازگزاران به دو قبله‌اند.
   3. آنان شرکت‌کنندگان در بیعت شجره‌اند. بنابراین در هر سه احتمال، مراد از ﴿ٱلسَّـٰبِقُونَ ٱلْأَوَّلُونَ﴾ گروهی اندک است و استدلال به این بخش از آیه برای اثبات عدالت همه صحابه درست نیست؛ زیرا دلیل از مدّعا اخص است؛ همچنین استدلال به بخش دوم آیه﴿وَٱلَّذِينَ ٱتَّبَعُوهُم بِإِحْسَـٰنٍۢ﴾ برای عدالت همه صحابه درست نیست؛ زیرا درباره مصداق این گروه در منابع اهل سنت سه قول مشهور وجود دارد: یک. طبقه تابعان هستند که رسول خدا(ص) را ندیده؛ ولی صحابه را ادراک کرده‌اند. دو. همۀ مسلمانان‌اند تا روز قیامت. سه. همه مسلمانانِ پس از مهاجران و انصار پیشگام‌اند تا روز قیامت. همچنان‌که روشن است، این بخش از آیه هم درباره همه مسلمانان است و کسی ادعای عدالت همه مسلمانان را تا قیامت نکرده است و چنین ادعایی عقلاً نیز پذیرفته نیست. بنابراین روشن می‌شود که عدالت صحابه با هیچ‌یک از دو بخش آیه ثابت نمی‌شود. افزون بر این، همان‌گونه که در این آیه خشنودی خدا از تابعین به تبعیت به احسان مشروط است، درباره صحابه هم مطلق نیست، بلکه به استمرار ایمان و عمل صالح مشروط است.
5. ﴿لَّقَدْ رَضِىَ ٱللَّهُ عَنِ ٱلْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ ٱلشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِى قُلُوبِهِمْ فَأَنزَلَ ٱلسَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثَـٰبَهُمْ فَتْحًۭا قَرِيبًۭا﴾. بر اساس این آیه، خداوند از مؤمنانی که در صلح حدیبیه زیر درختی در آن منطقه با پیامبر اکرم(ص)بیعت کردند ابراز خشنودی کرده است و اعلام شده که خدا از ایمان و صداقتی آگاه بود که درون قلب آنها نهفته بود و از این رو بر دل‌های آنان آرامش را نازل کرد. به‌گفته شماری از عالمان اهل سنت، بر اساس این آیه، همه صحابه پیامبر اکرم(ص) عادل‌اند و اگر خدا از کسی راضی باشد، هرگز بر او خشم نمی‌گیرد. در نقد این استناد گفته‌اند که استدلال به این آیه بر عدالت همه صحابه از مدعا اخص است؛ زیرا بیشترین تعدادی که برای همراهی رسول خدا(ص) در این سفر گفته شده، ۱۶۰۰ نفر است، در حالی که شمار صحابه از دیدگاه اهل سنت به ده‌ها هزار نفر می‌رسد. از سوی دیگر، از مجموع آیات سوره فتح استفاده می‌شود که شماری از مؤمنان و مجاهدانی که در صلح حدیبیه زیر درختی معیّن با رسول خدا(ص) بیعت کردند بر بیعت خود استوار ماندند که خداوند آنان را ستوده است. برخی از بیعت کنندگان نیز بر عهد خود وفادار نماندند که خدا آنان را نکوهیده است. در آیه ۱۰ سوره فتح، خداوند از دو گروه وفاداران به عهد و نقض کنندگان عهد سخن گفته است: ﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ ٱللَّهَ يَدُ ٱللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ فَمَن نَّكَثَ فَإِنَّمَا يَنكُثُ عَلَىٰ نَفْسِهِۦ وَمَنْ أَوْفَىٰ بِمَا عَـٰهَدَ عَلَيْهُ ٱللَّهَ فَسَيُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًۭا﴾. بنابراین از آیات سوره فتح تنها مدح بیعت کنندگانی برمی‌آید که بر بیعت خود وفادار مانده‌اند؛ نه همه بیعت کنندگان، از همین رو خداوند در آیه ۲۹ همین سوره به همه همراهان رسول خدا(ص) وعده مغفرت و اجر عظیم نمی‌دهد، بلکه به گروهی وعده می‌دهد که ایمان و عمل صالح داشته باشند: ﴿مُّحَمَّدٌۭ رَّسُولُ ٱللَّهِ وَٱلَّذِينَ مَعَهُۥٓ أَشِدَّآءُ عَلَى ٱلْكُفَّارِ رُحَمَآءُ بَيْنَهُمْ... وَعَدَ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّـٰلِحَـٰتِ مِنْهُم مَّغْفِرَةًۭ وَأَجْرًا عَظِيمًۢا﴾

از سوی دیگر، در منابع اهل سنت شواهدی هست که روشن می‌کند گروهی از حاضران در بیعت شجره بر بیعت خود استوار نماندند و آن را نقض کردند؛ از جمله، هنگامی که آن حضرت با مشرکان مکه وارد صلح شد، گروهی از حاضران به تصمیم رسول خدا(ص) به شدت اعتراض کردند و حتی از فرمان آن حضرت درباره ذبح و نحر قربانی‌هایی که همراه آورده بودند سرباززدند و حتی برخی در حقانیت رسول خدا(ص)تردید کردند.شاهد دیگر، نظر برخی شرکت‌کنندگان در این بیعت است: بر اساس حدیثی که بخاری نقل کرده است، هنگامی که برخی براء بن عازب را به دلیل همراهی با رسول خدا(ص) در بیعت شجره ستودند و این حضور را مایه مباهات او برشمردند، براء گفت ‌ای پسر برادر! تو نمی‌دانی که ما پس از آن مرتکب چه کارهایی شدیم. شاهد سوم، کشته شدن عمار یاسر به دست «ابوغاویه» از حاضران در بیعت رضوان است؛ کسی که قطعاً سرکش و ستمکار و اهل دوزخ است؛ زیرا بر اساس روایت متواتر و قطعی نزد اهل سنت، رسول خدا(ص) درباره عمّار فرمودند او را گروه سرکش خواهند کشت: ﴿تَقْتُلُهُ الفِئَةُ البَاغِیةِ﴾ و در روایت دیگر خطاب به او فرمودند: ﴿تَقْتُلُهُ الفِئَةُ البَاغِیةِ﴾ و درباره قاتل او فرمودند: ﴿قَاتِلُهُ وَ سَالِبُهُ فِی النّارِ﴾ و. از دیگر آیاتی که اهل سنت برای عدالت صحابه به آنها استناد کرده‌اند، آیات ۸ - ۱۰ سوره حشر است. این آیات سه گروه از مؤمنان را ستوده‌اند: یک. مهاجران تهیدستی که برای طلب فضل و رضایت خدای متعالی،خانه و اموال خویش را در مکه رها کردند؛ دو. مدنیانی که با وجود نیازمندی شدید خویش ایثار کرده و به مهاجران پناه دادند؛ سه. مسلمانانی که پس از مهاجران و انصار می‌آیند و از خدا برای خود و مؤمنان پیش از خود مغفرت می‌خواهند و نیز از خدا می‌خواهند دل‌های آنان را از حسد و کینه مؤمنان پاک کند: ﴿لِلْفُقَرَآءِ ٱلْمُهَـٰجِرِينَ ٱلَّذِينَ أُخْرِجُوا۟ مِن دِيَـٰرِهِمْ وَأَمْوَٰلِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضْلًۭا مِّنَ ٱللَّهِ وَرِضْوَٰنًۭا وَيَنصُرُونَ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥٓ أُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلصَّـٰدِقُونَ * وَٱلَّذِينَ تَبَوَّءُو ٱلدَّارَ وَٱلْإِيمَـٰنَ مِن قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ وَلَا يَجِدُونَ فِى صُدُورِهِمْ حَاجَةًۭ مِّمَّآ أُوتُوا۟ وَيُؤْثِرُونَ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌۭ وَمَن يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِۦ فَأُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلْمُفْلِحُونَ * وَٱلَّذِينَ جَآءُو مِنۢ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا ٱغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَٰنِنَا ٱلَّذِينَ سَبَقُونَا بِٱلْإِيمَـٰنِ وَلَا تَجْعَلْ فِى قُلُوبِنَا غِلًّۭا لِّلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ رَبَّنَآ إِنَّكَ رَءُوفٌۭ رَّحِيمٌ﴾.

مفسران اهل سنت با استناد به آیات یادشده همه صحابه را بی‌استثنا پاک و منزه شمرده‌اند و به‌گفته آنان، کسی که صحابه یا یکی از آنان را سبّ کند، از جمع مؤمنان خارج است. در نقد این استدلال گفته‌اند که اولاً شرایط موجود در آیات برای مهاجران،انصار و تابعین به‌گونه‌ای است که از این آیات نمی‌توان اطلاق برداشت کرد؛ مثلاً درباره مهاجران، تنها درباره برخی از فقرای آنان سخن به میان آمده که برای طلب فضل و خشنودی خدا و یاری کردن رسول خدا(ص) هجرت کردند؛ همچنین انصاری ستوده شده‌اند که این ویژگی‌ها را دارند: مهاجران مؤمن را دوست دارند؛ چشم‌داشتی در برابر کمک خود ندارند؛ با وجود نیازمندی، مهاجران را بر خود مقدم می‌دارند و از بخل و حرص پاک هستند و نیز تابعینی مدح شده‌اند که برای خود و مؤمنان مغفرت بخواهند و درخواست تنزه سینه‌های خود از کینه و حسد را داشته باشند.

با عنایت به قیود موجود در آیات، نمی‌توان مدح همه صحابه را بی‌قید و شرط پذیرفت و با استناد به این آیات نمی‌توان بر عدالت همه صحابه استدلال کرد، بلکه این آیات در مقام مدح گروهی از مهاجران، گروهی از انصار و گروهی از مؤمنان نسل‌های بعدی‌اند. بنابراین نمی‌توان با استناد به این آیاتِ مشروط، به عدالت کسانی حکم کرد که به گناهان گوناگونی آلوده شده‌اند.

بر اساس دیدگاه شیعه، از مجموع آیات مورد استناد اهل سنت، استفاده می‌شود که ستایش و وعده الهی بر پاداش و تکریم صحابیان نخستین، ویژه آن گروه از صحابه‌ است که از ایمانی راستین و عملی شایسته برخوردار بوده‌اند و از سوی دیگر مشروط و مقید است؛ یعنی تا هنگامی که مؤمنان بر عهد خویش با خدا و پیامبرش پایدارند از این جایگاه والا بهره‌مند خواهند بود وگرنه منزلتی ندارند.

منابع

1. دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۱‌
2. امیری، سلیمان، امامت و دلایل انتصابی بودن آن
3. خراسانی، علی، مقاله «صحابه»، دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷