صلح

صلح از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: صلح در قرآن - صلح در فقه سیاسی - صلح در معارف و سیره نبوی - صلح در معارف و سیره علوی - پرسش مرتبط ندارد

معناشناسی صلح

صلح در قرآن

اصل در انسانیت صلح و همزیستی متقابل است. از تعالیم ادیان بزرگ و از اصول اخلاقی مسلم قرآن دعوت به صلح است. دعوت به سلام نیز در این معنا تفسیر می‌شود (﴿وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا﴾ چه در خانواده باشد و چه در جامعه و چه در نظام بین الملل: ﴿وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا﴾. و حتی جنگ و جهاد هم برای تمکین صلح شرافتمندانه است. به این جهت حیات سراسر رنج و مرارت پیامبر با همه توطئه‌های آنان برای دعوت به این تعلیم بوده و اگر دشمنان دین هرگاه با اندک فرصتی به سمت صلح روی می‌آورده‌اند، پیامبر از آن استقبال می‌کرده، به شرط این که قصد فریب نداشتند. این که خدا به پیامبرش می‌گوید: ﴿وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا﴾ بر اساس همین اصل بوده است. پیامبر دنبال بهانه جنگ نبود، اتفاقا دنبال خاموش کردن شعله جنگ بود: ﴿وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا﴾ از سوی دیگر در قرآن آیاتی آمده که نافی قتال است و قتال را مقید به صورت خاص مانند ستم‌گری کرده، مثل: ﴿أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ﴾ تعدادی از مفسران به این مطلب اشاره دارند و از قول ابن عباس، مجاهد، عروة بن الزبیر، زید بن أسلم، مقاتل بن حیان و قتاده این آیه را اولین آیه جهاد می‌‌دانند. یا فرموده: ﴿وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ﴾ قهراً معنای صلح روشن‌تر می‌شود.

1. ﴿وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ﴾.
2. ﴿بَرَاءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ * فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ وَأَنَّ اللَّهَ مُخْزِي الْكَافِرِينَ * وَأَذَانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَرَسُولُهُ فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ وَبَشِّرِ الَّذِينَ كَفَرُوا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ * إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ شَيْئًا وَلَمْ يُظَاهِرُوا عَلَيْكُمْ أَحَدًا فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلَى مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ * كَيْفَ وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً يُرْضُونَكُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ وَتَأْبَى قُلُوبُهُمْ وَأَكْثَرُهُمْ فَاسِقُونَ﴾.

نکات: در آیات فوق این موضوعات مطرح گردیده است:

1. پذیرش صلح و متارکه جنگ، در قلمرو وظائف و اختیارات پیامبر و رهبری دینی: ﴿وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ﴾؛
2. ﴿وَأَذَانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ﴾.

اصالت صلح در اسلام

اسلام نخستین گام اصولی خود را در راه توحید و یگانگی خدا، که مبدأ حیات است و همه موجودات رو به سوی او دارند، برمی‌دارد. به اعتقاد مسلمانان یگانگی تنها در وجود خدای یکتا خلاصه نمی‌شود؛ بلکه این همبستگی در همه جای طبیعت، جهان آفرینش و به ویژه در زندگی اجتماعی انسان‌ها وجود دارد. ماهیت همبستگی و توحید، صلح است. در جوامع انسانی نیز طبیعت اصلی، صلح و آرامش و زندگی مسالمت‌آمیز است و ازاین‌رو باید در حفظ آن کوشید. اساساً وجدان بشر، از حمله ابتدایی به دیگران بیزار است و آن را ظلم تلقی می‌کند. به همین دلیل است که هرجا در‌گیری نظامی واقع می‌شود، برای تشخیص اینکه کدام طرف گناهکار است سعی می‌کنند بدانند کدام طرف حمله را آغاز کرده است.

صلح در اسلام ریشه محکمی دارد و یکی از پایه‌های مهم شریعت به شمار می‌رود. لفظ «سلام» و مشتقات آن بارها در قرآن ذکر شده است. خداوند سلام است؛ بهشت جایگاه سلام است و این دین نامش اسلام است. بنابراین زیربنای اساسی اسلام همان سلام است و نخستین اصل در رسالت دینی روشن کردن راه صحیح از راه انحراف است، نه جنگ و خونریزی. قرآن نیز نخستین اصل هدایت را حکمت و اندرز نیکو معرفی کرده است: ﴿ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ﴾؛ چراکه اساساً عقیده یک امر قلبی است که با زور به وجود نمی‌آید؛ بلکه انسان آنچه را که فطرتش بدان حکم می‌کند، می‌پذیرد.

اگر اسلام گاهی جنگ را توصیه می‌کند، دلیلش گسترش رفاه، آزادی و برابری همه انسان‌هاست. جنگ اسلام بر ضد نظام‌های ضدبشری و استبدادی است و برای کسب آزادی واقعی و برقراری صلح در جامعه بشری وضع شده است. این جنگ زمانی آغاز می‌شود که فرد یا گروه یا کشوری بخواهد همبستگی و صلح جامعه را به خطر اندازد. در این صورت جنگ مشروع شمرده می‌شود و بر مسلمانان واجب است به آن مبادرت کنند و امنیت و همبستگی را به جامعه برگردانند. همچنین اگر فرد یا افرادی بخواهند از رسیدن خیر و سعادت دین و دنیا به مردم جلوگیری کنند و در مقابل اراده الهی که به این امر تعلق گرفته است بایستند، دشمن خدا و محارب محسوب می‌شوند. بدین ترتیب باید با جهاد و جنگ در راه خدا، این مانع را حذف کرد و کلمه حق را تحقق بخشید. البته منظور این نیست که اسلام را باید با جنگ به مردم تحمیل کرد؛ بلکه باید به مردم امکان تفکر آزاد داد و اجازه داد که زمینه هدایت و رسیدن آنها به خیر عمومی فراهم شود. اسلام کسی را مجبور به تسلیم نمی‌کند؛ بلکه با کسانی که مانع دعوت حق می‌شوند به مبارزه برمی‌خیزد. بدین ترتیب اسلام در نخستین گام، بزرگ‌ترین علل و اسباب جنگ را از میان برمی‌دارد و هر جنگی را که بر مبنای اهداف مشخص و ثابت پایه‌ریزی نشده باشد باطل می‌داند. از این دیدگاه جنگ‌هایی که ریشه‌در نژادپرستی و تعصبات خشک جاهلانه دارند، مردودند. در جنگ حتی باید مسائل ظریف انسانی کانون توجه قرار بگیرند. جهادگر مسلمان در هنگام مبارزه با دشمنان بیرونی، باید علیه وسوسه‌های نفسانی خود نیز به ستیز برخیزد.

بنابراین جنگ در اسلام، منحصر به شرایط اضطراری است و پس از مانع‌تراشی دشمنان اسلام در راه رسیدن پیام الهی به مردم و یا تهاجم آنان به مسلمانان ضرورت پیدا می‌کند و بعد از درهم شکستن فتنه و رفع آن دیگر ضرورتی ندارد؛ بدین سبب قرآن کریم جنگ را مقید به وجود فتنه دشمنان ذکر می‌کند و می‌فرماید: ﴿وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ﴾ و در سوره انفال که بخشی از آن به جنگ بدر مربوط می‌شود، خطاب به پیامبر می‌فرماید: ﴿وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ﴾. از اینجا معلوم می‌شود که اسلام صلح را یک اصل زیربنایی در روابط اجتماعی می‌داند که باید در پی آن بود و در ایجاد و حفظ آن کوشید و اگر زمانی دشمنان دست از فتنه‌گری بر ضد مسلمانان بردارند و از رسیدن پیام الهی به مردم ممانعت نکنند، جنگ و نبردی مطرح نخواهد بود و مردم عالم با حکمت و اندرز نیکو به سوی حضرت حق دعوت می‌شوند. با تأمل در سیره نظامی رسول خدا عنایت به موضوع اصالت صلح در اسلام را به روشنی می‌بینیم. افزون بر وقوع صلح‌های متعدد، نظیر صلح حدیبیه، بسیاری از غزوات نیز نبرد نظامی محسوب نمی‌گردید بلکه برخی حرکت‌های نظامی پیامبر، برای عملیات روانی انجام می‌شد و برخی غزوه‌ها و سریه‌ها، پیش از درگیری، به قرارداد صلح می‌انجامید و در پاره‌ای دیگر، دشمن فرار می‌کرد و مسلمانان به مدینه بازمی‌گشتند.

در مواردی نیز که جنگ درمی‌گرفت، معمولاً مسلمانان دفاع می‌کردند و در پی جنگ نبودند. شیوه برخورد رسول خدا(ص) با دشمنان، در جنگ‌ها، گویای آن است که حضرت پیوسته از جنگ و خونریزی پرهیز داشت. در هیچ جنگی، نخستین تیر از سوی مسلمانان پرتاب نشده است و حضرت همیشه از اینکه جنگ را آغاز کند دوری می‌جست. در دوران جاهلیت بیشتر جنگ‌ها در اول روز آغاز می‌شد و معمولاً می‌کوشیدند ناگهانی و غافلگیرانه به قبیله‌ای حمله کنند. اما شیوه رسول خدا(ص) و امیرمؤمنان علی(ع) این بود که آغاز جنگ را تا ظهر به تأخیر اندازند دلیل این تأخیر آن بود که فرصت برای اتمام حجت برای سپاه دشمن بیشتر باشد؛ چه‌بسا به خود آمده، حق را دریابند. اگر این هدف محقق نشد دست کم فرصت کمتری برای کشته شدن دو طرف وجود داشته باشد. امیرمؤمنان علی(ع) در این باره می‌فرماید: «هنگام ظهر درهای آسمان گشوده و رحمت الهی و پیروزی فرود می‌آید ظهر ب ه شب نزدیک است و این سبب می‌شود کشته‌های دو طرف کمتر شود و آنان [که پشیمان شده‌اند] فرصتی یابند که بازگردند و فراریان از تاریکی شب برای فرار سود بجویند»..

جستارهای وابسته

• استصلاح
• اصلاح
• آشتی
• سازش
• آتش‌بس

منابع

1. سعیدیان‌فر و ایازی، فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم
2. رستمی، علی امین، آموزه‌های معنوی در سیره نظامی معصومان